Phản Biện Chính Sách Công Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng

Luận văn phân tích phản biện chính sách công tại Việt Nam, tập trung vào thực tiễn các tỉnh miền Trung Tây Nguyên, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Cao Tiến Sỹ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Hải
• Trường học: Học viện hành chính quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý hành chính công
• Đề tài: Nâng Cao Chất Lượng Phản Biện Chính Sách Công Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về phản biện xã hội
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về phản biện chính sách công
• 1.3. Những kết quả nghiên cứu đã đạt được
• 1.4. Những vấn đề đặt ra cần được nghiên cứu làm sáng tỏ trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG
• 2.1. Khái niệm phản biện xã hội và phản biện chính sách công
• 2.2. Tính tất yếu khách quan của phản biện chính sách công
• 2.3. Vai trò của phản biện chính sách công
• 2.4. Quy trình, hình thức, công cụ và nguyên tắc phản biện chính sách công
• 2.5. Các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện đảm bảo chất lượng, hiệu quả phản biện chính sách công
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG TẠI CÁC TỈNH THUỘC KHU VỰC MIỀN TRUNG, TÂY NGUYÊN
• 3.1. Khái quát chung về kinh tế - xã hội các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên
• 3.2. Thực trạng khung pháp lý về phản biện chính sách công
• 3.3. Hoạt động phản biện chính sách công tại các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên
• 3.4. Thực trạng về quy mô, phạm vi, hình thức, công cụ và quy trình vận hành hoạt động phản biện chính sách công tại khu vực miền Trung, Tây Nguyên
• 3.5. Những vấn đề đặt ra đối với phản biện chính sách công ở Việt Nam hiện nay từ thực tiễn khu vực miền Trung, Tây Nguyên
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm định hướng nâng cao chất lượng phản biện chính sách công
• 4.2. Giải pháp nâng cao chất lượng phản biện chính sách công
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phản Biện Chính Sách Công Ở Việt Nam

Chính sách công đóng vai trò định hướng sự phát triển kinh tế, xã hội. Chất lượng chính sách ảnh hưởng trực tiếp đến sự thịnh vượng của quốc gia và địa phương. Để xây dựng chính sách hiệu quả, cần huy động sự tham gia của cộng đồng, hạn chế ý chí chủ quan và lợi ích nhóm. Sự đồng thuận xã hội về mục tiêu và biện pháp thực thi là yếu tố then chốt. Việc này giúp phát hiện điểm mù chính sách, đánh giá chính sách dựa trên thực tiễn, phát huy dân chủ và tạo điều kiện cho người dân tham gia quản lý nhà nước. Tuy nhiên, công tác xây dựng và thực thi chính sách công ở Việt Nam còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả. Một trong những nguyên nhân là hoạt động tham vấn, phản biện xã hội chưa được coi trọng đúng mức.

1.1. Vai Trò Của Phản Biện Xã Hội Trong Chính Sách Công

Phản biện xã hội (PBXH) là hoạt động của công dân và tổ chức xã hội đối với quá trình hoạch định và thực thi chính sách công. Năng lực phản biện của xã hội tỷ lệ thuận với chất lượng chính sách. Không thể có chính sách tốt nếu thiếu sự tham gia phản biện tích cực và hiệu quả của người dân. Tiến trình cải cách hành chính nhà nước đòi hỏi mở rộng sự tham gia của người dân vào công việc của chính quyền. Thực hiện phản biện giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, xây dựng nền hành chính công thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Phản biện chính sách công là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp của các chính sách.

1.2. Nghiên Cứu Về Phản Biện Chính Sách Công Trên Thế Giới

Nghiên cứu về phản biện chính sách công đã phát triển từ lâu trên thế giới, tiếp cận từ nhiều góc độ như khoa học chính trị, pháp lý, chính sách, hành chính và xã hội học. Kinh nghiệm và thành tựu từ các nước có thể vận dụng vào thực tiễn Việt Nam. Tuy nhiên, do tính đặc thù của chính sách công ở mỗi quốc gia, không thể áp đặt mô hình một cách máy móc. Cần xuất phát từ giá trị chung, phổ quát và tổng kết thực tiễn để xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện của đất nước. Hoạt động nghiên cứu về phản biện chính sách công ở Việt Nam còn khá mới mẻ và tập trung trên một vài khía cạnh nhất định. Thực tiễn đòi hỏi nghiên cứu chuyên sâu để cung cấp cơ sở khoa học cho việc nâng cao chất lượng xây dựng, thực thi và quản lý chính sách.

II. Thách Thức Trong Phản Biện Chính Sách Công Hiện Nay

Thực tế cho thấy, những chính sách có sự tham vấn, phản biện xã hội rộng rãi, công khai, dân chủ đều tạo được sự đồng thuận và mang tính khả thi cao. Tuy nhiên, hoạt động phản biện chính sách còn bó hẹp trong các tổ chức thuộc hệ thống chính trị, thiếu sự tham gia tích cực của người dân. Điều này dẫn đến những hạn chế trong việc xác định mục tiêu và biện pháp chính sách, cũng như huy động trí tuệ và nguồn lực xã hội. Việc thu hút trí tuệ và nguồn lực của nhân dân vào hoạch định và thực thi chính sách chưa được coi trọng đúng mức. Những bất cập này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và hiệu quả của các chính sách công cũng như các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội.

2.1. Thiếu Cơ Chế Hiệu Quả Cho Phản Biện Chính Sách

Một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn đến hạn chế trên là hoạt động tham vấn, phản biện xã hội đối với quá trình xây dựng và thực thi chính sách của các cấp chính quyền chưa được đặt đúng tầm mức. Thiếu cơ chế, biện pháp thích hợp để tạo nên sự thống nhất cao trong xã hội. Hoạt động phản biện chính sách còn bó hẹp trong các tổ chức thuộc hệ thống chính trị, thiếu sự tham gia tích cực của người dân. Thực tế cho thấy những chính sách nào có sự tham vấn, PBXH rộng rãi, công khai, dân chủ đều tạo được sự đồng thuận và mang tính khả thi cao.

2.2. Hạn Chế Về Nguồn Lực Và Năng Lực Phản Biện

Năng lực phản biện của xã hội và hiệu quả phản biện chính sách công tỷ lệ thuận với chất lượng chính sách. Không thể có chính sách tốt nếu thiếu sự tham gia phản biện tích cực và hiệu quả của người dân trong toàn bộ quá trình chính sách. Tiến trình cải cách nền hành chính nhà nước theo hướng trong sạch, vững mạnh, hiệu lực và hiệu quả tất yếu dẫn đến việc mở rộng sự tham gia của người dân vào công việc của chính quyền. Thực hiện phản biện đối với quá trình hoạch định và thực thi chính sách công sẽ nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của nền hành chính, xây dựng nền hành chính công thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

III. Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Phản Biện Chính Sách Công

Để nâng cao chất lượng phản biện chính sách công, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Điều này bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực cho các chủ thể phản biện, xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện hiệu quả, và tạo điều kiện để người dân tham gia tích cực vào quá trình chính sách. Cần có quy trình phản biện rõ ràng, minh bạch và có tính xã hội cao để huy động sự tham gia của người dân. Đồng thời, cần đảm bảo các điều kiện về nguồn lực và thông tin để các chủ thể phản biện có thể thực hiện vai trò của mình một cách hiệu quả.

3.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Về Phản Biện Chính Sách

Khung pháp lý cần quy định rõ quyền và trách nhiệm của các chủ thể phản biện, cũng như quy trình và thủ tục phản biện. Cần có cơ chế bảo vệ người tham gia phản biện để khuyến khích họ bày tỏ ý kiến một cách thẳng thắn và trung thực. Đồng thời, cần có quy định về việc xử lý các thông tin phản biện và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc tiếp thu và giải quyết các ý kiến phản biện. Tính minh bạch trong chính sách là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả của phản biện.

3.2. Tăng Cường Năng Lực Cho Chủ Thể Phản Biện

Cần tăng cường năng lực cho các tổ chức xã hội, các chuyên gia và người dân trong việc phân tích chính sách, thu thập thông tin và trình bày ý kiến phản biện. Cần có các chương trình đào tạo và bồi dưỡng về kỹ năng phản biện, cũng như cung cấp các công cụ và nguồn lực cần thiết để họ thực hiện vai trò của mình một cách hiệu quả. Phản biện từ chuyên gia và phản biện từ người dân đều có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo chất lượng chính sách.

3.3. Xây Dựng Cơ Chế Tiếp Nhận Và Xử Lý Phản Biện

Cần xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện một cách minh bạch và hiệu quả. Các cơ quan nhà nước cần có trách nhiệm tiếp thu và giải quyết các ý kiến phản biện một cách nghiêm túc và kịp thời. Cần có quy trình theo dõi và đánh giá việc thực hiện các ý kiến phản biện để đảm bảo rằng chúng được xem xét và áp dụng một cách phù hợp. Phản hồi chính sách là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính hiệu quả của phản biện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phản Biện Chính Sách Tại Miền Trung

Nghiên cứu thực tiễn tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên cho thấy, hoạt động phản biện chính sách công còn nhiều hạn chế. Khung pháp lý chưa đầy đủ và kém hiệu quả. Năng lực phản biện của các chủ thể còn nhiều bất cập. Cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện chưa được pháp lý hóa một cách rõ ràng và đồng bộ. Thiếu quy trình phản biện hợp lý và có tính xã hội cao. Các điều kiện đảm bảo chất lượng và hiệu quả cho phản biện chưa đáp ứng được yêu cầu. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

4.1. Đánh Giá Thực Trạng Phản Biện Tại Các Tỉnh

Cần đánh giá thực trạng hoạt động phản biện chính sách công tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên để xác định những điểm mạnh, điểm yếu và những cơ hội, thách thức. Cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của phản biện, như khung pháp lý, năng lực của các chủ thể, cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin, và sự tham gia của người dân. Đánh giá chính sách công là bước quan trọng để xác định nhu cầu cải thiện.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Cụ Thể Cho Từng Địa Phương

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện hoạt động phản biện chính sách công tại từng địa phương. Các giải pháp này cần phù hợp với điều kiện và đặc điểm của từng địa phương, và cần có sự tham gia của các bên liên quan. Cần có cơ chế theo dõi và đánh giá việc thực hiện các giải pháp này để đảm bảo rằng chúng đạt được hiệu quả mong muốn. Khuyến nghị chính sách cần dựa trên bằng chứng và phân tích kỹ lưỡng.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Nâng Cao Phản Biện Chính Sách Công

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về phản biện chính sách công cho thấy, nhiều quốc gia đã xây dựng được hệ thống phản biện hiệu quả, với sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội, các chuyên gia và người dân. Các quốc gia này đã có những quy định pháp lý rõ ràng về quyền và trách nhiệm của các chủ thể phản biện, cũng như cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện hiệu quả. Đồng thời, họ cũng đã đầu tư vào việc nâng cao năng lực cho các chủ thể phản biện và tạo điều kiện để người dân tham gia tích cực vào quá trình chính sách.

5.1. Bài Học Từ Các Nước Phát Triển Về Phản Biện

Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước phát triển như Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh cho thấy, họ đã xây dựng được hệ thống phản biện chính sách công hiệu quả, với sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội, các chuyên gia và người dân. Các quốc gia này đã có những quy định pháp lý rõ ràng về quyền và trách nhiệm của các chủ thể phản biện, cũng như cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện hiệu quả. Kinh nghiệm quốc tế về phản biện chính sách là nguồn tham khảo quý giá.

5.2. Áp Dụng Kinh Nghiệm Quốc Tế Vào Việt Nam

Cần nghiên cứu và áp dụng những kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện của Việt Nam để nâng cao chất lượng phản biện chính sách công. Cần học hỏi kinh nghiệm về xây dựng khung pháp lý, tăng cường năng lực cho các chủ thể phản biện, xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện, và tạo điều kiện để người dân tham gia tích cực vào quá trình chính sách. Cải cách thể chế là yếu tố quan trọng để áp dụng kinh nghiệm quốc tế thành công.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Phản Biện Chính Sách Công

Nâng cao chất lượng phản biện chính sách công là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách để xây dựng một nền hành chính công hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Để thực hiện nhiệm vụ này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, các chuyên gia và người dân. Cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực cho các chủ thể phản biện, xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản biện hiệu quả, và tạo điều kiện để người dân tham gia tích cực vào quá trình chính sách.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Phản Biện Trong Quản Trị Quốc Gia

Phản biện chính sách công đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp của các chính sách, cũng như thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình quản trị quốc gia. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển lý luận về phản biện chính sách công để cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng và thực thi chính sách. Quản trị quốc gia hiệu quả cần có sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội.

6.2. Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Thông Qua Phản Biện

Phản biện chính sách công có thể góp phần vào việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, bằng cách đảm bảo rằng các chính sách được xây dựng và thực thi một cách hiệu quả, công bằng và bền vững. Cần khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan vào quá trình phản biện để đảm bảo rằng các chính sách đáp ứng được nhu cầu và nguyện vọng của cộng đồng. Phát triển bền vững cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chính sách công giữ vai trò định hướng quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Trong quản lý hành chính nhà nước, việc huy động sự tham gia đóng góp trí tuệ của cộng đồng vào chu trình chính sách là phương thức hạn chế ý chí chủ quan, lợi ích nhóm trong hoạch định chính sách, tạo sự đồng thuận xã hội, phát hiện điểm mù chính sách và phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Tuy nhiên, thực tiễn xây dựng và thực thi chính sách công tại Việt Nam thời gian qua bộc lộ một số hạn chế: xác định mục tiêu và biện pháp chưa sâu sát thực tiễn; việc thu hút nguồn lực, trí tuệ nhân dân chưa được coi trọng; hoạt động tham vấn, phản biện xã hội (PBXH) đối với chính sách chưa đặt đúng tầm mức, còn bó hẹp trong các tổ chức thuộc hệ thống chính trị và thiếu cơ chế tiếp nhận, xử lý thông tin rõ ràng.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: Mặc dù đã có các nghiên cứu riêng lẻ về phản biện xã hội hoặc chính sách công, nhưng chưa có công trình khoa học chuyên sâu nào làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của phản biện chính sách công (PBCSC) trong điều kiện thể chế chính trị một đảng duy nhất lãnh đạo, cầm quyền và không có đối trọng như ở Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là luận giải một cách khoa học về PBCSC; đánh giá thực trạng PBCSC tại Việt Nam (tập trung vào địa bàn các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên); từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và đổi mới quy trình PBCSC nhằm nâng cao chất lượng xây dựng, thực thi chính sách trong quản lý hành chính công.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 4 nội dung:

1. Khái quát tình hình nghiên cứu về PBCSC trong và ngoài nước, chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
2. Hệ thống hóa lý luận về PBCSC, bổ sung cơ sở lý luận cho hoạt động PBCSC ở Việt Nam.
3. Phân tích, đánh giá tình hình thực tiễn hoạt động PBCSC ở Việt Nam nói chung và các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên nói riêng để xác định các nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng phản biện.
4. Đề xuất đổi mới quy trình PBCSC và hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động phản biện chính sách thời gian tới.

Giả thuyết khoa học của luận án: Phản biện chính sách công là hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước bằng trí tuệ xã hội, là thành tố của quá trình xây dựng, thực thi chính sách công và là hình thức tham gia công phổ biến. Thực hiện tốt phản biện chính sách sẽ giúp minh bạch hóa, nâng cao chất lượng chính sách, bảo đảm cân bằng giữa xã hội, kinh tế thị trường và nhà nước. Luận án đặt ra các câu hỏi nghiên cứu:

• Tiền đề lý luận và thực tiễn của PBCSC ở Việt Nam là gì?
• Vai trò của PBCSC trong xây dựng, thực thi chính sách và xây dựng nền hành chính nhà nước phục vụ, trong sạch, hiện đại?
• Phản biện chính sách ở Việt Nam nên tổ chức theo mô hình, quy trình, hình thức và phương pháp nào để phù hợp với thực tiễn thể chế?
• Các yếu tố nào ảnh hưởng và điều kiện nào bảo đảm cho chất lượng PBCSC?

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động PBCSC của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN), Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật (KH&KT) Việt Nam tại một số tỉnh, thành phố thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên và hoạt động PBCSC của người dân trong khu vực.

Phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung: Các lý thuyết, mô hình PBCSC trên thế giới; quan điểm, chủ trương của Đảng, quy định pháp luật Việt Nam về PBXH, PBCSC; chủ thể, quy trình, phương thức và điều kiện bảo đảm cho PBCSC.
• Phạm vi không gian: Khảo sát kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore. Nghiên cứu thực địa trong nước tại 06 tỉnh, thành phố khu vực miền Trung, Tây Nguyên gồm: Kon Tum, Gia Lai (Tây Nguyên) và Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định (miền Trung).
• Phạm vi thời gian: Các hoạt động PBCSC trong nước từ năm 2010 đến năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về tư duy phản biện và phản biện xã hội

• Các công trình quốc tế nền tảng:
  • Tác phẩm How We Think (1910) của John Dewey xác lập khái niệm tư duy phản biện (reflective thought) như một nỗ lực có ý thức nhằm thiết lập niềm tin dựa trên bằng chứng xác thực.
  • Các nghiên cứu về tư duy phê phán (critical thinking) trong đời sống công cộng của John Forester (1987), Francis Watanabe Dauer (1989), Alec Fisher và Michael Scriven, Periklis Pavlidis (2010), Brooke Noel Moore và Richard Parker.
  • Lý thuyết giải cấu trúc và phê phán quyền lực của Michel Foucault (The Subject and Power, Discipline and Punish) về mối quan hệ giữa quyền lực thống trị (dominant power) và quyền lực phản kháng (resistant power); quan điểm của Jacques Derrida về giải cấu trúc (deconstruction), chuyển đổi từ đối đầu bạo lực sang đối thoại và phản biện xã hội.
• Các công trình trong nước về PBXH:
  • Tác phẩm Phản biện xã hội (2006) của Trần Đăng Tuấn tiếp cận PBXH như một thuộc tính tự nhiên và cơ chế tự cân bằng của xã hội.
  • Nghiên cứu của Nguyễn Trần Bạt (2006) xem PBXH là phản hành động tự nhiên, xác lập địa vị bình đẳng giữa công dân và nhà nước.
  • Đề tài cấp Nhà nước KX 10-06/06-10 (2009) do Trần Hậu chủ nhiệm nghiên cứu hình thức, giải pháp giám sát và PBXH đối với tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị.
  • Các bài viết học thuật của Hoàng Thị Ngân (2010), Hà Thị Thuỳ Dương (2012), Đặng Thị Thu Hương (2013), Hoàng Thuỷ Chung (2010), Tương Lai (2007), Hồ Bá Thâm và Nguyễn Tôn Thị Tường Vân (2010), Trần Ngọc Đường (2011), Nguyễn Văn Mạnh và Tào Thị Quyên (2010), Nguyễn Đăng Dung (2010), Phạm Quang Tú (2012), Nguyễn Trọng Bình (2009).
  • Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thọ Ánh nghiên cứu chức năng giám sát và PBXH của MTTQVN.

Nhóm nghiên cứu về phản biện chính sách công và sự tham gia công dân

• Nghiên cứu quốc tế:
  • Nghiên cứu thang bậc tham gia công dân (A Ladder of Citizen Participation) của Sherry R. Arnstein (1969) phân chia 3 cấp độ với 8 mức độ tham gia.
  • Công trình Public Policymaking in America (1997) của Jerri Cockrel phân tích mô hình "Tam giác sắt" (Iron Triangle) và "Cụm quyền lực" (Power Clusters) trong hoạch định chính sách tại Hoa Kỳ.
  • Công trình Characterizing E-Participation in Policy-Making (2004) của Ann Macintosh phân tích việc ứng dụng công nghệ thông tin và nền dân chủ điện tử (E-Democracy) trong tham vấn, phản biện chính sách tại Vương quốc Anh.
  • Các tài liệu Handbook on Citizen Engagement (2008) của Bộ Tư pháp Canada và nghiên cứu của Susan D. Phillips, Michael Orsini (2002) về sự tham gia công dân (Citizen Engagement) trong tiến trình chính sách.
  • Công trình của Nguyễn Hải Hoành về hệ thống think tank và Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Hoa (CPPCC); các nghiên cứu so sánh thể chế Đông Á của Viện Khoa học Xã hội (2009) gắn với quan điểm "giá trị châu Á", tư tưởng của Lý Quang Diệu (Singapore) và Mahathir Mohamad (Malaysia).
• Khoảng trống luận án giải quyết: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về PBCSC; làm rõ mô hình, phương thức vận hành của PBCSC trong điều kiện hệ thống chính trị nhất nguyên tại Việt Nam (nơi phản biện hướng tâm, tìm kiếm sự đồng thuận thay vì ly tâm đối trọng); khảo sát thực chứng tại 6 tỉnh miền Trung, Tây Nguyên để nhận diện các điểm nghẽn và đề xuất mô hình quy trình phản biện mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

Luận án phân định hai cấp độ tiếp cận PBXH: cấp độ rộng (hướng đến thay đổi cấu trúc, khuôn mẫu xã hội) và cấp độ hẹp (hướng đến chính sách, quyết sách của Nhà nước và chủ trương của Đảng). Luận án lựa chọn tiếp cận ở cấp độ hẹp.

Khái niệm trung tâm: Phản biện chính sách công là hoạt động phản biện xã hội của công dân và tổ chức xã hội đối với toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách công của Nhà nước, từ bước khởi sự, quy phạm hóa thành văn bản pháp lý, tổ chức thực hiện cho đến đánh giá và kết thúc chu trình chính sách.

Khung phân tích lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của nhân dân.
• Lý thuyết tư duy phản biện (John Dewey) và lý thuyết tương tác quyền lực (Michel Foucault, Jacques Derrida).
• Khung thang bậc tham gia công dân (Sherry R. Arnstein) và chu trình chính sách công.
• Lý thuyết về thể chế quản lý hành chính công và các mô hình tham vấn công dân (Hoa Kỳ, Canada, Anh, Trung Quốc).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa phương pháp phân tích định tính và nghiên cứu định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu định tính:
  • Phân tích văn bản quy phạm pháp luật (Luật Ban hành VBQPPL, Luật MTTQVN, Quyết định 217-QĐ/TW...).
  • Phương pháp so sánh thể chế, phân tích tài liệu thứ cấp về mô hình PBCSC quốc tế.
  • Phương pháp phân tích SWOT (điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức) đối với thực trạng PBCSC tại Việt Nam.
  • Phương pháp mô hình hóa và trừu tượng hóa để thiết kế quy trình phản biện gián tiếp và trực tiếp.
• Phương pháp nghiên cứu định lượng (khảo sát thực địa):
  • Thu thập dữ liệu sơ cấp bằng bảng hỏi điều tra xã hội học với quy mô 600 phiếu tại 06 tỉnh, thành phố: Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định.
  • Đối tượng khảo sát gồm: cán bộ, công chức, viên chức và người lao động; độ tuổi từ 30 đến 60; trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở lên.
  • Kỹ thuật xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm SPSS để thống kê, xử lý và phân tích số liệu điều tra.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phản biện chính sách công

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về PBXH và PBCSC. Tác giả phân tích các mô hình tham gia chính sách tiêu biểu:

• Tại Hoa Kỳ: Phản biện mang tính đối kháng và thương lượng lợi ích, vận hành theo mô hình "Tam giác sắt" (cơ quan hành pháp, ủy ban lập pháp, nhóm lợi ích) và phát triển thành "Cụm quyền lực" với vòng tròn giao tiếp cường độ cao (Intense Communication Circle).
• Tại Anh: Phản biện gắn với tiến trình dân chủ điện tử (E-Democracy) và tham gia điện tử (E-Participation) qua 3 cấp độ: cho phép, tham vấn, trao quyền.
• Tại Canada: Mô hình tham gia công dân (Citizen Engagement) xác lập quá trình tương tác hai chiều xuyên suốt chu trình chính sách.
• Tại các nước châu Á (Trung Quốc, Singapore, Malaysia, Hàn Quốc): Hoạt động phản biện mang tính định hướng, có sự kiểm soát của Nhà nước, đề cao tính đồng thuận xã hội và hỗ trợ quản trị công. Chương này xác định các khoảng trống lý luận về PBCSC trong bối cảnh thể chế chính trị Việt Nam cần được giải quyết trong các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận về phản biện chính sách công

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm, phân tích tính tất yếu khách quan, vai trò, quy trình, hình thức, công cụ và nguyên tắc của PBCSC:

• Luận giải tính tất yếu: PBCSC xuất phát từ yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước, khắc phục tình trạng bất đối xứng thông tin, hạn chế lợi ích nhóm và nâng cao tính khả thi của chính sách.
• Xác định chủ thể, đối tượng: Chủ thể gồm MTTQVN, các đoàn thể chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp (nòng cốt là Liên hiệp các hội KH&KT), cơ quan báo chí và công dân; đối tượng là các chủ trương, định hướng, dự thảo chính sách và văn bản quy phạm pháp luật trong toàn bộ chu trình chính sách.
• Hệ thống hóa các bảng khung lý thuyết:
  • Bảng thang bậc tham gia công dân (Arnstein): từ không tham gia, tượng trưng đến trao quyền thực chất.
  • Bảng phân định cấp độ, hình thức, công cụ phản biện: tham vấn văn bản, hội nghị đối thoại, diễn đàn chuyên gia, lấy ý kiến qua mạng.
  • Các nguyên tắc phản biện: tính khách quan, khoa học, công khai, xây dựng và tuân thủ pháp luật.

Chương 3: Thực trạng phản biện chính sách công tại các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên

Chương 3 trình bày bức tranh thực tế về hoạt động PBCSC tại 6 địa phương khảo sát (Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định):

• Khái quát bối cảnh kinh tế - xã hội và đánh giá khung pháp lý hiện hành (Hiến pháp 2013, Luật MTTQVN 2015, Quyết định 217-QĐ/TW, Luật Ban hành VBQPPL 2015).
• Phân tích hoạt động thực tế của MTTQVN và Liên hiệp các hội KH&KT tại địa phương: Các hoạt động chủ yếu tập trung vào một số dự thảo quy hoạch, đề án phát triển kinh tế - xã hội lớn; hình thức phản biện phổ biến là tổ chức hội nghị lấy ý kiến chuyên gia và gửi văn bản góp ý.
• Phân tích kết quả khảo sát 600 phiếu qua phần mềm SPSS về quy mô, phạm vi, nhận thức và mức độ tham gia của người dân:
  • Đa số ý kiến phản biện còn mang tính hình thức, thời gian dành cho việc nghiên cứu dự thảo chính sách quá ngắn.
  • Cơ chế tiếp nhận, phản hồi và giải trình của cơ quan soạn thảo đối với các ý kiến phản biện chưa được quy định chặt chẽ, dẫn đến tỷ lệ tiếp thu thực tế chưa cao.
  • Năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác phản biện và nguồn lực tài chính, thông tin phục vụ phản biện còn nhiều hạn chế.
• Đánh giá mô hình vận hành quy trình phản biện hiện hành (gồm phản biện gián tiếp qua tổ chức và phản biện trực tiếp của người dân), chỉ ra các điểm nghẽn về thể chế và quy trình thực hiện.

Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng phản biện chính sách công ở Việt Nam

Chương 4 xác định các quan điểm định hướng và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện hoạt động PBCSC:

• Quan điểm định hướng: Đặt PBCSC trong tổng thể tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN; bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng; phát huy quyền làm chủ của nhân dân; kết hợp hài hòa giữa tính khoa học và tính xã hội.
• Hệ thống giải pháp cụ thể:
  1. Hoàn thiện khung pháp lý về PBCSC: Pháp điển hóa các quy định về quyền, trách nhiệm của chủ thể phản biện và cơ quan chủ trì soạn thảo; quy định bắt buộc về trách nhiệm giải trình và tiếp thu ý kiến phản biện.
  2. Đổi mới mô hình quy trình PBCSC: Xây dựng chi tiết mô hình đổi mới quy trình phản biện gián tiếp (qua MTTQ, các tổ chức xã hội) và quy trình phản biện trực tiếp của nhân dân tương ứng với các bước của chu trình chính sách (từ khởi sự, dự thảo, ban hành đến thực thi và đánh giá).
  3. Nâng cao năng lực cho các chủ thể phản biện: Tăng cường tính chuyên nghiệp của MTTQVN và Liên hiệp hội KH&KT; xây dựng mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học; nâng cao dân trí và ý thức tham gia chính sách của công dân.
  4. Hoàn thiện các điều kiện bảo đảm: Bảo đảm tính công khai, minh bạch của dữ liệu thông tin chính sách; ứng dụng công nghệ thông tin trong tham vấn công (tham gia điện tử); bảo đảm kinh phí và chế độ đãi ngộ cho hoạt động phản biện độc lập.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về PBCSC trong điều kiện thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền tại Việt Nam; xác định bản chất của PBCSC ở Việt Nam là hoạt động mang tính hướng tâm, xây dựng, nhằm tập trung dân chủ và kiến tạo đồng thuận xã hội.
• Luận giải vai trò của PBCSC như một phương thức kiểm soát quyền lực nhà nước bằng trí tuệ xã hội, phân định rõ các cấp độ, hình thức, công cụ và điều kiện bảo đảm chất lượng phản biện trong chu trình chính sách.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp dữ liệu thực chứng thông qua khảo sát 600 phiếu tại 06 tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên về thực trạng hoạt động PBCSC của MTTQVN, Liên hiệp các hội KH&KT và người dân.
• Nhận diện các điểm nghẽn căn bản của hệ thống PBCSC hiện hành: thiếu quy trình chuẩn hóa, thiếu cơ chế bắt buộc giải trình của cơ quan soạn thảo, thông tin không đối xứng và hạn chế về năng lực chủ thể.
• Xây dựng sơ đồ mô hình đổi mới quy trình phản biện chính sách (cả dạng thức trực tiếp và gián tiếp) theo từng bước cụ thể của chu trình chính sách công, tạo công cụ tham khảo cho việc chuẩn hóa quy trình lập pháp và hoạch định chính sách tại Việt Nam.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                 HỆ THỐNG MÔ HÌNH VÀ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT CỦA LUẬN ÁN                    |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Hoàn thiện thể chế & khung pháp lý                                                 |
|    - Quy định bắt buộc trách nhiệm giải trình, tiếp thu của cơ quan soạn thảo         |
|    - Pháp điển hóa quy chế phản biện xã hội thành văn bản luật                        |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| 2. Chuẩn hóa quy trình phản biện                                                      |
|    - Mô hình đổi mới quy trình phản biện gián tiếp (qua MTTQ và tổ chức xã hội)       |
|    - Mô hình đổi mới quy trình phản biện trực tiếp của công dân                       |
|    - Tích hợp yêu cầu phản biện vào từng giai đoạn của chu trình chính sách           |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| 3. Nâng cao năng lực chủ thể & điều kiện bảo đảm                                      |
|    - Phát huy vai trò nòng cốt của MTTQVN và Liên hiệp các hội KH&KT                  |
|    - Ứng dụng công nghệ thông tin, thúc đẩy tham gia điện tử (E-Participation)         |
|    - Bảo đảm minh bạch thông tin và nguồn lực tài chính cho hoạt động phản biện       |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài:
  • Phạm vi khảo sát thực địa khu biệt tại 06 tỉnh thuộc khu vực miền Trung và Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai, Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định), chưa thực hiện khảo sát diện rộng tại các vùng kinh tế trọng điểm khác ở miền Bắc và miền Nam.
  • Đối tượng khảo sát mẫu 600 phiếu tập trung vào nhóm cán bộ, công chức, viên chức và người lao động có trình độ từ cấp III trở lên trong độ tuổi 30-60, chưa phản ánh đầy đủ quan điểm của các nhóm xã hội đặc thù khác (như nhóm yếu thế, cư dân nông thôn vùng sâu).
  • Dữ liệu nghiên cứu phản ánh thực trạng trong giai đoạn từ năm 2010 đến thời điểm bảo vệ luận án (2019).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát thực nghiệm trên quy mô liên vùng để so sánh sự khác biệt về mức độ tham gia phản biện giữa các vùng miền.
  • Nghiên cứu sâu hơn về khung pháp lý và giải pháp kỹ thuật số cho mô hình phản biện chính sách điện tử (E-Participation / E-Democracy) tại Việt Nam.
  • Đo lường định lượng tác động và hiệu quả của các kiến nghị phản biện xã hội đối với chất lượng của các văn bản chính sách sau khi được ban hành.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với các nhóm đối tượng và hoạt động sau:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học để rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật, hoàn thiện cơ chế tiếp nhận, phản hồi và giải trình ý kiến phản biện xã hội.
• Đối với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và Liên hiệp các hội KH&KT các cấp: Cung cấp tài liệu tham khảo về mô hình quy trình tổ chức phản biện chính sách gián tiếp, các bước thu thập, xử lý thông tin và lập luận phản biện có căn cứ khoa học.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết tổng quan về tư duy phản biện, thang bậc tham gia công dân, mô hình cụm quyền lực và các kinh nghiệm quốc tế (Hoa Kỳ, Anh, Canada, Trung Quốc) trong chuyên ngành Quản lý hành chính công và Khoa học chính sách.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa phản biện chính sách công như thế nào?

Luận án định nghĩa: Phản biện chính sách công là hoạt động phản biện xã hội của công dân và tổ chức xã hội đối với toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách công của Nhà nước, từ bước khởi sự đến quy phạm hóa chính sách thành văn bản pháp lý, tổ chức thực hiện, đánh giá và kết thúc chu trình chính sách.

2. Dữ liệu thực địa của luận án được thu thập tại đâu và xử lý bằng công cụ nào?

Dữ liệu thực địa được thu thập qua 600 phiếu điều tra xã hội học tại 06 địa bàn: Kon Tum, Gia Lai (Tây Nguyên) và Quảng Trị, Đà Nẵng, Phú Yên, Bình Định (miền Trung). Mẫu khảo sát gồm cán bộ, công chức, viên chức và người lao động từ 30-60 tuổi, trình độ học vấn từ cấp III trở lên. Số liệu được phân loại qua lược đồ thông tin và xử lý bằng phần mềm SPSS.

3. Luận án đã điểm luận những lý thuyết và mô hình quốc tế tiêu biểu nào?

Luận án điểm luận các lý thuyết và mô hình:

• Lý thuyết tư duy phản biện của John Dewey.
• Lý thuyết giải cấu trúc và tương tác quyền lực của Michel Foucault, Jacques Derrida.
• Khung thang bậc tham gia công dân của Sherry R. Arnstein.
• Mô hình "Tam giác sắt" và "Cụm quyền lực" trong hoạch định chính sách tại Hoa Kỳ của Jerri Cockrel.
• Mô hình tham gia điện tử (E-Participation) trong dân chủ điện tử tại Vương quốc Anh của Ann Macintosh.
• Hướng dẫn tham gia công dân của Chính phủ Canada (Susan D. Phillips, Michael Orsini).
• Mô hình think tank và vai trò của CPPCC tại Trung Quốc (Nguyễn Hải Hoành).

4. Điểm đặc thù của phản biện chính sách công tại Việt Nam được luận án chỉ ra là gì?

Luận án chỉ ra rằng trong hệ thống chính trị Việt Nam (vận hành theo nguyên tắc tập trung dân chủ, do một Đảng duy nhất lãnh đạo và không có đối trọng), PBCSC không mang tính chất đối lập hay ly tâm để phân chia quyền lực như ở các nước phương Tây. PBCSC tại Việt Nam là phương thức thực hành dân chủ, mang tính hướng tâm, tìm kiếm sự đồng thuận xã hội nhằm hỗ trợ Nhà nước tối ưu hóa chất lượng chính sách và kiểm soát quyền lực bằng trí tuệ xã hội.

5. Tác giả đề xuất đổi mới những mô hình quy trình phản biện nào?

Tác giả thiết kế và đề xuất đổi mới hai mô hình quy trình chi tiết: mô hình đổi mới quy trình phản biện gián tiếp (thực hiện qua các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội như MTTQVN, Liên hiệp hội KH&KT) và mô hình đổi mới quy trình phản biện trực tiếp (do công dân thực hiện), gắn liền với từng giai đoạn của chu trình chính sách công.

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phản biện chính sách công và phân tích tính đặc thù của hoạt động này trong thể chế chính trị một đảng cầm quyền tại Việt Nam. Thông qua khảo sát thực tiễn tại 6 tỉnh miền Trung và Tây Nguyên, công trình đã chỉ ra những khoảng trống về pháp lý, hạn chế về năng lực chủ thể và sự thiếu hụt của quy trình tiếp nhận, giải trình phản biện. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và mô hình đổi mới quy trình phản biện trực tiếp lẫn gián tiếp theo chu trình chính sách, góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước và chất lượng chính sách công.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phản biện chính sách công. Chương 2: Cơ sở lý luận về phản biện chính sách công. Chương 3: Thực trạng phản biện chính sách công tại các tỉnh thuộc khu vực miền Trung, Tây Nguyên. Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lƣợng phản biện chính sách công ở Việt Nam.

7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHẢN BIỆN CHÍNH SÁCH CÔNG 1. Các công trình nghiên cứu về phản biện xã hội 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Thể chế quản lý trong các nền hành chính công hiện đại luôn hƣớng đến đảm bảo sự hài hòa giữa vai trò của nhà nƣớc và xã hội. Sự tham gia của ngƣời dân vào hoạt động của nhà nƣớc đƣợc khuyến khích nhằm gia tăng sự kiểm soát quyền lực nhà nƣớc từ bên ngoài và tranh thủ tối đa sự hỗ trợ của xã hội đối với hoạt động của chính quyền.

Công dân đƣợc xem là một chủ thể bình đẳng trong hoạt động tham gia công, có quyền bày tỏ quan điểm, lợi ích, chính kiến và tham gia quyết định các vấn đề quản lý nhà nƣớc theo nguyên tắc đa số và hợp hiến. Trên quan điểm cho rằng ngƣời bị ảnh hƣởng bởi quyết định có quyền đƣợc tham gia vào quá trình ra quyết định. Sự tham gia của ngƣời dân đƣợc coi nhƣ một cách để trao quyền và là một phần quan trọng của quản trị dân chủ, dựa trên nguyên tắc xem con ngƣời là trung tâm của quá trình phát triển. Trƣớc bối cảnh của sự bùng nổ xã hội tri thức trong hơn nửa thế kỷ qua, việc mở rộng hoạt động tham gia, phản biện của nhân dân đối với nhà nƣớc cũng chính là phƣơng pháp để quản lý các dòng tri thức xã hội, sự dụng hiệu quả trí tuệ tập thể của cộng đồng vào phát triển kinh tế - xã hội.

PBXH - thuộc tính của xã hội dân chủ, đƣợc xem là một nguyên tắc chính trị thực hành và đƣợc thực hiện rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Bản chất của nó là việc áp dụng tƣ duy phê phán đƣợc tổ chức khoa học vào việc đánh giá các hoạt động của nhà nƣớc. Đồng thời cũng là một trong những quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và là một nội dung quan trọng của hoạt động tham gia công dân (public citizens participation). Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về bản chất, vai trò, giá trị và thực hành PBXH đã có từ rất sớm.

Một trong những công trình nghiên cứu đặt nền móng cho việc nhận thức giá trị của phản biện và vận dụng nó vào thực tiễn xã hội là tác phẩm "Chúng ta suy nghĩ như thế nào" (How We Think) của John Dewey (xem Phụ lục 36), xuất bản năm 1910 tại Boston, Hoa Kỳ. Nghiên cứu này trình bày về quan hệ giữa tƣ duy phản biện với quá trình giáo dục con ngƣời và phát triển xã hội, về việc áp dụng tƣ 8 duy phản biện vào giáo dục và hoạt động thực tiễn xã hội nhằm xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, phát triển và vận động hợp quy luật. Tại cuốn sách này, John Dewey đã lần đầu tiên đƣa ra khái niệm "tƣ duy phản biện " (Reflective thought) là: "là sự suy xét chủ động, kiên trì và cẩn thận về một niềm tin hay một giả định khoa học dƣới ánh sáng của những căn cứ bảo vệ nó và những kết luận xa hơn mà nó hƣớng tới, tạo thành tƣ duy phản biện…là một nỗ lực có ý thức và tự nguyện để thiết lập niềm tin vào một cơ sở có lý do vững chắc" (…Active, persistent, and careful consideration of any belief or supposed form of knowledge in the light of the grounds that support it, and the further conclusions to which it tends, constitutes reflective thought…it is a conscious and voluntary effort to establish belief upon a firm basis of reasons) [89, tr. Theo tác giả, tƣ duy phản biện chính là khởi đầu của nhận thức chân chính, đó chính là quá trình suy xét cẩn trọng, bằng sự đối chiếu, so sánh, có bằng chứng xác thực để khẳng định một vấn đề là đúng hay sai.

Sự dội lại (Reflection) của tƣ duy không phải là quá trình phản ánh hiện thực đơn thuần vào nhận thức mà là quá trình tự nghi vấn, phê phán, đánh giá một cách khoa học từ nhiều góc độ khác nhau đối với hiện thực nhằm thẩm định và chứng minh niềm tin, chân lý là đúng đắn. Mục đích của phản biện không phải là kiến thức mà là niềm tin vào thực tế hoặc sự thật (…do not aim at knowledge, at belief about facts or in truths) [89, tr. Quá trình này sẽ diễn ra theo hai hƣớng, chấp nhận hay từ chối vấn đề nào đó vì những lý do để nó có thể hoặc không thể xảy ra (It is marked by acceptance or rejection of something as reasonably probable or improbable) [89, tr. Việc phản biện để xây dựng niềm tin không phải dựa trên những thứ mà chủ thể có, nó phải dựa trên nền tảng là những bằng chứng xác thực nhƣ: chứng cớ, vật chứng, sự xác nhận và chứng minh (Reflection thus implies that something is believed in (or disbelieved in), not on its own direct account, but through something else which stands as witness, evidence, proof, voucher, warrant; that is, as ground of belief) [89, tr.

Mục tiêu mà sự phản biện hƣớng đến là khám phá thực trạng để phục vụ cho mục đích của chủ thể (reflection is aimed at the discovery of facts that will serve this purpose) [89, tr. Tƣ duy phản biện vì thế, là phƣơng pháp nhận thức tự nguyện, có giá trị dân chủ cao nhất trong việc tìm kiếm sự thật, khẳng định chân lý và xây dựng niềm tin. Quan điểm về tƣ duy phản biện của John Dewey từ khi ra đời đã đƣợc ủng hộ mạnh mẽ và áp dụng rộng rãi trong toàn bộ nền giáo dục quốc dân Hoa Kỳ, đóng góp lớn vào việc xây dựng 9 nền dân trị của đất nƣớc này, rồi nhanh chóng đƣợc truyền bá trên toàn thế giới. Có thể nói tƣ tƣởng của John Dewey về tƣ duy phản biện nhằm xây dựng một nền giáo dục nhân bản, dân chủ và khoa học đã vƣợt ra ngoài lãnh địa của triết học giáo dục và trở thành nền tảng phƣơng pháp của nhận thức đối với các vấn đề trong xã hội hiện đại.

Tƣ tƣởng về tƣ duy phản biện (Reflective thinking) của John Dewey đƣợc nghiên cứu, phát triển và áp dụng rộng rãi không chỉ trong lĩnh vực giáo dục và khoa học và công nghệ (KH&CN) mà cả trong lĩnh vực quản trị xã hội, quản lý nhà nƣớc và xây dựng, thực thi chính sách công trong suốt hơn một thế kỷ qua ở nhiều nƣớc trên thế giới. Nó thƣờng đƣợc định danh bằng khái niệm tƣ duy phê phán (Critical thinking), có thể kể ra một số công trình nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: "Lý thuyết phê phán và đời sống công cộng" (Critical theory and Public Life), John Forester (1987). Publichsed by MIT Press, USA; "Tư duy phê phán: Định nghĩa và đánh giá" (Critical Thinking: Its Definition and Assessment), Fisher, Alec and Scriven, Michael. (Belmont, CA, Thomson Wadsworth); "Tư duy phê phán: Giới thiệu về lý luận" (Critical Thinking: An Introduction to Reasoning), Dauer, Francis Watanabe (1989); "Tư duy phê phán như phép biện chứng: Cách tiếp cận của Hegelian-Marxist" (Critical Thinking as Dialectics: A Hegelian-Marxist Approach), Pavlidis, Periklis (2010), Journal for Critical Education Policy Studies.8(2); "Tư duy phê phán" (Critical Thinking), Moore, Brooke Noel and Parker, Richard.

Published by Mc Graw- Hill… Hầu hết các công trình nghiên cứu đều đánh giá rất cao giá trị thực tiễn của tƣ duy phản biện trong các lĩnh vực đời sống xã hội, nhƣ là con đƣờng phát triển biện chứng để phát huy năng lực bản chất ngƣời; thúc đẩy xã hội phát triển ngày càng bình đẳng, cởi mở, năng động, dân chủ và tự do. Tại châu Âu, hai nhà tƣ tƣởng đƣợc cho là có ảnh hƣởng lớn nhất đến sự phát triển của trào lƣu phản biện và đối thoại xã hội là Michel Foucault (xem Phụ lục 37) và Jacques Derrida (xem Phụ lục 38). Nguyên là những ngƣời cộng sản, chịu ảnh hƣởng sâu sắc của chủ nghĩa Marx, hai ông đã phát triển nguyên lý biện chứng của chủ nghĩa Marx trong lý thuyết phê phán các thể chế xã hội. Lý thuyết của 10 Michel Foucault giải quyết các mối quan hệ giữa quyền lực và kiến thức và cách chúng đƣợc sử dụng nhƣ một hình thức kiểm soát xã hội thông qua các TCXH.

Tƣ tƣởng, các bài viết của ông về quyền lực, tri thức và diễn ngôn có ảnh hƣởng rộng lớn trong xã hội hiện đại. Nội dung chủ đạo, xuyên suốt trong các tác phẩm của Foucault là sự hình thành, phát triển, tha hóa của quyền lực và con đƣờng sử dụng tri thức để chống lại sự tha hóa của quyền lực, giải cấu trúc quyền lực nhằm đạt đến bình đẳng và tự do chân chính cho con ngƣời. Tƣ tƣởng này thể hiện chủ yếu trong những công trình tiêu biểu của ông nhƣ: "Chủ thể và quyền lực" (The Subjct and Power), "Kỷ luật và trừng phạt" (Discipline and Punish). Trong tác phẩm "Chủ thể và quyền lực", Foucault khẳng định quyền lực không phải là một thực thể cố định mà là mối quan hệ tƣơng tác giữa quyền lực thống trị (dominant power) và quyền lực phản kháng (resistant power).

"Quyền lực không phải là một thể chế, hay một cấu trúc; cũng không phải là sức mạnh thiên bẩm; nó là cái tên đƣợc gắn cho một hoàn cảnh chiến lƣợc phức tạp trong một xã hội cụ thể" (Power is not an institution, and not a structure; neither is it a certain strength we are endowed with; it is the name that one attributes to a complex strategical situation in a particular society) [84, tr. Trong đó, quyền lực phản kháng nhƣ là một bản năng sinh tồn nguyên thủy, nó phái sinh ra quyền lực thống trị với tƣ cách là một sản phẩm xã hội, quyền lực thống trị sinh ra để kìm nén mọi sự phản kháng. Trên thực tế, con ngƣời luôn chống lại những hạn chế để đƣợc tự do, nhƣng khi đoạt đƣợc tự do, nó lại tạo ra các luật lệ mang tính chuyên chế để hạn chế tự do của kẻ khác. Tức là tự nó kiến tạo nên quyền lực thống trị, đây là nghịch lí đƣợc tạo ra bởi sự tha hóa của quyền lực trong sự vận động của lịch sử.

Khi đã giữ vai trò trung tâm, quyền lực thống trị sẽ tìm cách triệt tiêu mọi sự phản pháng để giữ vị trí độc tôn của mình. Nó áp đặt một trật tự chặt chẽ đƣợc mệnh danh là tri thức. Công cụ để vận hành guồng máy tri thức - trật tự ấy không gì hơn là hệ thống nhà tù, các loại kỷ luật và hình phạt nghiêm khắc.