Nâng Cao Hiệu Quả Cho Vay Lại Vốn ODA Tại Ngân Hàng Phát Triển Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích cải thiện kết quả cho vay lại vốn oda tại ngân hàng phát triển việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới

• Tác giả: Trần Thị Lưu Tâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Tô Kim Ngọc
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Cho Vay Lại Vốn ODA Tại Ngân Hàng Phát Triển Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 1.1. CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 1.2. Tổng quan về Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.3. Khái quát về vốn ODA cho vay lại tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.4. Tổ chức bộ máy cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.5. Hình thức cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.6. Quy trình cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.7. THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 1.8. Hiệu quả cho vay lại vốn ODA đối với Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.9. Hiệu quả cho vay lại vốn ODA đối với phát triển kinh tế xã hội
• 1.10. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 1.11. Kết quả đạt được
• 1.12. Nguyên nhân của hạn chế
• 1.13. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.1. QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.2. Định hướng chiến lược của Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 2.3. Quan điểm nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 2.4. Định hướng nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 2.5. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.6. Đảm bảo vốn ODA được sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả
• 2.7. Nâng cao hiệu quả công tác thu hồi nợ khoản ODA cho vay lại
• 2.8. Tăng cường quản lý rủi ro cho vay lại vốn ODA
• 2.9. Nâng cao hiệu quả tài chính đối với hoạt động cho vay lại vốn ODA
• 2.10. Nâng cao chất lượng thẩm định cho vay lại vốn ODA
• 2.11. Các giải pháp bổ trợ
• 2.12. KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CHO VAY LẠI VỐN ODA TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
• 2.13. Đối với Chính phủ
• 2.14. Đối với Bộ Tài chính
• 2.15. Đối với Chủ đầu tư
• 2.16. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3
• 3.1. KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vốn ODA và Ngân Hàng Phát Triển Việt Nam

Trong những năm qua, kinh tế Việt Nam đã có những bước chuyển mình tích cực, đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Giai đoạn 2012-2018, tăng trưởng kinh tế ổn định, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực. Nguồn vốn ODA, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam. Vốn ODA chủ yếu được sử dụng để nâng cấp và phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội, chiếm khoảng 3,5% GDP và 12% vốn đầu tư phát triển toàn xã hội. Trong bối cảnh nguồn vốn thu hút có xu hướng giảm, việc tận dụng và sử dụng hiệu quả vốn ODA trở nên vô cùng quan trọng. Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) đóng vai trò là kênh cung ứng vốn hiệu quả cho các chương trình và dự án, đảm bảo cơ chế vay lại và trả nợ, đồng thời đảm bảo mục đích sử dụng vốn.

1.1. Vai trò của Vốn ODA trong phát triển kinh tế xã hội

Vốn ODA đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam. Nguồn vốn này được sử dụng chủ yếu để nâng cấp và phát triển cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho các ngành kinh tế khác phát triển. Vốn ODA góp phần vào tăng trưởng GDP, giảm nghèo và cải thiện đời sống của người dân. Theo một báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, vốn ODA đã đóng góp khoảng 12% vào tổng vốn đầu tư phát triển của Việt Nam trong giai đoạn 2012-2018.

1.2. Ngân Hàng Phát Triển Việt Nam VDB Vai trò và chức năng

Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) là tổ chức đầu mối quản lý tài chính đầu tư phát triển, thực thi các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. VDB là ngân hàng chính sách, cung cấp nguồn lực tài chính cho nền kinh tế, đảm bảo hoạt động đầu tư phát triển chuyên nghiệp và hiệu quả. VDB thực hiện cho vay lại khoảng 60,4% tổng vốn ODA Chính phủ ký kết với các nhà tài trợ nước ngoài, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước. VDB đóng vai trò then chốt trong việc triển khai các dự án quan trọng quốc gia.

II. Phân Tích Thực Trạng Hiệu Quả Cho Vay Lại Vốn ODA tại VDB

VDB thực hiện cả hai hình thức cho vay lại vốn ODA: cho vay lại thông thường theo ủy thác của Chính phủ và cho vay lại do VDB chịu Rủi ro tín dụng ODA. Giai đoạn 2012 - 2017, hoạt động cho vay lại vốn ODA tại VDB đã đạt được những kết quả nhất định, nhiều dự án phát huy hiệu quả, cơ sở hạ tầng được nâng cấp tạo đà cho phát triển kinh tế xã hội. Hiệu quả đầu tư bằng vốn ODA cho vay lại tại VDB đã tốt hơn, các dự án tạo ra giá trị tăng thêm, tăng thu nhập của người lao động và thặng dư xã hội, công tác an sinh, phúc lợi xã hội, đời sống người dân được nâng cao.

2.1. Đánh giá hiệu quả cho vay lại vốn ODA đối với VDB

Hoạt động cho vay lại vốn ODA đã mang lại những lợi ích nhất định cho VDB. VDB đã có thể tăng cường năng lực tài chính, mở rộng quy mô hoạt động và nâng cao uy tín trên thị trường. Tuy nhiên, hiệu quả tài chính từ hoạt động cho vay lại vốn ODA có xu hướng giảm sút trong những năm gần đây. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao hiệu quả hoạt động và quản lý rủi ro tín dụng.

2.2. Tác động của vốn ODA cho vay lại đến phát triển kinh tế xã hội

Vốn ODA cho vay lại tại VDB đã góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam. Các dự án được tài trợ bằng vốn ODA đã tạo ra nhiều việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, cần có các đánh giá khách quan và toàn diện về hiệu quả và tác động lâu dài của các dự án này.

2.3. Thực trạng Nợ xấu ODA và Rủi ro tín dụng ODA tại VDB

Mặc dù tỷ lệ nợ xấu ODA và nợ quá hạn duy trì ở mức khá thấp nhưng có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Điều này đòi hỏi VDB phải tăng cường quản lý rủi ro tín dụng ODA, nâng cao chất lượng thẩm định dự án và giám sát chặt chẽ quá trình sử dụng vốn. Các biện pháp phòng ngừa và xử lý nợ xấu cần được thực hiện một cách hiệu quả.

III. Cách Nâng Cao Hiệu Quả Cho Vay Lại Vốn ODA Tại VDB

Để nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện, tập trung vào các khâu từ thẩm định dự án, giải ngân, giám sát sử dụng vốn đến thu hồi nợ và quản lý rủi ro tín dụng. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa VDB, các bộ ngành liên quan và các chủ đầu tư dự án.

3.1. Tăng cường giám sát và Quản lý vốn ODA cho vay lại

Giám sát chặt chẽ mục đích sử dụng vốn ODA cho vay lại là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả dự án. Cần tăng cường kiểm tra, thanh tra việc sử dụng vốn, kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp sử dụng vốn sai mục đích, kém hiệu quả. Cơ chế báo cáo, đánh giá hiệu quả dự án cần được thực hiện thường xuyên và minh bạch.

3.2. Cải thiện quy trình thẩm định Dự án ODA và giải ngân vốn

Nâng cao chất lượng thẩm định dự án ODA là rất quan trọng để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của dự án. Quy trình thẩm định cần được thực hiện một cách khách quan, khoa học và toàn diện. Quy trình giải ngân vốn cần được thực hiện một cách nhanh chóng, kịp thời và minh bạch, đảm bảo vốn được sử dụng đúng mục đích và hiệu quả.

3.3. Giải pháp phòng ngừa và xử lý Nợ xấu ODA hiệu quả

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tín dụng ODA, tăng cường quản lý rủi ro tín dụng ODA, có các biện pháp phòng ngừa và xử lý nợ xấu ODA một cách hiệu quả. Xây dựng cơ chế phối hợp giữa VDB, các bộ ngành liên quan và các chủ đầu tư dự án trong việc xử lý nợ xấu ODA.

IV. Phương Pháp Tăng Cường Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng ODA tại VDB

Quản lý rủi ro tín dụng ODA là một trong những yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB. Cần xây dựng hệ thống quản lý rủi ro tín dụng ODA một cách toàn diện và hiệu quả, bao gồm các khâu từ nhận diện, đánh giá, đo lường, kiểm soát và giảm thiểu rủi ro.

4.1. Xây dựng hệ thống Xếp hạng tín dụng nội bộ cho dự án ODA

Hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ cho dự án ODA giúp đánh giá khách quan và chính xác rủi ro tín dụng ODA. Dựa trên kết quả xếp hạng tín dụng, VDB có thể đưa ra các quyết định cho vay phù hợp và áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro hiệu quả.

4.2. Nâng cao năng lực cán bộ trong Quản lý rủi ro ODA

Đội ngũ cán bộ có năng lực và kinh nghiệm trong quản lý rủi ro ODA là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả hoạt động. VDB cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho cán bộ, cập nhật kiến thức mới về quản lý rủi ro ODA.

4.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong Giám sát dự án ODA

Ứng dụng công nghệ thông tin trong giám sát dự án ODA giúp tăng cường tính minh bạch, hiệu quả và kịp thời trong công tác giám sát. Hệ thống công nghệ thông tin có thể cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ về tiến độ dự án, tình hình sử dụng vốn, các vấn đề phát sinh và các biện pháp xử lý.

V. Đề Xuất Giải Pháp Tái Cơ Cấu Vốn ODA và Chính Sách ODA

Để nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA một cách bền vững, cần có sự điều chỉnh trong tái cơ cấu vốn ODA và chính sách ODA, đảm bảo phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam và xu hướng phát triển của thế giới.

5.1. Điều chỉnh Chính sách ODA phù hợp với tình hình mới

Chính sách ODA cần được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam và xu hướng phát triển của thế giới. Cần ưu tiên các dự án có tính chiến lược, có tác động lan tỏa lớn đến phát triển kinh tế xã hội, đồng thời đảm bảo tính bền vững về môi trường và xã hội.

5.2. Đa dạng hóa nguồn Vốn vay ưu đãi và nhà tài trợ ODA

Đa dạng hóa nguồn vốn vay ưu đãi và nhà tài trợ ODA giúp giảm thiểu rủi ro tập trung, tăng cường khả năng tiếp cận vốn và lựa chọn các điều kiện vay phù hợp. Việt Nam cần chủ động tìm kiếm các nhà tài trợ tiềm năng, mở rộng quan hệ hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế.

5.3. Nâng cao vai trò của chủ đầu tư trong Dự án ODA

Chủ đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả dự án ODA. Cần nâng cao năng lực và trách nhiệm của chủ đầu tư trong việc lập kế hoạch, triển khai, giám sát và đánh giá dự án. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát và kiểm tra hiệu quả hoạt động của chủ đầu tư.

VI. Kết Luận Hiệu Quả Cho Vay Lại Vốn ODA và Phát Triển Bền Vững

Nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB là một nhiệm vụ quan trọng, góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam. Với các giải pháp đồng bộ và toàn diện, Việt Nam có thể tận dụng tối đa nguồn vốn ODA để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và cải thiện đời sống của người dân.

6.1. Tầm quan trọng của Giám sát dự án ODA sau giải ngân

Giám sát dự án ODA sau giải ngân là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả lâu dài của dự án. Cần theo dõi và đánh giá tác động của dự án đến phát triển kinh tế xã hội, môi trường và xã hội, đồng thời có các biện pháp điều chỉnh kịp thời để đảm bảo dự án đạt được mục tiêu đề ra.

6.2. Đề xuất Đánh giá hiệu quả ODA định kỳ và toàn diện

Thực hiện đánh giá hiệu quả ODA định kỳ và toàn diện giúp đánh giá khách quan và chính xác tác động của vốn ODA đến phát triển kinh tế xã hội, môi trường và xã hội. Kết quả đánh giá hiệu quả ODA là cơ sở quan trọng để điều chỉnh chính sách và chiến lược thu hút và sử dụng vốn ODA.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam", chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9.01), do nghiên cứu sinh Trần Thị Lưu Tâm thực hiện tại Học viện Tài chính dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tô Kim Ngọc và TS. Đoàn Văn Thắng (Hà Nội, 2019).

Trong giai đoạn 2012 - 2018, kinh tế Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 6,21%/năm, năng suất lao động tăng bình quân 5,75%. Nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) chiếm khoảng 3,5% GDP và 12% tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội, giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cấp cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, khi quy mô thu hút ODA có xu hướng thu hẹp và mức độ ưu đãi giảm dần, việc chuyển đổi phương thức tài trợ từ cấp phát sang cho vay lại có hoàn trả thông qua các tổ chức tín dụng trở thành yêu cầu thiết yếu. Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) là định chế tài chính nhà nước thực hiện cho vay lại khoảng 60,4% tổng vốn ODA Chính phủ ký kết với các nhà tài trợ nước ngoài, chiếm 48% tổng tài sản nghiệp vụ của ngân hàng. Mặc dù đạt được những kết quả nhất định (tỷ lệ nợ quá hạn bình quân khoảng 1,35%, tỷ lệ nợ xấu bình quân 2,91%), hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB vẫn còn hạn chế: công tác giám sát mục đích sử dụng vốn chưa chặt chẽ, nợ quá hạn và nợ xấu có xu hướng gia tăng, kết quả tài chính đối với hoạt động cho vay lại có dấu hiệu giảm sút. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này là vấn đề có tính cấp thiết cao.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại các tổ chức tín dụng, xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá và phân tích các nhân tố ảnh hưởng; tổng kết kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam.
  2. Đánh giá thực trạng hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB giai đoạn 2012 - 2017, làm rõ những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
  3. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị các điều kiện thực hiện nhằm nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB trong giai đoạn tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu về hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại các tổ chức tín dụng.
2. Luận giải, phân tích và đánh giá thực trạng hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam theo phạm vi nghiên cứu.
3. Xác định quan điểm, định hướng và đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Mục tiêu cho vay lại vốn ODA tại các tổ chức tín dụng là gì?
2. Hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại tổ chức tín dụng gồm những chỉ tiêu nào?
3. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại tổ chức tín dụng?
4. Thực trạng hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB giai đoạn 2012 - 2017 diễn ra như thế nào; những tồn tại và nguyên nhân dẫn đến hạn chế là gì?
5. Cần thực hiện các giải pháp nào để nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại VDB trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại các tổ chức tín dụng.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu hiệu quả cho vay lại vốn ODA dưới hai giác độ: (1) Hiệu quả đối với việc thực hiện mục tiêu của tổ chức tín dụng; (2) Hiệu quả đối với việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia.
• Phạm vi không gian: Hoạt động cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2012 - 2017 và đề xuất giải pháp cho giai đoạn tiếp theo.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã tổng hợp và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo các nhóm chủ đề cụ thể:

Các nghiên cứu nước ngoài:

• Vai trò và tác động của vốn ODA: Assefa Abebe (2013) nghiên cứu kinh nghiệm Hàn Quốc, chỉ ra ODA đóng vai trò xúc tác thúc đẩy kinh tế - xã hội tại các quốc gia có thể chế và chính sách mạnh. Rob Tew (2013) phân tích mối quan hệ giữa nhu cầu vốn đầu tư phát triển và sự gia tăng dư nợ ODA tại các nước tiếp nhận. Antonio Tujan Jr (2009) nêu các bài học về cởi bỏ viện trợ có điều kiện và tăng cường quyền sở hữu của địa phương. Ngược lại, Boone (1996) cùng Lensink & Morrissey (2000) cảnh báo mặt trái của ODA khi nguồn viện trợ không ổn định và tình trạng tham nhũng, quản lý kém hiệu quả gây tổn hại cho chính sách tài chính của nước tiếp nhận.
• Quản lý và cơ chế tài trợ ODA: Báo cáo của Asian Development Bank (1999) phân tích thành công của Thái Lan trong việc lập cơ quan điều phối tập trung trực thuộc Chính phủ. Sankar & Schneider (2013) đánh giá ODA Nhật Bản tại Lào qua các khía cạnh môi trường, xã hội, pháp luật và chống tham nhũng. Mohamed Ariff (1998) nghiên cứu quản lý ODA tại Trung Quốc, nhấn mạnh cơ chế quản lý tập trung và cho vay lại có hoàn trả để hạn chế rủi ro tỷ giá. Feeny (2007) khẳng định tầm quan trọng của việc ủy thác qua tổ chức tín dụng để kiểm soát mục đích sử dụng vốn và đảm bảo khả năng trả nợ tại Melanesia. Ousmane Dione (World Bank, 2016) thảo luận về chia sẻ rủi ro tín dụng giữa ngân hàng và chủ đầu tư. Rogerio Sobreira (2008) và Joel Bessis (2004) cung cấp khung phân tích về quản trị rủi ro tín dụng ngân hàng.

Các nghiên cứu trong nước:

• Nhóm về vai trò vốn ODA: Vũ Thị Kim Oanh (2002) và Phạm Thị Túy (1999) phân tích lịch sử, khái niệm và tác động của ODA đối với các nước đang phát triển. Trần Thị Hồng Thủy (2015) nghiên cứu bối cảnh Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập trung bình, đề xuất lộ trình tốt nghiệp ODA và tăng cường an toàn nợ bền vững.
• Nhóm về hiệu quả thu hút, quản lý và sử dụng ODA: Trần Kim Chung (2010) đề xuất 8 nhân tố nâng cao hiệu quả ODA. Bùi Đình Viên (2016) nghiên cứu tiêu chí sử dụng vốn ưu đãi trong giai đoạn thu nhập trung bình thấp. Các nghiên cứu theo ngành và địa phương gồm Hà Thị Thu (2014) về nông nghiệp Duyên hải Miền Trung, Nguyễn Thị Lan Anh (2015) về phát triển vùng Tây Bắc, Nguyễn Việt Cường (2016) về an sinh xã hội, Nguyễn Đình Nam (2017) về đường sắt đô thị. Ở góc độ quản lý nhà nước, Tôn Thanh Tâm (2005) khảo sát công tác thanh tra, kiểm tra; Lê Xuân Bá và cộng sự (2008) chỉ ra những bất cập trong phân cấp quản lý ODA; Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2012) nghiên cứu cơ chế giải ngân vốn đối ứng từ ngân sách nhà nước.
• Nhóm về cho vay lại vốn ODA qua các tổ chức tín dụng: Lê Xuân Bá và cộng sự (2008) cùng Nguyễn Xuân Thảo (2017) khẳng định sự cần thiết của việc chuyển từ cấp phát sang cho vay lại nhằm nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư. Đặng Vũ Hùng (2013) nghiên cứu quản lý rủi ro cho vay lại ODA tại VDB. Lê Ngọc Lâm (2015) phân tích vai trò tài trợ ODA của ngân hàng thương mại (BIDV).
• Nhóm nghiên cứu tại VDB: Trần Cảnh Toàn (2013) cảnh báo rủi ro trong tăng trưởng quy mô giải ngân ODA. Đặng Vũ Hùng (2013) phân tích rủi ro trong cho vay lại ODA tại VDB giai đoạn 2006 - 2012. Nguyễn Cảnh Hiệp (2013) nghiên cứu rủi ro tín dụng đầu tư phát triển nguồn vốn trong nước. Trương Thị Hoài Linh (2012) đánh giá hiệu quả hoạt động VDB giai đoạn 2006 - 2010 theo hai khía cạnh tài chính và xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết:

1. Chưa có công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về bản chất, đặc trưng các hình thức và quy trình nghiệp vụ cho vay lại vốn ODA (từ thẩm định duyệt vay, giải ngân, kiểm tra sau cho vay, thu hồi xử lý nợ đến quản lý rủi ro) tại tổ chức tín dụng trong bối cảnh nguồn vốn ODA ưu đãi sụt giảm.
2. Chưa có công trình thiết lập khung lý luận và bộ tiêu chí đánh giá đồng thời trên hai giác độ: hiệu quả đối với mục tiêu của tổ chức tín dụng (quy mô, chất lượng tín dụng, kết quả tài chính) và hiệu quả đối với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia (giá trị gia tăng, thặng dư xã hội, việc làm, điều tiết thu nhập, môi trường).
3. Chưa có công trình phân tích, đánh giá thực trạng hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB trong giai đoạn tái cơ cấu 2012 - 2017 nhằm đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gắn với mô hình hoạt động của ngân hàng chính sách này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm:

• Khái niệm ODA: Luận án tổng hợp các định nghĩa của Ủy ban Hỗ trợ phát triển thuộc OECD (1969), Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Nghị định 16/2016/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam. Bản chất ODA là nguồn vốn hỗ trợ phát triển của nước ngoài cung cấp cho chính phủ nước tiếp nhận với mức ưu đãi nhất định (yếu tố hỗ trợ/yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất 25% đối với khoản vay không ràng buộc hoặc 35% đối với khoản vay có ràng buộc). ODA có ba đặc điểm chính: tính ưu đãi, tính ràng buộc và khả năng gây nợ.
• Phương thức tài trợ ODA: Gồm cơ chế cấp phát không hoàn lại từ ngân sách nhà nước và cơ chế cho vay lại có hoàn trả.
• Cho vay lại vốn ODA tại tổ chức tín dụng: Là việc tổ chức tín dụng nhận ủy thác của Chính phủ để cho vay lại các dự án theo chỉ định, hoặc vay lại từ Chính phủ để cho vay tiếp các chương trình, hợp phần tín dụng ODA.
• Hình thức cho vay lại: Phân định thành 2 hình thức: (1) Tổ chức tín dụng không chịu rủi ro tín dụng (áp dụng cho các dự án trọng điểm nhà nước, ngân hàng thực hiện quản lý, giải ngân, thu hồi hộ và hưởng phí quản lý); (2) Tổ chức tín dụng chịu rủi ro tín dụng (ngân hàng vay lại vốn ODA của Chính phủ, chịu trách nhiệm hoàn trả nợ nước ngoài theo tỷ lệ từ 30% đến 100% giá trị khoản vay).
• Quy trình cho vay lại: Thiết lập quy trình 4 giai đoạn gồm: (1) Thẩm định cho vay lại; (2) Thực hiện cho vay lại (giải ngân, kiểm tra giám sát dự án, quản lý tài sản bảo đảm tiền vay); (3) Thu hồi và xử lý nợ; (4) Quản lý rủi ro cho vay lại vốn ODA.
• Khung đánh giá hiệu quả dự án vận hành: Vận dụng khung lý thuyết của Yumi Sera & Susan Beaudry (2007) gồm 5 tiêu chí: sự phù hợp, tính hiệu suất, hiệu quả, tác động và tính bền vững; kết hợp các chỉ tiêu kinh tế - xã hội như giá trị gia tăng, thu nhập người lao động, thặng dư xã hội, giải quyết việc làm và điều tiết thu nhập.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Phương pháp cụ thể: Tra cứu tài liệu, thu thập thông tin, thống kê mô tả, tổng hợp, phân tích và so sánh.
• Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp (Điều tra xã hội học):
  • Khung bảng hỏi thiết kế theo thang đo Likert (từ 3 đến 5 mức độ đánh giá), thang đo định danh (Nominal Scale) và thang đo mức độ (Scale Measure).
  • Quy trình thiết kế phiếu qua 4 bước: thiết kế ban đầu trên mẫu thử; điều chỉnh lần 1 và tham vấn chuyên gia; điều chỉnh lần 2; triển khai khảo sát chính thức.
  • Chọn mẫu: Khảo sát 26 dự án trong tổng số 98 dự án ODA hoàn thành đưa vào vận hành giai đoạn 2012 - 2017 (tỷ lệ 26,5%, tương đương ~27%), phân bổ trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam, đại diện cho 3 lĩnh vực chiếm tỷ trọng giải ngân lớn nhất tại VDB: năng lượng (50,6%), hạ tầng đô thị và giao thông vận tải (29,8%), cấp thoát nước (14%).
  • Tổng hợp dữ liệu khảo sát thu được:

Đối tượng khảo sát	Số phiếu phát đi	Số phiếu thu về	Số phiếu hợp lệ	Tỷ lệ hợp lệ (%)
Cán bộ Ban quản lý dự án và Chủ đầu tư	85	65	62	72,9%
Người dân thụ hưởng từ dự án	1.120	754	726	64,8%
Doanh nghiệp trong khu vực dự án	420	316	309	73,6%

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp các báo cáo thường niên, báo cáo hoạt động cho vay lại ODA của VDB giai đoạn 2012 - 2017, các số liệu từ Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các văn bản quy phạm pháp luật và cổng thông tin điện tử của các bộ ngành, địa phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại các tổ chức tín dụng

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về ODA và nghiệp vụ cho vay lại ODA tại các tổ chức tín dụng:

• Trình bày khái niệm, 3 đặc điểm cơ bản (tính ưu đãi, tính ràng buộc, khả năng gây nợ), các cách phân loại vốn ODA (theo tính chất viện trợ, mục đích sử dụng, điều kiện nhận tài trợ, hình thức thực hiện và nguồn cung cấp tài trợ) và hai phương thức tài trợ vốn ODA cho dự án (cấp phát và cho vay lại).
• Phân tích bản chất của nghiệp vụ cho vay lại vốn ODA thông qua tổ chức tín dụng; làm rõ đặc trưng, điều kiện và cơ chế vận hành của hai hình thức: tổ chức tín dụng không chịu rủi ro tín dụng và tổ chức tín dụng chịu rủi ro tín dụng.
• Thiết lập quy trình 4 giai đoạn trong quản lý cho vay lại ODA: thẩm định duyệt vay (thẩm định tư cách pháp nhân, hiệu quả kinh tế - xã hội, hiệu quả tài chính và khả năng trả nợ, mức độ rủi ro, tài sản bảo đảm tiền vay); thực hiện cho vay lại (quản lý giải ngân, kiểm tra giám sát, quản lý tài sản bảo đảm); thu hồi và xử lý nợ (phân loại 5 nhóm nợ, cơ cấu lại nợ, gia hạn, khoanh nợ, xóa nợ); quản lý rủi ro tín dụng.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả cho vay lại vốn ODA trên hai phương diện: (1) Hiệu quả đối với tổ chức tín dụng (tăng trưởng quy mô giải ngân và dư nợ, tỷ lệ thu hồi nợ, tỷ lệ nợ quá hạn, tỷ lệ nợ xấu, mức trích lập dự phòng rủi ro, thặng dư gộp); (2) Hiệu quả đối với phát triển kinh tế - xã hội (giá trị gia tăng, thu nhập người lao động, thặng dư xã hội, việc làm, điều tiết thu nhập, bảo vệ môi trường sinh thái). Phân tích các nhóm nhân tố chủ quan và khách quan tác động đến hiệu quả cho vay lại.
• Phân tích kinh nghiệm thực tiễn về cho vay lại và quản lý vốn ODA tại Malaysia, Trung Quốc và Thái Lan, rút ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về kiện toàn khung pháp lý, tập trung đầu mối quản lý và nâng cao năng lực thẩm định, giám sát dòng vốn.

Chương 2: Thực trạng hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng hoạt động và hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB giai đoạn 2012 - 2017:

• Khái quát về VDB: là ngân hàng chính sách, đầu mối quản lý tài chính phát triển của Nhà nước; quản lý quy mô cho vay lại chiếm 60,4% tổng vốn ODA Chính phủ ký kết cho vay lại, nguồn vốn này chiếm 48% tổng tài sản nghiệp vụ của VDB. Trình bày mô hình tổ chức bộ máy, các hình thức cho vay lại và quy trình nghiệp vụ đang áp dụng tại VDB.
• Phân tích hiệu quả cho vay lại đối với VDB:
  • Quy mô vốn cam kết, giải ngân và dư nợ cho vay lại ODA duy trì mức tăng trưởng qua các năm.
  • Công tác thu hồi nợ đến hạn được theo dõi chặt chẽ; tỷ lệ nợ quá hạn bình quân giai đoạn 2012 - 2017 duy trì ở mức 1,35%, tỷ lệ nợ xấu bình quân ở mức 2,91%.
  • Phân tích cơ cấu tài sản bảo đảm tiền vay, công tác trích lập dự phòng rủi ro và diễn biến thặng dư gộp từ hoạt động cho vay lại ODA.
• Phân tích hiệu quả cho vay lại đối với phát triển kinh tế - xã hội:
  • Nguồn vốn giải ngân tập trung vào ba lĩnh vực hạ tầng thiết yếu: năng lượng (chiếm 50,6%), hạ tầng đô thị và giao thông vận tải (chiếm 29,8%), cấp thoát nước (chiếm 14%).
  • Kết quả khảo sát 26 dự án hoàn thành cho thấy các dự án ODA vay lại qua VDB đã tạo ra giá trị gia tăng, gia tăng thặng dư xã hội, cải thiện thu nhập người lao động, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương và hỗ trợ an sinh xã hội.
• Đánh giá thực trạng: Luận án chỉ rõ những kết quả đạt được về tăng trưởng tín dụng và đóng góp kinh tế - xã hội; đồng thời vạch rõ các hạn chế như công tác kiểm soát mục đích sử dụng vốn sau giải ngân chưa sâu sát, tỷ lệ nợ quá hạn và nợ xấu có xu hướng tăng cục bộ ở một số dự án, kết quả tài chính của mảng cho vay lại suy giảm. Tác giả phân tích các nguyên nhân xuất phát từ khung khổ pháp lý, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, năng lực tài chính của chủ đầu tư và những bất cập nội tại trong quy trình thẩm định, quản lý rủi ro của VDB.

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng, giải pháp và kiến nghị nâng cao hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB:

• Nêu rõ quan điểm và định hướng chiến lược của VDB gắn với tiến trình tái cơ cấu hoạt động ngân hàng chính sách và định hướng sử dụng vốn ODA của Chính phủ.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp nghiệp vụ trọng tâm:
  1. Đảm bảo vốn ODA được sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả: Tăng cường kiểm soát điều kiện giải ngân, giám sát chặt chẽ tiến độ thi công thực tế tại công trình và quản lý dòng tiền của dự án.
  2. Nâng cao hiệu quả công tác thu hồi nợ khoản ODA cho vay lại: Lập kế hoạch thu nợ chi tiết theo từng kỳ hạn, tăng cường đối chiếu công nợ định kỳ, áp dụng lãi suất phạt chậm trả đúng quy định và có biện pháp xử lý nợ quá hạn kịp thời.
  3. Tăng cường quản lý rủi ro cho vay lại vốn ODA: Hoàn thiện mô hình bộ máy quản lý rủi ro, áp dụng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ, thực hiện phân loại nợ 5 nhóm định kỳ và trích lập đầy đủ quỹ dự phòng rủi ro.
  4. Nâng cao hiệu quả tài chính đối với hoạt động cho vay lại vốn ODA: Tối ưu hóa chi phí quản lý, quản lý chặt chẽ phí cho vay lại được hưởng và phòng ngừa rủi ro biến động tỷ giá.
  5. Nâng cao chất lượng thẩm định cho vay lại vốn ODA: Hoàn thiện quy trình thẩm định toàn diện từ tư cách pháp lý, tổng mức đầu tư, thị trường đầu vào - đầu ra, phân tích độ nhạy tài chính đến thẩm định giá trị và tính pháp lý của tài sản bảo đảm tiền vay.
• Đề xuất nhóm giải pháp bổ trợ: Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác cho vay lại ODA và hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ quản lý dữ liệu khoản vay.
• Đề xuất hệ thống kiến nghị:
  • Đối với Chính phủ: Hoàn thiện hành lang pháp lý về quản lý nợ công và cho vay lại ODA, phân định rõ trách nhiệm chịu rủi ro tín dụng giữa ngân sách và tổ chức tín dụng.
  • Đối với Bộ Tài chính: Ban hành hướng dẫn đồng bộ về cơ chế tài chính, trích lập dự phòng rủi ro, xử lý nợ và mức phí ủy thác cho vay lại phù hợp.
  • Đối với Chủ đầu tư: Nâng cao năng lực quản trị dự án, bố trí đầy đủ vốn đối ứng và thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ trả nợ gốc, lãi đúng cam kết hợp đồng.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Luận giải có hệ thống vai trò của kênh tín dụng cho vay lại vốn ODA qua các tổ chức tín dụng trong bối cảnh thu hút ODA chuyển dịch sang vay ưu đãi và vay thương mại.
• Làm rõ bản chất, đặc điểm, cơ chế vận hành của hai hình thức cho vay lại: tổ chức tín dụng không chịu rủi ro tín dụng và tổ chức tín dụng chịu rủi ro tín dụng; hoàn thiện khung quy trình nghiệp vụ cho vay lại 4 giai đoạn (thẩm định, thực hiện, thu hồi - xử lý nợ, quản lý rủi ro).
• Xác lập khái niệm và hệ thống hóa bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả cho vay lại vốn ODA tích hợp cả hai giác độ: hiệu quả đối với tổ chức tín dụng (quy mô, chất lượng nợ, kết quả tài chính) và hiệu quả đối với phát triển kinh tế - xã hội (giá trị gia tăng, thặng dư xã hội, việc làm, điều tiết thu nhập, an sinh và môi trường).

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp:

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có căn cứ thực nghiệm về thực trạng hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB giai đoạn 2012 - 2017 thông qua việc phân tích số liệu thứ cấp của ngân hàng và dữ liệu điều tra sơ cấp từ 26 dự án hoàn thành thuộc ba lĩnh vực then chốt (năng lượng, hạ tầng đô thị - giao thông, cấp thoát nước).
• Chỉ rõ các nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hạn chế trong công tác giám sát sử dụng vốn, thu hồi nợ và hiệu quả tài chính tại VDB.
• Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ từ khâu thẩm định, giải ngân, quản trị rủi ro đến thu hồi nợ, kèm theo các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Bộ Tài chính và Chủ đầu tư nhằm nâng cao hiệu quả cho vay lại ODA tại VDB trong bối cảnh tái cơ cấu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu thực trạng tập trung chủ yếu vào số liệu của Ngân hàng Phát triển Việt Nam giai đoạn 2012 - 2017; mẫu khảo sát sơ cấp tuy mang tính đại diện cao nhưng giới hạn ở 26/98 dự án hoàn thành trong 3 lĩnh vực chính, chưa bao quát toàn bộ các dự án quy mô nhỏ hoặc các lĩnh vực chuyên biệt khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi đánh giá so sánh hiệu quả cho vay lại ODA giữa VDB và các ngân hàng thương mại được ủy thác; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chia sẻ rủi ro tín dụng và tác động của biến động tỷ giá hối đoái trong giai đoạn Việt Nam hoàn toàn tốt nghiệp vốn vay ưu đãi ODA.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế phát triển trong việc nghiên cứu khung lý luận, tiêu chí đánh giá và phương pháp khảo sát hiệu quả các dự án sử dụng vốn vay nước ngoài.
• Ban lãnh đạo và cán bộ nghiệp vụ tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) cùng các tổ chức tín dụng tham gia cho vay lại ODA trong việc chuẩn hóa quy trình thẩm định, quản lý tài sản bảo đảm và kiểm soát rủi ro tín dụng.
• Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước) trong việc hoạch định chính sách quản lý nợ công, hoàn thiện cơ chế tài chính cho vay lại và chuyển đổi phương thức tài trợ vốn đầu tư công.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ trọng vốn ODA cho vay lại qua VDB chiếm bao nhiêu trong tổng vốn ODA của Chính phủ và trong tổng tài sản của VDB? Theo số liệu trong luận án, VDB thực hiện cho vay lại khoảng 60,4% tổng nguồn vốn ODA mà Chính phủ ký kết với các nhà tài trợ nước ngoài. Hoạt động cho vay lại vốn ODA là mảng nghiệp vụ quan trọng, chiếm khoảng 48% tổng tài sản nghiệp vụ của VDB.

2. Hai hình thức cho vay lại vốn ODA tại tổ chức tín dụng khác nhau như thế nào về trách nhiệm rủi ro?

• TCTD không chịu rủi ro tín dụng: Áp dụng cho các dự án ưu tiên của Nhà nước; TCTD nhận ủy thác quản lý giải ngân, theo dõi và thu hồi nợ nộp về ngân sách để hưởng phí quản lý; Nhà nước chịu rủi ro tín dụng nếu chủ đầu tư không trả được nợ.
• TCTD chịu rủi ro tín dụng: TCTD vay lại vốn ODA từ Chính phủ để cho vay các chương trình/hợp phần tín dụng, tự chịu trách nhiệm trả nợ đầy đủ cho Chính phủ theo tỷ lệ rủi ro cam kết (thường từ 30% đến 100%), được chủ động quyết định cho vay, quản lý tài sản bảo đảm và hưởng chênh lệch lãi suất/phí.

3. Mẫu khảo sát thực nghiệm của luận án được lựa chọn với quy mô và cơ cấu ra sao? Tác giả đã chọn mẫu khảo sát 26 dự án trong tổng số 98 dự án ODA hoàn thành đưa vào vận hành giai đoạn 2012 - 2017 trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam. Mẫu tập trung vào 3 lĩnh vực chiếm tỷ trọng giải ngân lớn nhất tại VDB: Năng lượng (50,6%), Hạ tầng đô thị và Giao thông vận tải (29,8%), Cấp thoát nước (14%). Tổng số phiếu hợp lệ thu về gồm: 62 phiếu từ Ban quản lý/Chủ đầu tư (đạt 72,9%), 726 phiếu từ người dân thụ hưởng (đạt 64,8%) và 309 phiếu từ doanh nghiệp khu vực dự án (đạt 73,6%).

4. Tỷ lệ nợ quá hạn và nợ xấu bình quân của hoạt động cho vay lại ODA tại VDB giai đoạn 2012 - 2017 là bao nhiêu? Trong giai đoạn 2012 - 2017, tính riêng mảng cho vay lại vốn ODA tại VDB, tỷ lệ nợ quá hạn bình quân duy trì ở mức khoảng 1,35% và tỷ lệ nợ xấu bình quân ở mức khoảng 2,91%.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào đối với VDB? Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp nghiệp vụ chính: (1) Đảm bảo vốn ODA được sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả; (2) Nâng cao hiệu quả công tác thu hồi nợ; (3) Tăng cường quản lý rủi ro cho vay lại; (4) Nâng cao hiệu quả tài chính đối với hoạt động cho vay lại; (5) Nâng cao chất lượng thẩm định cho vay lại; kết hợp nhóm giải pháp bổ trợ về phát triển nguồn nhân lực và hiện đại hóa công nghệ thông tin.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Lưu Tâm đã giải quyết một cách khoa học vấn đề nâng cao hiệu quả cho vay lại vốn ODA tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên dữ liệu thực tế giai đoạn 2012 - 2017, công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, chỉ rõ thực trạng cùng những nguyên nhân hạn chế tại VDB. Hệ thống giải pháp và kiến nghị được xây dựng mang tính đồng bộ, gắn liền với định hướng tái cơ cấu ngân hàng chính sách và quản lý bền vững nợ công tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn ƣu đãi khi Việt Nam trở thành nƣớc có thu nhập trung bình. Tác giả đã đƣa ra các tiêu chí đánh giá hiệu quả sử dụng ODA và vốn ƣu đãi, các nhân tố ảnh hƣởng. Trên cơ sở phân tích thực trạng của Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thu hút và sử dụng ODA và vốn ƣu đãi trong điều kiện Việt Nam trở thành nƣớc có thu nhập trung bình thấp [59]. Nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA cũng đƣợc các tác giả nghiên cứu theo từng địa phƣơng, ngành và lĩnh vực đầu tƣ.

Hà Thị Thu (2014) nghiên cứu thu hút và sử dụng vốn ODA vào lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn Việt Nam tại vùng Duyên hải Miền Trung [50]. Tác giả khẳng định ODA tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển nông thôn trong thời kỳ mới. Nguyễn Thị Lan Anh (2015) nghiên cứu hiệu quả sử dụng vốn ODA tại khu vực Tây Bắc, Việt Nam [1]. Tác giả tập trung đánh giá đóng góp của ODA tới tăng 9 trƣởng kinh tế và phúc lợi xã hội, từ đó chỉ rõ các nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả sử dụng ODA tại khu vực vùng cao - miền núi nói chung, khu vực Tây Bắc nói riêng gồm: năng lực đội ngũ cán bộ tham gia quản lý ODA; sự đồng bộ của cơ chế chính sách; điều kiện tự nhiên, trình độ văn hóa, tập quán canh tác.

Nguyễn Việt Cƣờng (2016) nghiên cứu về thu hút vốn ODA nhằm thực hiện mục tiêu đảm bảo an sinh xã hội ở Việt Nam đến năm 2020 [16]. Tác giả đƣa ra các nhóm giải pháp chủ yếu tăng cƣờng thu hút ODA gắn với từng nhân tố cụ thể (1) tăng cƣờng, đảm bảo hài hòa lợi ích giữa nhà tài trợ và bên tiếp nhận; (2) hoàn thiện thể chế, pháp luật chính sách, chiến lƣợc ODA; (3) tăng cƣờng hiệu quả sử dụng vốn ODA. Nguyễn Đình Nam (2017) trên cơ sở nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả sử dụng vốn ODA vào phát triển đƣờng sắt đô thị ở Việt Nam, đã đề xuất mô hình xây dựng các nhân tố tác động đến hiệu quả triển khai dự án sử dụng vốn ODA gồm sáu nhân tố là (1) năng lực tài chính, (2) năng lực tổ chức;(3) năng lực điều hành; (4) tầm nhìn của lãnh đạo; (5) khả năng thích nghi và (6) quản lý rủi ro [31]. Một số nghiên cứu tập trung vào hiệu quả quản lý vốn ODA.

Tôn Thanh Tâm (2005) đã tập trung phân tích thực trạng chế tài thanh tra, kiểm tra, giám sát tại các chƣơng trình, dự án dựa trên cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nƣớc về ODA. Từ đó tác giả đƣa ra một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc về ODA cho các chƣơng trình dự án [44]. Đây đƣợc xem là công trình nghiên cứu khá đầy đủ, toàn diện về hiệu quả quản lý ODA tại Việt Nam. Nghiên cứu của Lê Xuân Bá và cộng sự (2008) cho thấy, thực tế phân cấp quản lý ODA ở Việt Nam hạn chế nhƣ năng lực quản lý và chuyên môn yếu kém đã làm cho các dự án ODA ở địa phƣơng kém hiệu quả, việc chuyển giao trách nhiệm trong khi không đủ nguồn lực cần thiết đã làm cho việc phân phối công bằng dịch vụ hoặc cung cấp dịch vụ khó khăn hơn, chƣa gắn kết giữa các cấp quản lý đã làm cho sự phối hợp thực hiện chính sách trở nên phức tạp và không đảm bảo tính thông suốt, khung pháp lý chƣa đồng bộ, nội dung phân cấp quản lý ODA thể hiện trong rất nhiều văn bản khác nhau, việc hài hòa chính sách, thủ tục và quy trình giữa Việt Nam và nhà tài trợ cũng còn chậm, có sự cách biệt còn lớn [2].

Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ (2012), 10 cũng đã tập trung nghiên cứu, xây dựng cơ chế quản lý việc giải ngân vốn đối ứng cấp phát từ NSNN cho các dự án ODA nhằm đáp ứng với thực tiễn vốn ODA tại Việt Nam giai đoạn 2012- 2018 [3]. Nghiên cứu đã đi sâu phân tích, luận giải trên các nội dung về thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA nhằm phát triển KTXH của quốc gia cũng như từng địa phương, từng ngành kinh tế, lĩnh vực. Các nghiên cứu chủ yếu đề cập đến hiệu quả sử dụng vốn đối với phát triển KTXH tổng thể của quốc gia, địa phương hoặc lĩnh vực được đầu tư ODA thông qua phân tích tác động của ODA đến tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng GDP bình quân đầu người, đảm bảo an sinh xã hội và giảm đói nghèo. Chưa có nghiên cứu nào đi sâu phân tích hiệu quả KTXH của dự án ODA, qua đó tác động lên phát triển KTXH thông qua các tiêu chí như giá trị gia tăng, thặng dư xã hội, tạo công ăn việc làm và tăng chất lượng cuộc sống của người dân khu vực ảnh hưởng của dự án ODA.

- Cho vay lại vốn ODA tại các TCTD Lê Xuân Bá và cộng sự (2008) cũng đã đề cập đến cơ chế quản lý tài chính đối với các dự án ODA của Việt Nam, các tác giả cho rằng bên cạnh cơ chế cấp phát từ NSNN, cho vay lại ODA sẽ đảm bảo tính minh bạch của nguồn vốn, tăng trách nhiệm của địa phƣơng vay vốn với cơ chế có hoàn trả, tăng cƣờng hiệu quả của dự án ODA và khả năng thu hồi vốn ODA của nhà nƣớc để trả nợ nƣớc ngoài [2]. Nguyễn Xuân Thảo (2017) chỉ ra thực trạng công tác quản lý và sử dụng ODA của Việt Nam giai đoạn 2010 - 2015, các dự án ODA của địa phƣơng chủ yếu sử dụng vốn cấp phát nên hiệu quả không cao, tỷ lệ thất thoát lớn [48]. Trong bối cảnh Việt Nam là nƣớc có thu nhập trung bình thấp, vốn ODA bị thu hẹp, đòi hỏi cấp thiết về việc nâng cao hiệu quả sử dụng ODA, Chính phủ cần đẩy mạnh cơ chế cho vay lại vốn ODA thay vì cấp phát. Đặng Vũ Hùng (2013) trên cơ sở nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản trị rủi ro cho vay lại ODA tại VDB đã đề cập khá sâu đến kênh tín dụng vốn ODA thông qua VDB.

Tác giả cho rằng cho vay lại ODA là kênh cung ứng vốn hiệu quả cho các chƣơng trình, dự án ODA, thực hiện cơ chế cho vay lại và thu hồi nợ để tận dụng và sử dụng có hiệu quả vốn vay ODA. Tuy nhiên, trên 11 giác độ nghiên cứu quản lý rủi ro cho vay lại, tác giả chƣa đề cập đến các nguyên tắc quản lý tài chính đối với dự án ODA, hiệu quả cho vay lại ODA, đặc biệt là hiệu quả đối với việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế và xã hội của Nhà nƣớc [23]. Lê Ngọc Lâm (2015) khi nghiên cứu vai trò của BIDV trong tài trợ vốn cho các dự án ODA cũng đã nhấn mạnh đến hiệu quả sử dụng ODA thông qua kênh cho vay lại vốn ODA của các NHTM nói chung và BIDV nói riêng. Tác giả cho rằng cung ứng vốn ODA cho các dự án thông qua các TCTD sẽ đảm bảo việc sử dụng vốn đúng mục đích, tăng trách nhiệm của chủ đầu tƣ, tăng hiệu quả dự án ODA, hạn chế rủi ro cũng nhƣ khả năng thu hồi nợ vay để đảm bảo nguồn trả nợ nƣớc ngoài [32].

Các công trình tập trung luận giải hiệu quả kênh cung ứng vốn ODA cho các chương trình, dự án để tăng cường cơ chế cho vay lại trong điều kiện thu hút ODA đang ngày càng thu hẹp. Các nghiên cứu trên chỉ mới đề cập ở mức khái quát phương thức tài trợ vốn ODA cho dự án, thông qua ủy thác cho TCTD thực hiện cho vay lại nhằm đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn, tránh lãng phí, tham nhũng vốn. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống về hiệu quả cho vay lại vốn ODA nhằm đảm bảo hiệu quả cho cả TCTD và phát triển KTXH. - Các nghiên cứu tại VDB Các công trình nghiên cứu tại VDB tập trung vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động và quản lý rủi ro của cơ quan này.

Trần Cảnh Toàn (2013) đã đƣa ra những dấu hiệu rủi ro trong giải ngân vốn ODA tại VDB, theo tác giả dấu hiệu tăng trƣởng về số dự án và quy mô vốn ODA cho vay lại có tính hai mặt, một mặt thể hiện tính tích cực trong hoạt động của VDB, nhu cầu đầu tƣ của nền kinh tế nhƣng mặt khác đây cũng là dấu hiệu tiềm ẩn rủi ro, có thể dẫn dến tăng nợ quá hạn [54]. Đặng Vũ Hùng (2013) đã phân tích thực trạng rủi ro và quản lý rủi ro trong cho vay lại vốn ODA của VDB giai đoạn 2006-2012, từ đó đề xuất tám nhóm giải pháp nhằm tăng cƣờng năng lực quản lý rủi ro đối với cho vay lại ODA. Tác giả cho rằng, hoạt động cho vay lại chủ yếu theo phƣơng thức VDB không chịu rủi ro tín dụng, VDB chủ yếu thực hiện việc “ghi chi, thu” thông qua tài khoản đặc biệt mà hầu nhƣ không phải thẩm định dự án và kiểm soát tình hình sử dụng vốn vay. Vì vậy, nhiều dự án sử dụng vốn ODA cho vay lại vẫn chƣa hiệu quả [23].

Nguyễn 12 Cảnh Hiệp (2013) đã chỉ ra các đặc trƣng cơ bản của tín dụng ĐTPT Nhà nƣớc, đƣa ra các chỉ tiêu đánh giá RRTD ĐTPT, quy trình quản lý RRTD trong cho vay ĐTPT của VDB. Trên cơ sở đánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu tại VDB từ năm 2006 đến 2012, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp để QLRR tín dụng ĐTPT của VDB đến năm 2020 [19]. Tuy nhiên, đối tƣợng nghiên cứu của công trình này là hoạt động cho vay ĐTPT bằng nguồn vốn vay trong nƣớc mà không bao gồm vốn ODA cho vay lại. Trƣơng Thị Hoài Linh (2012) tập trung nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của VDB, tác giả nghiên cứu thực trạng giai đoạn 2006 - 2010, đánh giá trên hai phƣơng diện là hiệu quả tài chính và hiệu quả xã hội, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của VDB [29].