CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Vốn và hoạt động huy động vốn của NHTM 1. Nguồn vốn của NHTM Nguồn vốn của NHTM là toàn bộ các nguồn tiền mà Ngân hàng tạo lập và huy động được để đầu tư cho vay và đáp ứng các nhu cầu khác trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Nguồn vốn của NHTM được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau như vốn chủ sở hữu, vốn huy động, vốn đi vay và các loại vốn khác.
Vốn của chủ sở hữu Vốn chủ sở hữu là điều kiện đầu tiên để ngân hàng được luật pháp cho phép hoạt động và đây là loại vốn ngân hàng có thể sử dụng lâu dài. Vốn chủ sở hữu có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động kinh doanh của NHTM, nó thực hiện một số chức năng không thể thay thế. Đó là : Cung cấp nguồn lực ban đầu giúp ngân hàng có thể duy trì hoạt động khi mới thành lập , cơ sở tao niềm tin cho khách hàng đến giao dịch với ngân hàng, phòng ngừa rủi ro cho ngân hàng. Vốn chủ sở hữu chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng nguồn vốn của ngân hàng do đặc trưng trong kinh doanh ngân hàng là huy động để cho vay.
Tuy nhiên, vốn chủ sở hữu có vai trò rất quan trọng do đặc trưng của nguồn vốn này là rất ổn định. Khi ngân hàng đi vào hoạt động, vốn chủ sở hữu thường nằm dưới dạng trụ sở, văn phòng, kho bãi, xe cộ, trang thiết bị, dự trữ hay ký quỹ tại NHNN… Vốn chủ sở hữu thể hiện sức mạnh bản thân ngân hàng, là chỗ dựa quan trọng đảm bảo thanh toán tiền lãi cho các khoản vay khi ngân hàng lâm vào tình trạng xấu nhất là phá sản. Với chức năng bảo vệ này, vốn chủ sở hữu được coi như tài sản đảm bảo mang lại niềm tin với khách hàng. Nó là căn cứ quyết định đến quy mô và khối lượng vốn huy động của ngân hàng cũng như danh mục tài sản đầu tư của NHTM.
Nguồn hình thành nên vốn chủ sở hữu gồm nguồn hình thành ban đầu, nguồn vốn bổ sung trong quá trình hoạt động, nguồn vay nợ có khả năng chuyển đổi thành cổ phần và các quỹ. Luan van 5 - Nguồn vốn hình thành ban đầu Vốn chủ sở hữu ban đầu hình thành khi ngân hàng bắt đầu hoạt động với tính chất sở hữu và nguồn hình thành khác nhau. Nếu là ngân hàng sở hữu nhà nước thì do ngân sách nhà nước cấp, nếu là NHTMCP thì do cổ đông đóng góp, nếu là ngân hàng liên doanh thì do các bên tham gia liên doanh góp. - Nguồn vốn bổ sung trong quá trình hoạt động Trong quá trình hoạt động, ngân hàng gia tăng vốn theo nhiều phương thức khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện cụ thể.
Nguồn vốn bổ sung từ lợi nhuận : Khi hoạt động kinh doanh tạo ra lợi nhuận ròng lớn hơn không thì ngân hàng có thể chuyển một phần lợi nhuận ròng thành vốn nhằm tái đầu tư. Những ngân hàng lâu năm, thu nhập ròng lớn, nguồn vốn tích lũy từ lợi nhuận sẽ cao so với vốn hình thành ban đầu. Nguồn vốn bổ sung từ phát triền thêm cổ phần, góp thêm, cấp thêm … để mở rộng quy mô hoạt động, đổi mới trang thiết bị, hoặc để đáp ứng yêu cầu gia tăng vốn do NHNN quy định. Đặc điểm của hình thức huy động này là khoongth]ơngf xuyên, song giúp cho ngân hàng có được lượng vốn chủ sở hữu lớn vào lúc cần thiết.
- Các quỹ Ngân hàng có nhiều quỹ với các mục đích nhất định, tùy thuộc vào tình hình kinh doanh của ngân hàng. Nguồn hình thành cảu các quỹ này từ thu nhập hàng năm của ngân hàng. Các quỹ này bao gồm: Quỹ dự phòng: Dùng để dự phòng bù đắp rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng nhằm bào toàn vốn điều lệ. Quỹ này được trích lập hàng năm và tích lũy lại nhằm bù đắp những tổn thất xảy ra.
Quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ : Có mục đích tăng cường vốn tự có ban đầu. Ngoài ra, ngân hàng còn có các quỹ đặc biệt khác như quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi, quỹ khấu hao tài sản cố định… Các quỹ này của ngân hàng thuộc sở hữu của chủ ngân hàng. Nguồn hình thành các quỹ này vào hoạt động kinh doanh tùy thuộc vào mục đích sử dụng quỹ. Luan van 6 - Nguồn vay nợ có thể chuyển đổi thành cổ phần Các khoản vay trung và dài hạn của NHTM mà có khả năng chuyển đổi thành vốn cổ phần có thể được coi là một bộ phận vốn sở hữu của ngân hàng do nguồn này có một số đặc điểm như sử dụng lâu dài, có thể đầu tư vào nhà cửa, đất đai và có thể không phải hoàn trả khi đến hạn.
Nguồn huy động Nguồn huy động không phải là nguồn vốn thuộc sở hữu của ngân hàng, nhưng lại là yếu tố quan trọng trong hoạt động kinh doanh thu lợi nhuận của ngân hàng. Đây là nguồn vốn được hình thành thông qua nghiệp vụ huy động vốn của ngân hàng. Nguồn vốn huy động bao gồm các khoản tiền gửi không kỳ hạn của khách hàng, tiền gửi có kỳ hạn của các tổ chức và cá nhân, tiền gửi tiết kiệm cảu dân cư, vốn huy động thông qua phát hành kỳ phiếu, chứng chỉ tiền gửi… Đặc điểm chung của tiền gửi : - Quy mô tiền gửi rất lớn so với các nguồn khác, thông thường chiếm hơn 50% tổng nguồn vốn và là mục tiêu tăng trưởng hàng năm của ngân hàng. - Tiền gửi là đối tượng phải dự trữ bắt buộc, do vậy chi phí tiền gửi thường cao hơn lãi phải trả cho tiền gửi.
- Tiền gửi nhất là tiền gửi ngắn hạn thường nhạy cảm với các biến động về lãi suất, tỷ giá, thu nhập và các nhân tố khác. Lãi suất cao là yếu tố kích thích các doanh nghiệp, dân cư gửi và cho vay. Thu nhập gia tăng là điều kiện để gia tăng quy mô và thay đổi kỳ hạn nguồn tiền gửi. Các yếu tố khác như địa điểm ngân hàng, các loại hình huy động,…đều ảnh hưởng tới quy mô và cấu trúc nguồn tiền.
Nguồn vốn huy động là nguồn vốn chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn ngân hàng. Nguồn đi vay Là nguồn vốn mà ngân hàng phải vay mượn thêm trong trường hợp khả năng huy động vốn của ngân hàng bị thiếu hụt khi nhu cầu thanh toán, chi trẻ cho khách hàng tăng cao. Nguồn đi vay có thể từ NHNN, các TCTD khác hoặc trên thị trường vốn. Luan van 7 - Vay NHNN Đây là khoản vay nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách trong chi trả của NHTM.
Việc cấp vốn của NHNN thường thông qua hình thức tái chiết khấu các giấy tờ có giá của NHTM, cho vay tái cấp vốn hoặc cho vay theo hạn mức tín dụng. NHNN với vai trò là người cho vay cuối cùng sẽ xem xét cho các NHTM vay hay không, bởi việc này sẽ ảnh hưởng đến khối lượng tiền trong lưu thông. Nguồn vốn đi vay này rất quan trọng vì nó đảm bảo cho các tổ chức tín dụng hoạt động một cách bình thường. - Vay các tổ chức tín dụng khác Để đảm bảo khả năng thanh khoản, các ngân hàng thường vay mượn của nhau và vay các tổ chức khác trên thị trường liên ngân hàng.
Các NHTM đang có số dư tiền gửi vượt yêu cầu chưa sử dụng ( do dự trữ vượt yêu cầu hay sự gia tăng bất ngờ nguồn tiền gửi và giảm cho vay ) sẽ sẵn sang cho các NHTM khác vay để hưởng lãi suất cao hơn. Quy trình vay mượn giữa các NHTM rất đơn giản, ngân hàng đi vay chỉ cần liên hệ trực tiếp với ngân hàng cho vay hoặc thông qua ngân hàng đại lý hoặc có thể qua NHNN. Khoản vay này có thể có hoặc không cần đảm bảo, dựa trên cơ sở uy tín của ngân hàng đi vay hoặc mối quan hệ giữa các ngân hàng với nhau. - Vay trên thị trường vốn Bằng cách phát hành các giấy nợ : trái phiếu, kỳ phiếu, tín phiếu trên thị trường vốn.
Trong đó, chứng chỉ tiền gửi và kỳ phiếu là loại phiếu nợ ngắn hạn, trái phiếu là phiếu nợ trung, dài hạn. Nguồn này góp phần đáp ứng nhu cầu cho vay trung và dài hạn của ngân hàng. Các loại phiếu nợ trên được NHTM phát hành từng đợt với mục đích, số lượng cụ thể và chỉ phát hành khi được sự cho phép của NHTW. Đặc điểm của loại phiếu nợ này là có lãi suất cao hơn so với lãi suất tiền gửi thanh toán và tiền gửi có kỳ hạn, có tính ổn định cao nhưng quyền đòi tiền xếp sau các loại tiền gửi khác và thường không được thanh toán trước hạn.
Nguồn này thông thường không có đảm bảo, ngân hàng có uy tín và trả lãi cao sẽ vay mượn Luan van 8 được, các ngân hàng nhỏ rất kho vay được nguồn này mà thường phải vay thông qua các ngân hàng đại lý. Các nguồn khác Ngoài những phương thức huy động vốn kể trên, NHTM còn có các nguồn ủy thác, vay từ công ty mẹ, nguồn trong thanh toán, nguồn khác ( thuế chưa nộp, lương chưa trả…). Để đảm bảo cho vốn vận động hiệu quả hơn, ngân hàng đứng ra nhận làm nhiệm vụ trung gian thanh toán, thực hiện các chi trả cho khách hàng, hoặc phân phối giúp nguồn tài sản của khách hàng cho những người mà họ yêu cầu. Ngoài việc tạo thêm thu nhập từ phí dịch vụ, hoạt động này cũng tạo nên vốn ngắn hạn cho ngân hàng do sự chênh lệch giữa thời gian thu và chi hộ.
Phần lớn các nguồn này ngân hàng không phải trả lãi. Tuy nhiên, chi phí để co và duy trì chúng là rất đáng kể. Nhìn chung, các nguồn khác trong ngân hàng thường không lớn. Khái niệm và vai trò của huy động vốn Nguồn vốn huy động là nguồn vốn chủ yếu trong hoạt động kinh doanh của NHTM.
Các NHTM nhận vốn từ những người gửi tiền, các chủ thể cho vay để phục vụ nhu cầu kinh doanh của mình nên nguồn vốn được xem như khoản nợ của ngân hàng. Huy động vốn là điều kiện đầu tiên, là yếu tố quyết định đến sự tồn tại và phát triển của mỗi ngân hàng. Do vậy, mục tiêu của nó không nằm ngoài mục tiêu hoạt động và phát triển của ngân hàng.TS Vương Trọng Nghĩa thì huy động vốn tức là khai thác lượng tiền tạm thời nhàn rỗi trong công chúng, hộ gia đình, của các tổ chức kinh tế để thực hiện 4 hoạt động cơ bản của NHTM, đó là : - Huy động vốn để đáp ứng dự trữ bắt buộc. - Huy động vốn để cho vay.