MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Sự thành công của công cuộc phát triển đất nước phụ thuộc vào nguồn lực con người, đặc biệt là trong bối cảnh hộ nhập quốc tế như hiện nay. Bởi vậy, trong Điều 2 – Luật Giáo dục 2019 của nước ta đã chỉ rõ: “Mục tiêu giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế”. Trong điều 7 Luật Giáo dục cũng quy định: Nội dung giáo dục phải bảo đảm tính cơ bản, toàn diện, thiết thực, hiện đại, có hệ thống và được cập nhật thường xuyên; coi trọng giáo dục tư tưởng, phẩm chất đạo đức và ý thức công dân; kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp, bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phù hợp với sự phát triển về thể chất, trí tuệ, tâm sinh lý lứa tuổi và khả năng của người học.
Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã ra đời, định hướng rõ ràng, cụ thể về mục tiêu của giáo dục trong thời kì mới là “tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Theo đó, Chương trình 2018 đã nêu lên 5 phẩm chất và 10 năng lực cần hình thành, phát triển ở học sinh phổ thông.
Đặc biệt, ngày 11/7/2022, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch 770/KH- BGDĐT về việc thực hiện môn Lịch sử trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 cho năm học mới. Và môn lịch sử từ môn lựa chọn sẽ trở thành môn học bắt buộc. Vì vậy, việc nâng cao hiệu quả giáo dục môn Lịch sử ngày càng được quan tâm, chú trọng. Nâng cao hiệu quả giáo dục môn lịch sử có tầm quan trọng đặc biệt.
Chỉ có nâng cao hiệu quả giáo dục thì mới đáp ứng được chức năng nhiệm vụ bộ môn. Muốn nâng cao hiệu quả giáo dục phải đổi mới phương pháp, khuyến khích học sinh học tập tích cực, chủ động. Đồng thời, phải hướng vào phát triển phẩm chất cho HS, đa dạng hóa các hình thức, phương pháp học tập; phải hướng tới tăng cường sự tương tác, phối hợp giữa người dạy và người học, tăng cường sử dụng các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại, đặc biệt ứng dụng hiệu quả những thành tựu của công nghệ thông tin trong dạy học. Mặc dù có vai trò quan trọng nhưng môn Lịch sử ở trường THPT chưa thực sự được chú trọng.
Việc dạy học Lịch sử chưa tạo được hứng thú cho người học và nhất là chưa chú trọng tới việc hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cũng như giáo dục phẩm chất đạo đức cho người học. Vì vậy, dạy như thế nào, học như thế nào để đạt được hiệu quả giáo dục tốt nhất là điều mà chúng ta đều mong muốn và hướng tới. SGK lớp 10 THPT chương trình 2018 vừa được ban hành đưa vào dạy học. Nội dung của sách cấu trúc, sắp xếp theo các chủ đề lịch sử.
Điều này đặt ra vấn đề làm thế nào để dạy học các chủ đề trong sách đạt hiệu quả, đặc biệt là hiệu quả giáo dục phẩm chất đạo đức cho HS? Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề: “Nâng cao hiệu quả giáo dục cho học sinh lớp 10 trong dạy học chủ đề: “Một số nền văn minh trên đất nước Việt 2 Nam (trước năm 1858)” ở các trường trung học phổ thông huyện Sóc Sơn, Hà Nội” làm đề tài luận văn thạc sĩ. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Các công trình nghiên cứu nước ngoài *Công trình tâm lý học, Giáo dục học Johann Amos Comenius một triết gia, nhà giáo dục và nhà thần học người Séc. Ông là một trong những người khởi xướng đầu tiên của giáo dục phổ thông, cũng được coi là cha đẻ của giáo dục hiện đại.
Trong tác phẩm “Lý luận dạy học vĩ đại”, ông cho rằng: Mục tiêu đầu tiên và cuối cùng của lí luận dạy học là phải tìm ra và nhận biết phương pháp dạy học nào mà giáo viên ít phải dạy hơn, tuy nhiên học sinh lại học nhiều hơn và ở phương pháp đó bầu không khí trong các trường học ít sự ồn ào và buồn tẻ và nỗ lực vô ích, có nhiều tự do, niềm vui và tiến bộ thật sự hơn. Jean Piaget trong cuốn “Tâm lí học và giáo dục học”, NXB Giáo dục, 2001 do Trần Nam Lương, Phùng Đệ, Lê Thi dịch đã đề cập đến những nguyên tắc giáo dục và những dữ kiện tâm lí học.Êxipôp (Liên Xô trước đây) trong cuốn “Những cơ sở của lý luận dạy học”, tập 3, NXB Giáo dục, 1971 cho rằng: “Trong quá trình hoạt động nhận thức của HS, mối tương quan giữa cái cụ thể và trừu tượng có một ý nghĩa lớn lao, nó dẫn tới chỗ hiểu biết hiện thực một cách phong phú hơn, súc tích hơn và sâu sắc hơn. Ông cũng nhấn mạnh đến việc nâng cao tính tích cực sáng tạo, tính tự lập, ham hiểu biết trong quá trình học tập của HS. Đây cũng là quan điểm của E.
Gôlan trong tập 2 của công trình “Những cơ sở của lí luận dạy học” (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1971). Hai ông đều khẳng định, hoạt động dạy học có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục lòng yêu nước và phát triển toàn diện cho HS. Montaigne (1533 – 1592), nhà quý tộc Pháp chuyên nghiên cứu lí luận, đặc biệt là giáo dục, ông đề ra phương pháp giáo dục “học qua hành”. Ông cho 3 rằng: muốn đạt được mục tiêu này, tốt nhất, kiến hiệu nhất là bắt học trò liên tục hành để học, học qua hành.
Vì vậy, vấn đề không phải là giảng dạy một cách giáo điều, thầy nói liên tục, thao thao bất tuyệt. Trái lại, chủ yếu là bắt trò hoạt động, vận dụng khả năng xét đoán của mình. Trong cuốn “Giáo dục học”, tập I của N.V Savin (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1983), đề cập đến vai trò của các câu chuyện trong dạy học: “Một câu chuyện kể lôi cuốn học sinh, gây nên tiếng vọng trong tâm hồn các em và tạo ra những tiền đề thuận lợi cho việc hình thành những tình cảm đạo đức cao cả, tình yêu đối với Tổ quốc, đối với quá khứ và hiện tại của Tổ quốc, sự tế nhị, sự quan tâm, sự đồng cảm. Ngoài ra tác giả cũng nhấn mạnh “.Trong giờ học giáo viên giải thích hay kể chuyện, học sinh tích cực tìm câu trả lời cho câu hỏi đã nảy sinh ở các em vào đầu giờ học” [71, tr.Khalamop – nhà giáo dục Xô Viết trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào”, Nguyễn Ngọc Quang và Nguyễn Thị Trang dịch, NXB Giáo dục Hà Nội, 1978 đã đưa ra những kết quả tích cực của công trình thực nghiệm nhiều năm về dạy học phát huy tính tích cực của HS, trong đó đã đề cập tới những biện pháp nhằm kích thích hoạt động nhận thức của HS trong trình bày bài mới, củng cố kiến thức, ôn tập tài liệu đã học khi tổ chức công tác tự học cho HS.
Ông cũng trình bày rất kĩ lí luận dạy học nêu vấn đề, cách áp dụng những phương pháp đó vào các môn học cụ thể. Qua đó bồi dưỡng phẩm chất của HS trong quá trình học tập. Trong cuốn sách “Effective grading: A tool for learning and assessment” (tạm dịch là: Cho điểm hiệu quả: Một công cụ để học và đánh giá) [San Francisco: Jossey-Bass, 1998], Barbara Walvoord và Virginia Johnson Anderson đề xuất cách đánh giá việc học sao cho đem lại hiệu quả học tập và kích thích việc học tập chủ động. Dựa trên cơ sở đó tác giả đã đưa ra các hình thức học tập và kiểm tra người học.
Trong cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả”, NXB Giáo dục, 2011 4 của tác giả Robert.Pollock, người dịch Nguyễn Hồng Vân, gồm 13 chương đưa ra với mục đích phát huy cao độ khả năng học tập của HS. Trong đó GV là nhân tố quan trọng trong việc lựa chọn, áp dụng phương pháp học tập thích hợp nhằm giúp HS phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễn cuộc sống. Điều này sẽ giúp các em phát huy được những đức tính chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm trong học tập và đời sống. Đặc biệt phải kể đến bộ sách "Đổi mới phương pháp dạy học" của tổ chức ASCD (Hoa Kì), NXB Giáo dục Việt Nam, 2013 gồm các cuốn Nghệ thuật và khoa học dạy học - tác giả Robert J.
Marzano; Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả - tác giả James H. Stronge; Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi - tác giả Giselle O. Martin-Kniep; Quản lí lớp học hiệu quả - tác giả Robert J. Pickering; Đa trí tuệ trong lớp học - tác giả Thomas Armstrong; Các phương pháp dạy học hiệu quả, tác giả Robert J.
Marzano, Debra J Pickering, Jame E. Trong đó, một nội dung rất quan trọng đã được đề cập đến trong các tác phẩm này là phương pháp dạy học hiệu quả được rút ra từ nhiều công trình nghiên cứu thực tế giảng dạy và lí thuyết tổng hợp. Mục đích là phát huy khả năng học tập, nâng cao thành tích của HS và nâng cao chất lượng giảng dạy của GV. Thông qua các phương pháp cụ thể phù hợp với người học sẽ góp phần bồi dưỡng tố chất, qua đó giúp các em có sự phát triển nổi trội về cả phẩm chất trí tuệ (đặc biệt là trí tuệ cảm xúc) và phi trí tuệ (tính cách, ý chí, nhân cách, thói quen sinh hoạt,…).
*Tài liệu giáo dục lịch sử Trong cuốn “Tư duy học sinh” (1970), M.