CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG LAO ĐỘNG TRỰC TIẾP LÀM CÔNG TÁC DU LỊCH TẠI CÁC DOANH NGHIỆP 1. Lao động trực tiếp và nâng cao chất lượng lao động trực tiếp làm công tác du lịch tại các doanh nghiệp 1. Một số khái niệm liên quan Theo Luật Doanh nghiệp (có hiệu lực thi hành từ 1/7/2006): “Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế, có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh.4] Trong niên giám thống kê 2006: “Doanh nghiệp là một đơn vị kinh tế độc lập, có đầy đủ tư cách pháp nhân, được thành lập theo luật doanh nghiệp nhà nước, luật hợp tác xã, luật doanh nghiệp, luật đầu tư trực tiếp nước ngoài hoặc theo Hiệp định ký kết giữa Chính phủ Việt Nam với Chính phủ nước ngoài.4] Vậy qua đó ta có thể hiểu: doanh nghiệp là một tổ chức có tư cách pháp nhân thực hiện hoạt động kinh doanh, được thành lập và hoạt động dưới sự điều chỉnh của pháp luật. Dựa trên những đặc điểm khác nhau của từng tiêu thức (như hình thức sở hữu, quy mô, địa vị pháp lý,.) có thể phân loại ra nhiều loại hình doanh nghiệp khác nhau.
Với các doanh nghiệp ngành du lịch, xét theo loại hình kinh doanh, có thể phân chia doanh nghiệp thành hai loại cơ bản: - Doanh nghiệp làm công tác du lịch: là những doanh nghiệp trực tiếp kinh doanh các sản phẩm, dịch vụ du lịch. 11 - Doanh nghiệp phục vụ du lịch: là những doanh nghiệp chuyên kinh doanh các sản phẩm, dịch vụ thuộc ngành khác nhưng liên quan mật thiết đến hoạt động du lịch tại địa phương hay khu vực. Mỗi doanh nghiệp khác nhau sẽ có các yếu tố cấu thành khác nhau, tuy nhiên giữa các doanh nghiệp vẫn có những yếu tố chung nhất, đó là: - Yếu tố thứ nhất: Mục tiêu chiến lược của doanh nghiệp - Yếu tố thứ hai: Công việc - Yếu tố thứ ba: Con người - Yếu tố thứ tư: Bộ máy quản lý Trong đó, yếu tố con người trong doanh nghiệp, nói cách khác là người lao động trong doanh nghiệp, được xem là yếu tố cơ bản nhất cấu thành nên doanh nghiệp, có vai trò lớn trong sự hình thành và phát triển doanh nghiệp, biểu hiện cụ thể: - Con người là một trong những nguồn lực của sự phát triển tổ chức. Trong hoạt động sản xuất, kinh doanh cần đảm bảo 3 yếu tố: nguồn lực tự nhiên, con người và tư bản.
Khi nhà quản lý biết cách tính toán và huy động các nguồn lực một cách hợp lý thì doanh nghiệp mới đạt được hiệu quả cao nhất. Như vậy, giống như những nguồn lực khác, đây là một nguồn lực không thể thiếu trong quá trình hình thành và phát triển doanh nghiệp. - Không những vậy, con người còn được xem là yếu tố quan trọng nhất góp phần vào sự phát triển của doanh nghiệp. Con người là chủ thể tạo ra và thúc đẩy các nguồn lực khác tham gia vào sự phát triển, nếu không có con người thì các nguồn lực khác không thể đóng góp cho sự phát triển của doanh nghiệp, đặc biệt là đóng góp một cách thực sự hiệu quả.
Ví dụ như: con người tạo ra, sử dụng và điều chỉnh máy móc, thiết bị,.nếu không có con người thì máy móc cũng là vật vô tri, vô giác. Ngoài ra, con người có thể tận dụng và 12 tạo ra nguồn lực con người, đặc tính này không có một nguồn lực nào khác có thể có được. - Con người là lao động sống, bởi vậy, nếu đầu tư đúng cách, nguồn lực con người có thể nâng cao chất lượng của bản thân, nâng cao giá trị sức lao động, từ đó đem lại hiệu quả to lớn và lâu dài cho doanh nghiệp. Ngoài ra, lao động sống gắn với hoạt động lao động, là điều kiện cho sự sáng tạo và ngược lại, sáng tạo trở thành động lực thúc đẩy cho các hoạt động lao động.
Nhờ vậy, hoạt động doanh nghiệp không ngừng phát triển. Người lao động trong doanh nghiệp bao gồm tất cả những người tham gia vào quá trình sản xuất kinh doanh hiện có trong doanh nghiệp và được trả công từ doanh nghiệp đó. Đây là nguồn tài nguyên, là nhân tố quyết định sự tồn tại, vận động và phát triển của doanh nghiệp; là yếu tố cơ bản cấu thành doanh nghiệp, thực hiện các công việc cụ thể để đạt được mục tiêu của doanh nghiệp. Phân loại lao động ngành du lịch Lao động ngành du lịch là những lao động tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào hoạt động du lịch.
Theo cách hiểu này, có thể coi lao động ngành du lịch gồm những lao động trong lĩnh vực quản lý nhà nước về du lịch, lao động đang làm việc ở các doanh nghiệp du lịch và các nhà nghiên cứu, giảng dạy về lĩnh vực này [16, tr. Như vậy, lao động ngành du lịch có những loại cơ bản sau: Lao động trong lĩnh vực quản lý nhà nước: nhóm này chủ yếu là lao động làm việc trong các cơ quan, tổ chức của Nhà nước về lĩnh vực du lịch với chức năng chính là: hoạch định chính sách phát triển du lịch; kiểm tra, giám sát việc thực thi các quy định Nhà nước trong lĩnh vực du lịch; tham mưu cho Nhà nước điều chỉnh chính sách; tham gia tư vấn hỗ trợ cho các 13 doanh nghiệp kinh doanh du lịch trong một số hoạt động liên quan đến đào tạo lao động, quảng cáo hình ảnh địa phương… Lao động kinh doanh du lịch: nhóm lao động này bao gồm các doanh nhân, những chủ doanh nghiệp, những cá nhân tự kinh doanh có các hoạt động nhằm tham gia tạo ra các sản phẩm, dịch vụ trong ngành du lịch. Chức năng chủ yếu của nhóm lao động này là hoạch định chiến lược và chính sách phát triển cho doanh nghiệp hoặc cơ sở kinh doanh của mình; tham gia điều hành trực tiếp hoặc gián tiếp hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Họ là những người có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc tạo ra sự đột phá trong quá trình phát triển doanh nghiệp; tiên phong trong việc đầu tư phát triển, ứng dụng công nghệ, phát triển sản phẩm mới… để tạo ra sức hấp dẫn của ngành du lịch tại mỗi quốc gia, địa phương.
Lao động chuyên môn nghiệp vụ du lịch: nhóm này bao gồm toàn bộ các loại lao động còn lại trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào tất cả các khâu, các công đoạn, các lĩnh vực hoạt động khác nhau của “chuỗi giá trị du lịch”, hay là dây chuyền công nghệ kinh doanh du lịch. Đây là những người trực tiếp tham gia vào việc tạo ra giá trị trong “chuỗi giá trị du lịch”. Hoạt động của họ chủ yếu nhằm thực hiện mọi công việc liên quan đến chuyên môn nghiệp vụ ở mỗi công đoạn, từ quản lý điều hành chung đến các hoạt động nghiệp vụ cụ thể nhằm đưa đến sự thỏa mãn cho khách hàng, từ đó mà thu được lợi nhuận. Chính chất lượng hoạt động của nhóm lao động này sẽ quyết định đến sự hài lòng của khách hàng, yếu tố rất quan trọng để đảm bảo cho hoạt động kinh doanh du lịch phát triển.
Lao động du lịch khác: bao gồm những người làm nghề tự do và người dân tham gia hoạt động trong lĩnh vực du lịch. Đối tượng này rất đa dạng, bao gồm: những người lái xe xích lô; lái xe taxi phục vụ du lịch; sản xuất và bán hàng lưu niệm; bán hàng lưu niệm kết hợp với hướng dẫn viên du lịch; nông 14 dân tại các làng du lịch; thợ thủ công tại các làng nghề du lịch…. Nhóm này được tạo ra do tác động của sự lan tỏa của hoạt động phát triển du lịch đồng thời là mắt xích không thể thiếu trong “chuỗi giá trị du lịch”. Căn cứ vào chức năng trong doanh nghiệp, lao động được phân chia làm hai loại cơ bản: lao động gián tiếp và lao động trực tiếp [2, tr.
Trong doanh nghiệp du lịch cũng phân chia như vậy theo căn cứ trên, cụ thể: Lao động gián tiếp bao gồm những nhóm lao động cơ bản: - Lao động quản lý chung: bao gồm những lao động quản lý như giám đốc, phó giám đốc,. - Lao động thuộc bộ phận quản lý chức năng: bao gồm những lao động làm việc trong các phòng chức năng như phòng hành chính, phòng tổ chức nhân sự, phòng kế toán,. - Lao động đảm bảo điều kiện kinh doanh du lịch: bao gồm những lao động như bảo vệ, tạp vụ,.phục vụ những điều kiện cần thiết, đảm bảo cho quá trình hoạt động của doanh nghiệp được diễn ra bình thường. Lao động trực tiếp gồm những người trực tiếp tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm hay trực tiếp thực hiện các công việc dịch vụ nhất định.
Ví dụ như trong khách sạn, nhân viên buồng phòng, lễ tân,.là lao động trực tiếp. Tuy nhiên, doanh nghiệp bao gồm doanh nghiệp làm công tác du lịch và doanh nghiệp phục vụ du lịch. Do vậy, có thể gọi lao động trực tiếp tại các doanh nghiệp phục vụ du lịch là lao động trực tiếp phục vụ du lịch tại các doanh nghiệp; lao động trực tiếp tại các doanh nghiệp làm công tác du lịch là lao động trực tiếp làm công tác du lịch tại các doanh nghiệp. Như vậy, trong phạm vi luận văn, lao động trực tiếp làm công tác du lịch tại các doanh nghiệp là đề cập đến nhóm lao động trực tiếp tại các doanh 15 nghiệp làm công tác du lịch.
Nhóm lao động này trực tiếp tham gia vào quá trình kinh doanh du lịch, bao gồm hai nhóm lao động cơ bản: - Nhân viên điều hành chương trình tour du lịch. - Hướng dẫn viên du lịch. Nâng cao chất lượng lao động trực tiếp làm công tác du lịch Chất lượng LĐTT là một bộ phận của chất lượng nguồn nhân lực (CLNNL). Do đó, tác giả đồng nhất hai khái niệm này trong phạm vi nghiên cứu luận văn.
Tìm hiểu về CLNNL là cơ sở nền tảng để làm rõ khái niệm chất lượng LĐTT và nâng cao chất lượng LĐTT làm công tác du lịch. Nghiên cứu về CLNNL có nhiều, nhưng các nghiên cứu đó đều không chỉ ra một cách cụ thể việc đánh giá về CLNNL cần phải sử dụng các tiêu chí nào, để NNL có chất lượng thì cần các điều kiện gì…Vì thế, về CLNNL có nhiều cách hiểu khác nhau, thường hay đánh đồng CLNNL với trình độ chuyên môn và trình độ văn hóa của NNL. Nhưng trình độ chỉ là một yếu tố thể hiện CLNNL, vì vậy có rất nhiều quan điểm khác nhau về CLNNL.