CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm và thước đo hiệu quả hoạt động của DNNN Theo Luật doanh nghiệp 2014 thì Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. Luật doanh nghiệp 2005 thì quy định DNNN là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ. Theo Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII có nêu “Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ hoặc cổ phần, vốn góp chi phối; được tổ chức và hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn.
Doanh nghiệp nhà nước là một lực lượng vật chất quan trọng của kinh tế nhà nước, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội. Doanh nghiệp nhà nước tập trung vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu; những địa bàn quan trọng và quốc phòng, an ninh; những lĩnh vực mà doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác không đầu tư” Như vậy khái niệm DNNN có sự thay đổi theo từng thời kỳ và tùy vào tình hình kinh tế - xã hội mà xác định mức độ can thiệp của nhà nước vào DNNN đến đâu để nhà nước điều tiết nền kinh tế cũng như cải cách DNNN. Hiệu quả hoạt động của DNNN không chỉ xác định đơn thuần về hiệu quả hoạt động kinh doanh mà còn xác định về hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội như Nghị quyết Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX nêu “ Việc xem xét, đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước phải có quan điểm toàn diện cả về kinh tế, chính trị, xã hội; trong đó, lấy suất sinh lời trên vốn làm một trong những tiêu chuẩn chủ yếu để đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp kinh doanh, lấy kết quả thực hiện các chính sách xã hội làm tiêu chuẩn chủ yếu để đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp công ích.” Đối với hiệu quả hoạt động kinh doanh, một số nghiên cứu cho rằng: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Mác “Giá trị thặng dư, hay là lợi nhuận, chính là phần giá trị dôi ra ấy của hàng hóa so với chi phí sản xuất của nó”. Theo tác giả Đoàn Ngọc Phúc (2014) : “Hiệu quả hoạt động kinh doanh là phạm trù kinh tế phản ánh trình độ và chất lượng sử dụng các nguồn lực sẵn có nhằm đạt được kết quả cao nhất trong hoạt động kinh doanh với chi phí bỏ ra ít nhất để đạt được kết quả đó”.
Theo tác giả Trần Vũ Hà Xuyên (2017): “Hiệu quả hoạt động kinh doanh là phạm trù kinh tế, phản ánh trình độ và chất lượng sử dụng các nguồn lực sẵn có nhằm tối đa hóa kết quả hoạt động kinh doanh và tối ưu hóa chi phí bỏ ra để đạt được kết quả đó” Luận văn đưa ra khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh như sau: Hiệu quả hoạt động kinh doanh là phạm trù kinh tế, phản ánh năng lực của doanh nghiệp trong việc đạt được thu nhập (đầu ra) cao và tiết kiệm được chi phí (đầu vào) nhiều trong kỳ. Như vậy thước đo hiệu quả hoạt động kinh doanh thông thường là kết quả đạt được về mặt doanh thu, lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận, tổng tài sản. Hiệu quả hoạt động kinh tế của DNNN ngoài kết quả về hiệu quả hoạt động kinh doanh đơn thuần còn xét đến các đóng góp về mặt kinh tế cho nền kinh tế quốc dân như đóng góp cho ngân sách nhà nước, đóng góp cho GDP. Đối với hiệu quả về mặt chính trị, xã hội là việc sử dụng các nguồn lực từ hoạt động kinh doanh, các nguồn lực sẵn có liên quan, nguồn lực từ phía nhà nước để thực hiện các nhiệm vụ mà nhà nước giao để phát triển kinh tế - xã hội như trong Nghị quyết TW có nêu: “Cùng với cơ chế, chính sách của Nhà nước, doanh nghiệp nhà nước là công cụ quan trọng để bảo đảm thực hiện có hiệu quả các chính sách ổn định vĩ mô, kiềm chế lạm phát, đối phó với những biến động thị trường; tạo nguồn thu lớn cho ngân sách nhà nước; đóng góp quan trọng trong xây dựng và phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và chuyển dịch cơ cấu kinh tế; thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và chính sách an sinh xã hội” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Như vậy, Hiệu quả của DNNN phải được xem xét, đánh giá và đo lường trên cơ sở 3 yếu tố là: Kinh tế, Chính trị, Xã hội.
Yếu tố Kinh tế thì được đo lường bằng các kết quả kinh doanh mang lại và việc bảo toàn phát triển vốn nhà nước như: doanh thu, lợi nhuận, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), tổng tài sản; Đóng góp cho sự phát triển kinh tế nhà nước như đóng góp cho ngân sách quốc gia; Đóng góp cho sự phát triển nền kinh tế như đóng góp vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP).1: Hệ thống chỉ tiêu cơ bản đánh giá hiệu quả hoạt động kinh tế Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả hoạt động Đơn vị tính Doanh thu Triệu USD Lợi nhuận Triệu USD Tỷ suất lợi nhuận/Vốn chủ sở hữu (ROE) % Tổng tài sản Triệu USD Đóng góp vào GDP % Đóng góp vào ngân sách nhà nước % (Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ các văn bản của các bộ, ngành) Yếu tố Chính trị thì được đo lường bằng việc cung ứng các sản phẩm, dịch vụ thiết yếu, then chốt cho nền kinh tế quốc dân, đảm bảo an ninh, quốc phòng, nhận và thực hiện, hoàn thành các nhiệm vụ mà nhà nước giao để điều tiết vĩ mô nền kinh tế, phát triển kinh tế vùng, đầu tư các dự án trọng điểm quốc gia, tham gia khai thác dầu thô để bảo vệ chủ quyền, lãnh hải mà các thành phần kinh tế khác không thể thực hiện được, mở đường, thúc đẩy các thành phần kinh tế khác phát triển. Yếu tố Xã hội được đo lường bằng các đóng góp của DNNN cho xã hội như an sinh xã hội, phát triển cộng đồng, nâng cao đời sống cho người lao động, tạo công ăn, việc làm cho người lao động. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Hiệu quả chính trị, xã hội được đánh giá thông qua các tiêu chí: Bảng 1.2: Hệ thống chỉ tiêu cơ bản đánh giá hiệu quả chính trị, xã hội STT Tiêu chí Nội dung đánh giá 1 Ổn định kinh tế vĩ mô Góp phần ổn định giá cả hàng hóa; Góp phần ổn định tỷ giá; Góp phần cung cấp nguồn vốn để phát triển kinh tế ; Góp phần vào tăng trưởng GDP. 2 An ninh năng lượng, an ninh Đảm bảo và tự chủ cung nguồn dầu, lương thực quốc gia khí, các sản phẩm hóa dầu để phục vụ nhu cầu nội địa và an ninh, quốc phòng; Cung cấp nguồn vốn để trang bị thiết bị quân sự, an ninh; Đảm bảo cung cấp nguồn điện để bù đắp lượng điện thiếu hụt, cung cấp nguồn dầu, khí cho dân sinh, cho sản xuất công nghiệp và góp phấn củng cố an ninh, quốc phòng; Cung cấp các sản phẩm hóa dầu phục vụ ngành nông nghiệp để gia tăng sản lượng nông nghiệp bằng chất lượng sản phẩm và giá thành hạ, đảm bảo nguồn cung lương thực góp phần đảm bảo an ninh lương thực 3 An ninh, chủ quyền lãnh hải Phối hợp với các bộ, ngành liên quan và lực lượng an ninh, quốc phòng để tìm kiếm và thăm dò khai thác dầu khí ở biển đông, khẳng định chủ quyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 biển đảo, tham gia hỗ trợ cán bộ, chiến sĩ công tác trên biển về vật chất, tinh thần và phương tiện vũ trang.
4 Thúc đẩy phát triển kinh tế và Đầu tư các dự án tại các địa bàn khó hội nhập kinh tế quốc tế khăn mà tư nhân không đủ nguồn lực hoặc không muốn tham gia theo chủ trương của Đảng và nhà nước để hình thành các khu công nghiệp hiện đại góp phần phát triển kinh tế địa phương, kinh tế vùng. Tham gia vào đầu tư tại nước ngoài để khai thác dầu khí tại nước ngoài bổ sung cho nguồn cung nội địa và hợp tác với các tập đoàn dầu khí nước ngoài để tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí trong nước. 5 Hoạt động an sinh, xã hội Tạo công ăn việc làm cho người lao động, mang lại thu nhập và phúc lợi cho người lao động, các hoạt động an sinh như tài trợ cho các công trình công cộng, các quỹ hỗ trợ cộng đồng… (Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ các văn bản của các bộ, ngành) 1. Lý luận của chủ nghĩa Mác – Lê nin và quan điểm của Đảng Cộng Sản Việt Nam về nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN Sản xuất và tái sản xuất ra của cải vật chất là điều kiện tồn tại phát triển của nhân loại nói chung và của doanh nghiệp nói riêng.
Do sự cạnh tranh quyết liệt buộc doanh nghiệp phải tái sản xuất mở rộng, muốn tái sản xuất mở rộng cần phải tăng thêm số tư bản ứng trước để mua thêm tư liệu sản xuất và sức lao động. Để tái sản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 xuất, buộc doanh nghiệp phải có lợi nhuận, lợi nhuận làm ra dùng để tiêu dùng và dùng để tăng tư bản ứng trước hay để tích lũy tư bản. Để nâng cao tỷ suất lợi nhuận thì Mác cho rằng cần phải rút ngắn thời gian sản xuất và thời gian lưu thông hàng hóa, nhân tố này đòi hỏi phải có môi trường thuận lợi để phục vụ sản xuất và lưu thông, tiêu thụ hàng hóa, môi trường đó phải đến từ quản lý nhà nước, quản trị doanh nghiệp; Tiết kiệm tư bản bất biển bằng cách sử dụng tài sản cố định với hiệu quả cao nhất, giảm tiêu hao vật tư năng lượng và tận dụng phế liệu, phế phẩm, phế thải, sử dụng vật liệu mới tăng giá trị sản phẩm trong sản xuất, để thực hiện được việc đó không gì khác phải đổi mới khoa học công nghệ. Như vậy, trong lý luận của Mác cho thấy để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp là tăng lợi nhuận và tăng tỷ suất lợi nhuận thì yêu cầu phải cải thiện môi trường kinh doanh để thúc đẩy sản xuất và lưu thông hàng hóa, không ai khác chính nhà nước sẽ làm tốt vai trò này và tăng năng suất các yếu tố tổng hợp đầu vào không gì khác bằng cách đổi mới khoa học công nghệ.