Tổng quan nghiên cứu

Huyện Lương Tài là địa bàn thuần nông nằm ở phía Nam tỉnh Bắc Ninh với tổng diện tích tự nhiên đạt 10.591,59 ha và quy mô dân số năm 2016 là 101.106 người, trong đó dân cư sinh sống tại khu vực nông thôn chiếm tỷ lệ áp đảo 90,4%. Trong giai đoạn 2015 - 2017, tình hình phát triển kinh tế của huyện duy trì mức tăng trưởng bình quân 7,6%/năm, thu nhập bình quân đầu người tăng từ 29,0 triệu đồng lên 34,5 triệu đồng/người/năm. Quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc nâng cao năng lực điều hành của bộ máy công quyền cấp cơ sở, nơi trực tiếp tổ chức thực thi pháp luật và gắn bó mật thiết với đời sống nhân dân.

Vấn đề cốt lõi mà đề tài giải quyết là sự thiếu đồng bộ giữa trình độ quản trị công của chính quyền cấp xã với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích thực trạng và lượng hóa các yếu tố tác động đến hiệu lực quản lý nhà nước trên 3 lĩnh vực trọng điểm: quản lý đất đai, giải quyết việc làm - thực hiện chính sách xã hội và quản lý an ninh trật tự tại 14 xã, thị trấn (khảo sát điển hình tại 3 xã Tân Lãng, Quảng Phú, Minh Tân); qua đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý đến năm 2022. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương hoàn thiện tổ chức bộ máy, nâng cao mức độ hài lòng của công dân và đóng góp thiết thực vào mục tiêu đưa tỉnh Bắc Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý hành chính công truyền thống kết hợp lý thuyết quản trị công hiện đại và mô hình phân cấp quản lý nhà nước theo lãnh thổ. Quản trị nhà nước ở cấp xã được đặt trong cơ chế vận hành đặc thù tại Việt Nam: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ, đồng thời tuân thủ nguyên tắc thực hiện dân chủ theo Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH. Các khái niệm cốt lõi được làm rõ bao gồm:

  • Quản lý nhà nước: Quá trình tổ chức, điều hành có ý thức của hệ thống cơ quan công quyền sử dụng quyền lực pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội.
  • Hiệu lực quản lý nhà nước: Thước đo mức độ thực hiện đúng, có kết quả chức năng quản lý nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội đề ra trong từng giai đoạn.
  • Chính quyền cấp xã: Cấp hành chính cơ sở theo Điều 111 Hiến pháp năm 2013, bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, thực hiện chức năng quản lý hành chính tổng hợp đa ngành, liên ngành trên địa bàn.
  • Cán bộ, công chức cấp xã: Đội ngũ nhân lực thực thi công vụ theo Luật Cán bộ, công chức năm 2008, giữ vai trò cầu nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà nước với quần chúng nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ niên giám thống kê, báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2013 - 2017 của Chi cục Thống kê và UBND huyện Lương Tài. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra xã hội học với quy mô 180 phiếu khảo sát người dân tại 3 xã đại diện (Tân Lãng có diện tích 437 ha, Quảng Phú và Minh Tân) theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên dựa trên các nhóm điều kiện kinh tế hộ (nghèo, trung bình, khá), kết hợp 45 phiếu phỏng vấn cán bộ, công chức cấp xã.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm (%), tổng hợp chuỗi thời gian và đánh giá định lượng thang đo mức độ hài lòng của người dân. Việc lựa chọn phương pháp này xuất phát từ yêu cầu phải lượng hóa chính xác mối tương quan giữa chất lượng bộ máy công quyền với kết quả thực thi chính sách tại địa phương. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý số liệu được thực hiện trong giai đoạn 2017 - 2018 với tầm nhìn định hướng chính sách đến năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, trong lĩnh vực quản lý đất đai: Toàn huyện có 10.591,59 ha đất tự nhiên, trong đó đất nông nghiệp chiếm 66,88% (7.084,60 ha) và đất phi nông nghiệp chiếm 33,08% (3.504,37 ha). Hiệu lực quản lý nhà nước còn nhiều bất cập khi tình trạng vi phạm Luật Đất đai diễn ra khá phổ biến; hành vi lấn chiếm hành lang bảo vệ công trình thủy lợi (thuộc mạng lưới 161,84 km kênh tưới và 111,72 km kênh tiêu) vẫn chưa được xử lý triệt để, tiến độ xét duyệt hồ sơ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất năm 2017 không đạt chỉ tiêu đề ra.

Thứ hai, trong công tác giải quyết việc làm và an sinh xã hội: Huyện có 62.241 người trong độ tuổi lao động (chiếm 65,56% dân số), lao động phi nông nghiệp chiếm 79,1% (49.233 người). Dù vậy, hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực chưa tối ưu khi địa phương mới chỉ khai thác được khoảng 80% quỹ thời gian lao động, tỷ lệ lao động nông nhàn thiếu việc làm còn cao và công tác giảm nghèo chưa đạt tính bền vững vững chắc.

Thứ ba, về an ninh trật tự và tiếp nhận hồ sơ công dân: Mô hình tiếp dân một cửa được triển khai tại 14 xã, thị trấn; tuy nhiên số lượng vụ việc vi phạm an ninh trật tự, tranh chấp đất đai kéo dài và tệ nạn xã hội có chiều hướng gia tăng dưới áp lực của kinh tế thị trường, gây tâm lý lo ngại trong nhân dân.

Thứ tư, về chất lượng đội ngũ thực thi: Độ tuổi trung bình của cán bộ, công chức xã vẫn ở mức cao, chủ yếu trưởng thành từ phong trào cơ sở, bộ đội xuất ngũ hoặc cán bộ hưu trí; tỷ lệ công chức có bằng đại học chuyên môn phù hợp và trình độ lý luận chính trị chính quy còn thấp, dẫn đến phong cách làm việc thiếu chiều sâu khoa học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế bắt nguồn từ hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh chính quyền cấp xã còn thiếu tính đồng bộ, quy định chức năng nhiệm vụ bao quát quá rộng nhưng nguồn lực thực thi lại hạn hẹp. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc cử tri hiện nay phần lớn diễn ra theo hình thức đại cử tri gián tiếp, khiến nhiều bức xúc thực tế của người dân không được phản ánh kịp thời tới chính quyền cấp xã.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu diện tích đất đai (trong đó đất trồng lúa chiếm tới 98,06% diện tích cây hàng năm) và biểu đồ cột so sánh sự chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp (giảm từ 14.951 người năm 2014 xuống 13.008 người năm 2016) sang phi nông nghiệp. Bảng ma trận tương quan giữa trình độ chuyên môn của công chức và tỷ lệ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn tại 3 xã khảo sát khẳng định: địa phương có trên 85% cán bộ đạt chuẩn chuyên môn ghi nhận tỷ lệ hài lòng của người dân vượt trội. Phát hiện này hoàn toàn tương thích với các báo cáo cải cách hành chính hiện hành, chứng minh rằng chất lượng cán bộ là mắt xích quyết định hiệu lực công quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước của chính quyền cấp xã tại huyện Lương Tài đến năm 2022, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã: Thực hiện đổi mới quy trình tuyển dụng theo hướng cạnh tranh, công khai; xây dựng kế hoạch đào tạo lại nhằm đạt mục tiêu trên 90% công chức chuyên môn có trình độ đại học đúng chuyên ngành và 100% cán bộ chủ chốt đạt chuẩn trung cấp lý luận chính trị trước năm 2022. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Lương Tài phối hợp với Sở Nội vụ tỉnh Bắc Ninh và Đảng ủy các xã.
  • Siết chặt kỷ cương quản lý đất đai và số hóa hồ sơ địa chính: Tiến hành thanh tra, xử lý dứt điểm 100% các trường hợp lấn chiếm hành lang công trình thủy lợi dọc 273,56 km kênh mương tưới tiêu; đẩy nhanh công tác thẩm định hồ sơ để tỷ lệ cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hợp lệ đạt trên 98% giai đoạn 2019 - 2021. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện cùng UBND 14 xã, thị trấn.
  • Thúc đẩy tạo việc làm bền vững và giảm nghèo đa chiều: Đa dạng hóa các lớp dạy nghề phi nông nghiệp gắn với nhu cầu của các cụm công nghiệp địa phương, nâng tỷ lệ khai thác quỹ thời gian lao động lên trên 90% và hạ tỷ lệ hộ nghèo xuống dưới 1,5% trước năm 2022. Chủ thể thực hiện: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện cùng UBND cấp xã.
  • Hiện đại hóa nền hành chính và đổi mới công tác tiếp công dân: Ứng dụng công nghệ thông tin tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả một cửa của 14 xã, thị trấn; chuyển đổi phương thức tiếp xúc cử tri sang đối thoại trực tiếp với người dân tại từng thôn xóm; phấn đấu nâng tỷ lệ hài lòng của nhân dân đối với sự phục vụ của chính quyền xã đạt trên 85% từ năm 2020. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Lương Tài và HĐND, UBND cấp xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tại các xã, thị trấn: Tài liệu giúp đội ngũ thực thi nhận diện rõ những điểm nghẽn nghiệp vụ trong quản lý đất đai, an ninh trật tự và quy trình tiếp dân, từ đó chủ động cải tiến lề lối làm việc và kỹ năng hành chính.
  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện và cấp tỉnh: Lãnh đạo UBND huyện Lương Tài, Sở Nội vụ và Ban Tổ chức Tỉnh ủy Bắc Ninh có thể sử dụng các kết quả điều tra tại 14 đơn vị hành chính làm căn cứ thực tiễn để xây dựng quy hoạch đào tạo cán bộ và ban hành chính sách phân cấp quản lý phù hợp.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công: Luận văn cung cấp khung phân tích bài bản, phương pháp chọn mẫu phân tầng 180 phiếu khảo sát và hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu lực quản lý cấp vi mô tại khu vực nông thôn đồng bằng sông Hồng.
  • Các tổ chức chính trị - xã hội ở cơ sở: Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân có thêm tài liệu tham chiếu để nâng cao chất lượng hoạt động giám sát, phản biện xã hội và thúc đẩy thực hiện quy chế dân chủ cơ sở theo đúng quy định pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Vướng mắc lớn nhất trong quản lý đất đai tại huyện Lương Tài giai đoạn 2015 - 2017 là gì?
Vướng mắc lớn nhất là tình trạng lấn chiếm hành lang công trình thủy lợi (trên mạng lưới 161,84 km kênh tưới và 111,72 km kênh tiêu) chưa được xử lý dứt điểm, kết hợp với việc xét duyệt cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chậm trễ do năng lực cán bộ địa chính xã còn hạn chế.

Tỷ lệ sử dụng 80% quỹ thời gian lao động phản ánh điều gì về thực trạng địa phương?
Chỉ số 80% cho thấy sự lãng phí đáng kể nguồn nhân lực trong tổng số 62.241 người trong độ tuổi lao động, chủ yếu xuất phát từ tình trạng thiếu việc làm mùa vụ nông nghiệp và sự phát triển còn khiêm tốn của các cơ sở tiểu thủ công nghiệp tại các xã thuần nông.

Đội ngũ công chức cấp xã tại huyện Lương Tài có đặc thù nào cần khắc phục?
Phần lớn cán bộ có độ tuổi trung bình cao, trưởng thành từ phong trào địa phương hoặc xuất ngũ, sở hữu phẩm chất chính trị tốt nhưng thiếu đào tạo chính quy về chuyên môn nghiệp vụ hành chính và kỹ năng quản lý hiện đại.

Tại sao nghiên cứu đề xuất đổi mới phương thức tiếp xúc cử tri tại cấp xã?
Hình thức tiếp xúc qua đại cử tri gián tiếp tạo ra rào cản thông tin, làm giảm tính trung thực của các phản ánh từ nhân dân, là nguyên nhân sâu xa dẫn đến các vụ khiếu nại kéo dài về trật tự xây dựng và quản lý tài nguyên.

Luận văn đặt mục tiêu chỉ số hài lòng của nhân dân đến năm 2022 là bao nhiêu?
Nghiên cứu đặt mục tiêu nâng tỷ lệ hài lòng của người dân đối với dịch vụ hành chính công cấp xã lên trên 85%, đồng thời chuẩn hóa trên 90% công chức xã có trình độ đại học chuyên môn phù hợp trước năm 2022.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện khung lý luận và bộ tiêu chí đánh giá hiệu lực quản lý nhà nước của chính quyền cấp xã tại vùng nông thôn đang trong tiến trình công nghiệp hóa.
  • Phân tích thực chứng kết quả quản lý trên 10.591,59 ha đất tự nhiên, 62.241 lao động và công tác an ninh trật tự tại 14 xã, thị trấn của huyện Lương Tài giai đoạn 2015 - 2017.
  • Xác định rõ các rào cản nội tại về trình độ cán bộ, cơ chế tiếp dân và sự thiếu đồng bộ trong phân cấp quản lý nhà nước ở cơ sở.
  • Hoàn thiện 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với các mục tiêu định lượng cụ thể và lộ trình thực thi rõ ràng cho giai đoạn 2018 - 2022.
  • Cung cấp luận cứ khoa học tin cậy hỗ trợ huyện Lương Tài nâng cao hiệu quả điều hành kinh tế - xã hội, đóng góp vào sự phát triển chung của tỉnh Bắc Ninh.

Chính quyền các cấp cần sớm thể chế hóa các giải pháp nêu trên vào chương trình hành động hàng năm, ưu tiên nguồn lực cho chuyển đổi số hành chính và đào tạo chuẩn hóa nhân lực. Độc giả quan tâm và các nhà hoạch định chính sách được khuyến khích tham khảo chi tiết toàn văn công trình để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý địa phương.