CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ DỰ BÁO THỐNG KÊ VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA DỰ BÁO THỐNG KÊ VỚI VIỆC LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI 1. Một số lý luận về thống kê, dự báo thống kê 1. Khái niệm về thống kê Thống kê là khoa học nghiên cứu hệ thống các phương pháp thu thập, xử lý và phân tích các con số (mặt lượng) của những hiện tượng số lớn để tìm hiểu bản chất và tính quy luật vốn có của chúng (mặt chất) trong những điều kiện nhất định.
[7, Tr 20] Các con số mà Thống kê nghiên cứu không chỉ đơn thuần là các con số số học đơn giản mà là các con số được gắn với những hiện tượng kinh tế - xã hội cụ thể và thông qua việc phân tích các con số để tìm hiểu bản chất và tính quy luật của các hiện tượng đó. Các hiện tượng kinh tế - xã hội luôn luôn biến động theo thời gian và không gian. Vì vậy, cùng một hiện tượng kinh tế - xã hội nhưng được đặt ở những thời gian và không gian khác nhau thì hiện tượng đó cũng có những biểu hiện khác nhau. Chúng ta phải nghiên cứu các hiện tượng đó để tìm ra được bản chất chung nhất của chúng, từ đó tùy vào thời gian và không gian cụ thể có thể dự báo được kết quả một cách chính xác nhất.
Chỉ tiêu thống kê Đối với ngành thông kê, đặc biệt là thống kê các hiện tượng kinh tế - xã hội, nhận biết được các chỉ tiêu thông kê là đặc biệt quan trọng. Chỉ tiêu thống kê Kinh tế - xã hội có được do việc tổng hợp các đặc điểm về lượng của nhiều đơn vi, hiện tượng cá biệt thành những con số của một số lớn hiện tượng trong điều kiện thời gian, không gian cụ thể và phản ánh mặt lượng trong mối liên hệ mặt thiết với mặt chất của hiện tượng kinh tế - xã hội. Hệ thống chỉ tiêu thống kê là một tập hợp nhiều chỉ tiêu nhằm phản ánh 5 những đặc điểm, tính chất quan trọng, những mối liên hệ chủ yếu của hiện tượng nghiên cứu.29] Nó cho phép lượng hóa các mặt quan trọng nhất, lượng hóa cơ cấu và các mối liên hệ cơ bản của hiện tượng nghiên cứu để từ đó có thể nhận thức được bản chất cụ thể và tính quy luật của hiện tượng. Hiện tượng kinh tế xã hội, được xem xét dưới giác độ thống kê, là một tổng thể gồm nhiều bộ phận khác nhau hình thành.
Tổng thể luôn biến động qua thời gian và chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố tác động. Để phản ánh sự phát triển của tổng thể này, cần phải xem xét các bộ phận hợp thành, sự biến động và mối quan hệ của các bộ phận với nhau và với tổng thể. Để phản ánh sự phát triển của hiện tượng (tổng thể), thống kê không thể dùng một hay một nhóm các chỉ tiêu; mà phải dùng một hệ thống các chỉ tiêu (tập hợp các chỉ tiêu có quan hệ với nhau) - nhằm phản ánh các khía cạnh, đặc điểm của bộ phận và toàn bộ tổng thể (hiện tượng) kinh tế - xã hội 1. Phân tích và dự báo thống kê [7, Tr.82] Phân tích và dự báo thống kê là nêu lên một các tổng hợp, qua các biểu hiện về lượng, bản chất, tính quy luật của các hiện tượng và quá trình kinh tế - xã hội trong điều kiện cụ thể về thời gian và không gian, đồng thời nêu lên các mức độ của hiện tượng trong tương lai.
Nói một cách cụ thể, phân tích và dự báo thống kê là việc vận dựng các phương pháp so sánh, đối chiếu, liên kết, tính toán,… các con số đã thu được trong điều tra và tổng hợp thống kê nhằm xác định các mức độ, nêu lên sự biến động, tính quy luật, biểu hiện tính chất và trình độ chặt chẽ của mối liên hệ giữa các hiện tượng, dự đoán tình hình phát triển trong tương lai của hiện tượng. Khác với các loại phân tích khác, dự đoán thống kê lấy các con số thống kê làm tự liệu, lất các biểu hiện về lượng làm căn cứ, lấy các phương pháp thống kê làm công cụ. Dự báo thống kê là một dạng thống kê suy luận. Dự báo thống kê sự dụng 6 những dữ liệu sẵn có để tìm ra xu hướng phát triển của hiện tượng nghiên cứu.
Dự báo thống kê có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế xã hội, giúp chúng ta có những kế hoạch cho tương lai nhằm hạn chế thấp nhất những rủi ro có thể xảy ra. Dự báo thống kê giúp hoạch định kế hoạch phát triển trong tương lai. Các bước tiến hành dự báo thống kê Dự báo thống kê đòi hỏi thực hiện việc nghiên cứu theo “quy luật số lớn”. Đối tượng nghiên cứu của thống kê lại thường là các hiện tượng kinh tế - xã hội phức tạp.
Vì vậy để từ các con số nêu rõ được bản chất, quy luật phát triển của hiện tượng, nghiên cứu thống kê luôn phải trải qua một quá trình gồm nhiều giai đoạn, nhiều bước công việc kế tiếp nhau, có liên quan chặt chẽ với nhau, từ thu thập thông tin, tổng hợp số liệu đến phân tích để tìm ra bản chất, quy luật phát triển của hiện tượng nghiên cứu. Từ các bản chất, quy luật đó mà đưa ra các dự báo về sự thay đổi của hiện tượng nghiên cứu trong tương lai. Dự báo thống kê có thể chia ra thành các bước. Thu thập thông tin qua điều tra thống kê Điều tra thống kê là nhiệm vụ quan trọng nhất để có thể thu thập được đầy đủ thông tin cần thiết về hiện tượng nghiên cứu, làm cơ sở cho việc tổng hợp và phân tích.
Hiện tượng kinh tế là một hiện tượng số lớn, phức tạp bao gồm nhiều chỉ tiêu khác nhau. Mặt khác các chỉ tiêu kinh tế-xã hội luôn biến động theo thời gian và không gian. Vì vậy, việc thu thập các thông tin này cũng hết sức phức tạp. Chẳng hạn, khi cần nghiên cứu về tình hình sản xuất kinh doanh của một ngành sản xuấ nào đó, thì ta phải tổ chức thu thập tài liệu ban đầu phát sinh tại từng doanh nghiệp của ngành, như: số lao động, tài sản, giá trị tài sản cố định, vốn lưu động, … Do sự đa dạng, phong phú và phức tạp của hiện tượng kinh tế, nên muốn đáp ứng được mục đích nghiên cứu, muốn giải quyết được một vấn đề lý thuyết hoặc thực tế đã được định trước đòi hỏi các cuộc điều tra thống kê phải được tổ chức một cách khoa học, có kế hoạch tập 7 trung, thống nhất, có chuẩn bị chu đáo theo những nguyên tắc khoa học nhất định.
Tổng hợp thống kê Tổng hợp thống kê là tiến hành tập trung, chỉnh lý, hệ thống hóa một cách khoa học các tài liệu ban đầu thu được trong điều tra thống kê, nhằm làm cho các đặc trưng riêng biệt về từng đơn vị của hiện tượng nghiên cứu bước đầu chuyển thành những đặc trưng chung của toàn bộ hiện tượng.74] Nhiệm vụ cơ bản của tổng hợp thống kê là làm cho những đặc trưng riêng biệt của từng đơn vị tổng thể bước đầu chuyển thành các đặc trưng chung của toàn bộ tổng thể, làm cho các biểu hiện riêng của tiêu thức điều tra bước đầu chuyển thành các biểu hiện chung về đặc điểm của hiện tượng nghiên cứu. Tổng hợp thống kê là giai đoạn thứ hai của quá trình nghiên cứu dự báo thống kê. Việc tổ chức tổng hợp đúng đắn và khoa học có ý nghĩa lớn đối với kết quả của toàn bộ quá trình nghiên cứu thống kê. Nhờ có các số liệu thống kê đã được tổng hợp một cách khoa học, ta mới có thể rút ra kết luận chính xác về bản chất, tính quy luật của hiện tượng nghiên cứu.
Tổng hợp thống kê không đơn giản chỉ là những thao tác kỹ thuật nhằm sắp xếp lại cho có thứ tự các tài liệu ban đầu. Nó cũng không phải là việc dùng máy tính để có một vài con số cộng và tổng cộng. Để cho các số liệu thống kê được tổng hợp nói rõ bản chất, quy luật phát triển, từ đó đưa ra các dự báo thì đòi hỏi tổng hợp thống kê phải có kỹ thuật, đảm bảo yêu cầu nhất định. Những yêu cầu chủ yếu của tổng hợp thống kê là: Xây dựng kế hoạch tổng hợp một cách khoa học Dựa trên cơ sở phân tích lý luận để lựa chọn các chỉ tiêu tổng hợp có ý nghĩa.
Căn cứ vào điều kiện lịch sử cụ thể. Việc phân tích lý luận giúp ta xác định được chính xác hệ thống chỉ tiêu 8 cần tổng hợp một cách đầy đủ và chính xác về mặt lý luận. Tuy nhiên, không phải lúc nào lý luận cũng phù hợp một cách tuyệt đối với thực tiễn sinh động. Tùy điều kiện lịch sử cụ thể, có thể lúc này, yếu tố này nổi trội, nhưng khi khác nó lại là thứ yếu, thậm chí chỉ còn ảnh hưởng rất nhỏ.
Phân tích và dự báo thống kê Phân tích và dự báo thống kê là giai đoạn cuối cùng của quá trình nghiên cứu thống kê. Đây là một vấn đề lớn, bao gồm nhiều nội dung và nhiều phương pháp khác nhau, đòi hỏi thống kê viên có tầm nhìn tổng quát các hiện tượng kinh tế. Các nguyên tắc của phân tích và dự báo thống kê [7, Tr.84] Phân tích và dự đón thống kê phải dự trên một cơ sở khoa học nhất định. Để đảm bảo tính cơ sở khoa học, phân tích và dự đoán thống kê phải tuân theo các nguyên tắc sau: Phân tích thống kê phải tiến hành trên cơ sở phân tích lý luận KT-XH.
Phân tích thống kê phải căn cứ vào toàn bộ sự kiện à phân tích trong sự liên hê ràng buộc lẫn nhãu giữa các hiện tượng. Đối với các hiện tượng có tính chất và hình thức phát triển khác nhau phải áp dụng các phương pháp phân tích thống kê khác nhau. Kiểm tra, đánh giá, lựa chọn tài liệu để phân tích và dự báo [7, Tr.87] Phân tích thông kê thường phải dùng một khối lượng rất lớn tài liệu được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau. Thông thường, phần lớn tài liệu được thu thập, tổng hợp bới cơ quan thống kê qua các báo cáo thống kê định kỳ và các cuộc điều tra chuyên môn.
Các tài liệu khác nhau thường nhằm đáp ứng các mục đích nghiên cứu khác nhau, chúng có nội dung, phạm vi nghiên cứu không giống nhau, phương pháp tính toán các chỉ tiêu, phương pháp tổng hợp số liệu cũng có thể khác nhau, thâm chí độ chính xác, độ tin cậy cũng khác nhau.