Chương 1 CÔNG TÁC GIÁO DỤC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG CẤP Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Những vấn đề chung 1. Giáo dục lý luận chính trị: Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát rất đơn giản và dễ hiểu về lý luận là: "Đem thực tế trong lịch sử, trong kinh nghiệm, trong các cuộc tranh đấu, xem xét, so sánh thật kỹ lưỡng rõ ràng, làm thành kết luận. Rồi lại đem nó chứng minh với thực tế.
Đó là lý luận chân chính" [38, tr. Như vậy, về thực chất, lý luận chính là "hệ thống những tri thức đã được khái quát tạo ra một quan niệm hoàn chỉnh về các quy luật và mối liên hệ cơ bản của hiện thực" [54, tr. Nói một cách toàn diện hơn, "lý luận là kinh nghiệm đã được khái quát trong ý thức của con người; là toàn bộ những tri thức về thế giới khách quan, là hệ thống tương đối độc lập của các tri thức có tác dụng tái hiện trong lôgíc của các khái niệm cái lôgíc khách quan của các sự vật" [54, tr. Lý luận và thực tiễn có mối quan hệ qua lại với nhau nhưng tồn tại độc lập.
Lý luận không chỉ là sự mô tả hiện thực khách quan, là sự sao chép giản đơn các kinh nghiệm trong thực tiễn, mà trên cơ sở phản ánh hiện thực của thực tiễn, nó phát hiện ra những quy luật vận động và dự báo những xu hướng, những vấn đề được đặt ra cần giải quyết trong thực tiễn. So với thực tiễn, lý luận cao hơn 1 bậc về chất. Ngược lại, thực tiễn chính là yếu tố xâm nhập, nền tảng, có tác động quyết định cho sự hình thành lý luận. Lý luận chính trị là những lý luận được giới hạn ở riêng lĩnh vực chính trị.
Nó được xem xét ở 3 phương diện: là tri thức thu được từ kết quả nghiên cứu 10 khoa học, nghiên cứu về lý luận và thực tiễn chính trị; là hệ thống các tri thức khoa học của chính trị học và các khoa học chính trị; là phương diện chính trị của các lĩnh vực hoạt động khác trong xã hội như: kinh tế, văn hóa và xã hội. Hay nói cách khác, “Lý luận chính trị là hệ thống tri thức về lĩnh vực chính trị, thể hiện thái độ và lợi ích của một giai cấp đối với quyền lực nhà nước trong xã hội có giai cấp, được khái quát từ nghiên cứu khoa học và hoạt động chính trị thực tiễn” [8, tr. Vậy giáo dục lý luận chính trị là gì? Có quan điểm cho rằng giáo dục lý luận chính trị là giải thích, tuyên truyền những vấn đề thuộc lý luận chính trị, bằng việc đi sâu giải thích các sự vật hiện tượng diễn ra trong tự nhiên, xã hội, trên cơ sở đó xây dựng cơ sở khoa học cho nhận thức và niềm tin của con người để đi đến hành động đúng đắn. Giáo dục lý luận chính trị đem đến cho mọi người những hiểu biết về quy luật phát triển của xã hội, về thế giới quan, nhân sinh quan, đường lối chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, để từ đó vạch ra cho mình tư tưởng, lối sống, hoài bão, ý chí, nguyện vọng, những nguyên tắc chuẩn mực đạo đức để gạt bỏ cái cũ, tiếp thu có chọn lọc cái mới.
Ngoài ra, giáo dục lý luận chính trị còn nghiên cứu tổng kết thực tiễn, xây dựng thành hệ thống quan điểm lý luận chính trị, hình thành và phát triển tư tưởng xã hội, phát triển những mâu thuẫn xã hội và đưa ra những dự báo để phát triển cho tương lai. Cũng có thể hiểu, “Giáo dục lý luận chính trị là truyền bá những nguyên lý của chủ nghĩa Mác- LêNin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước cho cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân nhằm hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cộng sản, phương pháp tư duy và phương pháp làm việc biện chứng, khoa học và góp phần thúc đẩy tính tích cực chính trị- xã hội của các chủ thể chính trị trong hoạt động thực tiễn”. 11 Lại có những cách hiểu nôm na hơn. Đó là giáo dục lý luận chính trị chính là giảng dạy lý luận chính trị thông qua các tổ chức, các đoàn thể, hay thông qua hệ thống giáo dục chính thống là các nhà trường ở những bậc học từ thấp lên cao.
Giáo dục lý luận chính trị là nội dung quan trọng trong hoạt động tư tưởng của Đảng. Do đó, các cấp ủy, các cơ quan quyền lực Nhà nước, các tổ chức đoàn thể chính trị- xã hội trong hệ thống chính trị ở các cấp, các ngành, các địa phương đều phải coi trọng công tác giáo dục lý luận chính trị trong cơ quan, tổ chức của mình. Công tác giáo dục lý luận chính trị hiện nay cũng được còn tổ chức kinh tế, doanh nghiệp quan tâm bởi họ coi đó là giải pháp nhằm tăng chất lượng nguồn nhận lực, tạo đồng thuận để phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: " Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực tế, không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi, lý luận phải đem ra thực hành, thực hành phải nhằm theo lý luận"[38, tr.
Thấm nhuần tư tưởng của chủ nghĩa Mác- Lênin về tính thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là nguyên tắc cơ bản trong mọi hành động, Người cho rằng: “Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thành thực tiễn mù quáng, lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” [41, tr. Như vậy, giáo dục lý luận chính trị có vai trò quan trọng, dẫn lối soi đường trong mọi hoạt động thực tiễn để ý thức, tư duy phát triển của con người không đi chệch hướng; Lý luận có khả năng dự báo, đưa ra những phương hướng, giải pháp hiệu quả cho hoạt động thực tiễn; và giáo dục lý luận chính trị tạo điều kiện cho con người có niềm tin, sức mạnh vật chất trong hoạt động thực tiễn. Qua thực tế hoạt động cách mạng, nhiều cá nhân đúc rút được những kinh nghiệm quý báu. Tuy nhiên, theo Hồ Chủ tịch, nếu quá coi trọng kinh nghiệm dễ dẫn đến chủ quan, giáo điều.
Đó là “căn bệnh” nguy hiểm của cách mạng. Người nói: “Kinh nghiệm của họ tuy tốt, nhưng chẳng qua cũng từng bộ phận 12 mà thôi, chỉ thiên về một mặt mà thôi. Có kinh nghiệm mà không có lý luận cũng như một mắt sáng, một mắt mờ. Những anh em đó cần nghiên cứu thêm về lý luận mới thành người cán bộ hoàn toàn" [38, tr.
Người cũng chỉ ra, chăm đọc sách là điều đáng quý nhưng lý luận không phải cứ đọc sách nhiều là hiểu biết. Theo Chủ nghĩa Mác- Lênin, lý luận cách mạng không phải là giáo điều, cứng nhắc. Ngược lại, nó đầy tính sáng tạo, linh hoạt và luôn được bổ sung bằng những kết luận mới rút ra trong thực tế sinh động. Lý luận cốt để áp dụng vào công việc thực tế.
Lý luận mà không áp dụng vào thực tế là lý luận suông. Dù xem được hàng nghìn, hàng vạn quyển lý luận, nếu không biết đem ra thực hành thì khác nào một cái hòm đựng sách. Xem nhiều sách để mà “lòe”, để làm “ta đây”, thế không phải là biết lý luận. Những anh em đó, cần phải ra sức thực hành mới thành người biết lý luận.
Giáo dục lý luận chính trị của Đảng ở nước ta là giáo dục chính thống, thống nhất, có lãnh đạo, chỉ đạo trong cả nước, theo hệ thống của Đảng, các cấp ủy và các cơ quan tham mưu, tư vấn về lĩnh vực tư tưởng, lý luận. Với yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng và đặc điểm của mỗi đối tượng, nội dung công tác giáo dục lý luận chính trị có những mức độ như sau: - Giáo dục lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo các cấp của Đảng và Hệ thống chính trị theo các trình độ lý luận chính trị: sơ cấp, trung cấp, cử nhân, cao cấp. - Giáo dục lý luận chính trị phổ cập cho toàn thể cán bộ, đảng viên của Đảng. - Giáo dục lý luận chính trị theo các chương trình trong hệ thống giáo dục quốc dân, theo các loại trường lớp, bậc học, cấp học.
- Bồi dưỡng lý luận chính trị thường xuyên cho cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân, nhất là các vấn đề mới và theo các chương trình chuyên đề. 13 - Tổ chức tuyên truyền, phổ biến lý luận chính trị trên hệ thống thông tin đại chúng, qua hoạt động của đội ngũ báo cáo viên. Thực hiện và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác giáo dục lý luận chính trị, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn quan tâm chăm lo công tác này, có nhiều tìm tòi, đổi mới, cải tiến nội dung hình thức phương pháp giảng dạy lý luận chính trị cho cán bộ đảng viên. Công tác giáo dục lý luận chính trị trong những năm qua cũng đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của đảng viên, cán bộ và nhân dân, góp phần thực hiện thắng lợi nhiệm vụ chính trị, thực hiện đường lối đổi mới.
Bức tranh đất nước Việt Nam hôm nay “Dân thịnh, quốc cường, nội yên, ngoại tĩnh” có sự đóng góp lớn của công tác giáo dục lý luận chính trị. Nghị quyết 01 của BCT "Về công tác lý luận trong giai đoạn hiện nay" (ngày 28/3/1992) đã khẳng định rất rõ: "Chưa bao giờ thực tiễn đặt ra những đòi hỏi bức xúc đối với công tác lý luận như hiện nay… lý luận thực sự khoa học là cơ sở để nâng cao vai trò tiên phong lãnh đạo của Đảng trong hoạt động thực tiễn, là cơ sở để giáo dục lý tưởng, nâng cao niềm tin" [8, tr. Trong bối cảnh đất nước ta đang đẩy mạnh công nghiệp hoá- hiện đại hoá, thực hiện kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, tiếp tục đưa sự nghiệp đổi mới đi vào chiều sâu và hội nhập quốc tế ngày càng mạnh mẽ thì nhiệm vụ của công tác nghiên cứu, giáo dục lý luận chính trị ngày càng nặng nề. Theo đó, các nội dung nghiên cứu, giáo dục cũng ngày càng phong phú, đa dạng hơn.
Thực tế đó đòi hỏi công tác nghiên cứu, giáo dục lý luận chính trị của Đảng phải không ngừng đổi mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả, góp phần đưa đất nước kiên định mục tiêu và phát triển bền vững.