Chương 1. MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CỦA DOANH NGHIỆP 1. CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC 1. Nguồn nhân lực NNL là nguồn lực con người, một trong những nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển kinh tế - xã hội.
NNL là một khái niệm khá phức tạp và được nghiên cứu trên nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau. Xét trên góc độ vĩ mô, có các quan điểm về NNL: Theo Trần Xuân Cầu, Mai Quốc Chánh (2008) thì “NNL là nguồn lực con người có khả năng sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội được biểu hiện ra số lượng và chất lượng ở một thời điểm nhất định.” Theo Phạm Minh Hạc (2001): “NNL là tổng thể các tiềm năng lao động của một nước hoặc một địa phương, tức nguồn lao động được chuẩn bị (ở các mức độ khác nhau) sẵn sàng tham gia một công việc lao động nào đó, tức là những NLĐ có kỹ năng (hay khả năng nói chung), bằng con đường đáp ứng được yêu cầu của cơ chế chuyển đổi cơ cấu lao động, cơ cấu kinh tế theo hướng Công nghiệp hoá – Hiện đại hoá”. Bên cạnh đó, ở góc độ doanh nghiệp thì lại có những quan điểm về NNL như: Theo Mai Thanh Lan và Nguyễn Thị Minh Nhàn (2016): “Nhân lực trong tổ chức/doanh nghiệp được hiểu là toàn bộ người làm việc trong tổ chức/doanh nghiệp được trả công, khai thác và sử dụng hiệu quả nhằm thực hiện các mục tiêu của tổ chức/doanh nghiệp.” Theo Lê Thanh Hà (2009) thì: “NNL của tổ chức là nguồn lực của toàn thể cán bộ công nhân viên (CBCNV) lao động trong tổ chức đó đặt trong mối quan hệ phối kết hợp các nguồn lực riêng của mỗi người, sự bổ trợ những khác biệt trong nguồn lực của mỗi cá nhân thành nguồn lực của tổ chức. Sức mạnh của tập thể lao động vận dụng vào việc đạt được những mục tiêu chung của tổ chức, trên cơ sở đó đạt được những mục tiêu riêng của mỗi thành viên”.
Theo Nguyễn Ngọc Quân và Nguyễn Vân Điềm (2015): “NNL của một tổ chức bao gồm tất cả những NLĐ làm việc trong tổ chức đó, còn nhân lực được hiểu là nguồn lực của mỗi con người mà nguồn lực này bao gồm có thể lực và trí lực.” Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về NNL. Trong khoá luận, NNL được hiểu là “NNL là tổng thể số lượng và chất lượng con người với tổng thể tiêu chí về trí lực, thể lực, và những phẩm chất đạo đức tinh thần tạo nên năng lực mà bản thân con người và xã hội đã, đang và sẽ huy động vào quá trình lao động sáng tạo vì sự nghiệp phát triển và tiến bộ của xã hội”. Chất lượng nguồn nhân lực Hiện nay có rất nhiều cách tiếp cận về chất lượng NNL: Theo Vũ Thị Ngọc Phùng (2006) thì: “Chất lượng NNL được đánh giá thông qua trình độ học vấn, chuyên môn và kỹ năng của NLĐ cũng như sức khoẻ của họ”. Theo quan điểm này thì chất lượng NNL được đánh giá thông qua các tiêu chí: trình độ học vấn, chuyên môn và kỹ năng (thuộc trí lực) và sức khoẻ (thuộc thể lực).
Các tiêu chí này được lượng hoá bằng các cấp học, các bậc đào tạo chuyên môn mà có và có thể đo lường tương đối dễ dàng. Theo Lê Thanh Hà (2009): “Chất lượng NNL là khái niệm tổng hợp về những người thuộc NNL được thể hiện ở các mặt sau đây: sức khoẻ của NLĐ, trình độ văn hoá, trình độ chuyên môn kĩ thuật, năng lực về trí thức, kỹ năng nghề nghiệp, tính năng động xã hội (gồm khả năng sáng tạo, sự nhanh nhẹn, linh hoạt trong công việc,…), phẩm chất đạo đức, tác phong, thái độ với công việc, môi trường làm việc, hiệu quả hoạt động lao động của NNL, thu nhập mức sống và mức độ thoả mãn nhu cầu cá nhân (gồm nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần của NLĐ)”. Theo Tạ Ngọc Hải (2008): “Chất lượng NNL là yếu tố tổng hợp từ nhiều yếu tố bộ phận như trí tuệ, sự hiểu biết, trình độ, đào tạo, kỹ năng, sức khỏe, thẩm mỹ,… của NLĐ. Trong các yếu tố trên, trí lực và thể lực là hai yếu tố quan trọng để đánh giá và xem xét chất lượng NNL”.
Như vậy, dựa trên các quan điểm khác nhau, chất lượng NNL có thể hiểu như sau: “Chất lượng NNL là kết tinh của tất cả các yếu tố thể lực, trí lực, tâm lực của mỗi NLĐ, có ảnh hưởng quyết định tới việc hoàn thành những mục tiêu hiện tại và trong tương lai của mỗi tổ chức, doanh nghiệp.” Trong đó: - Thể lực: Thể hiện qua tình trạng sức khoẻ của NLĐ. - Trí lực: Thể hiện qua trình độ văn hoá, trình độ chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp của NLĐ; tính năng động xã hội. - Tâm lực: Thể hiện qua mức độ trung thành, chấp hành kỷ luật lao động, phẩm chất đạo đức, tác phong, thái độ với công việc và môi trường làm việc. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp a.
Khái niệm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Nâng cao chất lượng NNL là quá trình làm thay đổi nhân lực theo hướng đi lên về mặt chất lượng để đạt được mục tiêu nhất định đã đề ra của tổ chức, doanh nghiệp. Đó là sự tăng cường sức mạnh thể lực; nâng cao về trí lực cho NLĐ; cải thiện tác phong, thái độ tâm lý của lực lượng lao động để lực lượng này có thể hoàn thành được nhiệm vụ đặt ra trong những giai đoạn phát triển khác nhau của tổ chức, doanh nghiệp. 8 Luan van Từ quan điểm trên, tác giả cho rằng nâng cao chất lượng NNL chính là nâng cao mức độ đáp ứng công việc của NLĐ trên các phương diện: thể lực, trí lực, tâm lực so với yêu cầu cụ thể nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức, doanh nghiệp. Vai trò nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Với doanh nghiệp thương mại hay doanh nghiệp sản xuất, NNL đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành của doanh nghiệp.
Nếu một doanh nghiệp có nguồn lực tài chính dồi dào, máy móc, trang thiết bị hiện đại song không phát huy được nhân tố con người thì cũng không mang lại được thành công. Đối với doanh nghiệp thương mại dù họ kinh doanh hàng hoá hay dịch vụ thì mong muốn của họ vẫn là bán được nhiều. Và một điều rất quan trọng với các doanh nghiệp này là phải có chữ tín, có trình độ chuyên môn, kỹ năng ứng xử, thái độ lịch thiệp, khéo léo trong giao tiếp…Đó là những yêu cầu để đi tới một mối quan hệ tốt đẹp với khách hàng, và điều đó có mối quan hệ chặt chẽ với chất lượng NNL của doanh nghiệp. Nếu đội ngũ nhân viên hiểu biết rộng, ứng xử thông minh, khéo léo, lịch thiệp với khách hàng thì sẽ thu hút được nhiều khách hàng hơn các doanh nghiệp khác.
Đối với doanh nghiệp sản xuất, chất lượng NNL ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng của sản phẩm cũng như năng suất lao động. Xét về chất lượng sản phẩm, ngoài sự ảnh hưởng của máy móc thiết bị, nó còn chịu phụ thuộc rất lớn vào tay nghề, thái độ của NLĐ. Cùng với sự phát triển của sản xuất, nhu cầu của con người ngày càng đa dạng, phong phú, doanh nghiệp chỉ đáp ứng được những yêu cầu đó khi có lực lượng lao động có trình độ cao và thái độ làm việc tích cực. Khi đạt được điều đó, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường ngày càng được cải thiện.
Xét về năng suất lao động, ta có thể thấy rằng cùng một điều kiện làm việc như nhau năng suất lao động ở nơi có chất lượng nguồn lực cao sẽ hơn hẳn nơi có chất lượng nguồn lực thấp. Khi năng suất lao động cao sẽ làm giảm chi phí của doanh nghiệp, kéo theo đó là giá thành sản phẩm cũng được hạ xuống, giúp doanh nghiệp chiếm ưu thế hơn trên thị trường. Do đó, nâng cao chất lượng NNL là yếu tố cấp thiết của doanh nghiệp khi đứng trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt của thời kỳ hiện nay. NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC CỦA DOANH NGHIỆP 1.
Các nguyên tắc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Để nâng cao chất lượng NNL trong doanh nghiệp phải đảm bảo các nguyên tắc: - Phù hợp với các định hướng, chiến lược của doanh nghiệp: các hoạt động nâng cao chất lượng NNL trong doanh nghiệp không được tách rời khỏi các định hướng của doanh nghiệp mà phải phù hợp với định hướng, chiến lược của doanh nghiệp, có như vậy mới đảm bảo sự phát triển thống nhất. 9 Luan van - Phù hợp với điều kiện thực tiễn trong doanh nghiệp: nâng cao chất lượng NNL trong doanh nghiệp phải dựa trên các điều kiện thực tiễn của doanh nghiệp bao gồm các điều kiện về tài chính, nhân lực hiện tại, khả năng thực hiện…, bởi nếu các hoạt động này xa rời với điều kiện thực tế của doanh nghiệp thì rất khó có thể thực hiện được. - Đảm bảo tính thường xuyên: do sự thay đổi liên tục của công nghệ, yêu cầu sản phẩm, nhu cầu khách hàng…nên nâng cao chất lượng NNL trong doanh nghiệp phải được thực hiện thường xuyên, có vậy mới đảm bảo chất lượng NNL ở mức tốt nhất đáp ứng được các nhu cầu ngày càng tăng cao của khách hàng. - Đảm bảo tính hiệu quả: nâng cao chất lượng NNL phải đem lại hiệu quả cho chất lượng NNL từ đó cải thiện tình hình hoạt động của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp phát triển bền vững.
Nội dung và các tiêu chí đánh giá chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp a. Nội dung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của doanh nghiệp Nâng cao chất lượng NNL của doanh nghiệp bao gồm ba nội dung: - Nâng cao trí lực: bao gồm: nâng cao trình độ học vấn, trình độ chuyên môn, kỹ năng làm việc, kinh nghiệm làm việc. Đây là yếu tố căn bản quyết định đến sự thay đổi về năng lực làm việc của NNL. - Nâng cao thể lực: bao gồm: nâng cao sức khỏe, thể chất.Sức khỏe NNL ảnh hưởng rất lớn đến quá trình làm việc.
Lao động không có sức khỏe thì rất khó để hoàn thành công việc với chất lượng tốt. - Nâng cao tâm lực: bao gồm: nâng cao thái độ, tinh thần làm việc, khả năng chịu áp lực, thái độ hợp tác làm việc.Tuy nhiên, công tác đánh giá thực trạng và nâng cao tâm lực của NLĐ rất khó. Điều này còn chịu ảnh hưởng bởi trí lực, thể lực và môi trường làm việc của tổ chức, doanh nghiệp đó.