CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÓ THU 1. Đặc điểm quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp có thu. Đơn vị sự nghiệp có thu. Khái niệm: Ở nước ta, trong bộ máy hành chính Nhà nước, các đơn vị sự nghiệp nói chung và các đơn vị sự nghiệp có thu nói riêng giữ một vị trí đặc biệt quan trọng.
Thời gian qua các đơn vị sự nghiệp ở cả trung ương và địa phương đã có những đóng góp to lớn cho sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, góp phần thực hiện thắng lợi các chương trình, mục tiêu lớn của Đảng và Nhà nước trong xây dựng và phát triển đất nước. Đơn vị sự nghiệp có thu định nghĩa một cách ngắn gọn là những đơn vị sự nghiệp do các cơ quan Nhà nước, các Tổng công ty, các Tổ chức chính trị, các Tổ chức chính trị - xã hội có thẩm quyền thành lập, hoạt động cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội và có nguồn thu hợp pháp hoạt động trong các lĩnh vực sự nghiệp Giáo dục - Đào tạo và Dạy nghề; sự nghiệp Y tế, Đảm bảo xã hội; sự nghiệp Văn hoá - Thông tin (bao gồm cả đơn vị phát thanh truyền hình ở địa phương), sự nghiệp Thể dục- Thể thao, sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác. Qua phân tích có thể thấy, đơn vị sự nghiệp có thu có một số đặc điểm cơ bản sau: - Được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập và quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy; - Hoạt động cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho cộng đồng xã hội; - Là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu, tài khoản và tổ chức bộ máy kế toán riêng; - Có nguồn thu hợp pháp. Phân loại đơn vị sự nghiệp có thu: Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp được phân loại để thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính như sau: - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm chi phí hoạt động); - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động); - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do NSNN bảo đảm toàn bộ kinh phí hoạt động (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động).
Việc phân loại đơn vị sự nghiệp theo quy định trên được ổn định trong thời gian 3 năm. Sau thời hạn 3 năm sẽ xem xét phân loại lại cho phù hợp. Trong thời gian ổn định phân loại, trường hợp đơn vị sự nghiệp có thay đổi chức năng, nhiệm vụ, tổ chức thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét điều chỉnh phân loại lại cho phù hợp. Vai trò của đơn vị sự nghiệp có thu trong hệ thống NSNN Các đơn vị sự nghiệp nói chung và đơn vị sự nghiệp có thu nói riêng là một trong những phương tiện hữu hiệu của Nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.
Do đó hoạt động của các đơn vị này dù muốn hay không thì Nhà nước phải duy trì để thực hiện nhiệm vụ của mình, có nghĩa là NSNN phải đảm bảo kinh phí hoạt động cho các đơn vị này. Mặt khác hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có thu lại thường gắn liền với các khoản thu phí, lệ phí thuộc NSNN. Điều này cho thấy các đơn vị sự nghiệp có thu có vai trò quan trọng trong việc đóng góp nguồn thu và đảm bảo cân đối ngân sách. 6 Trong thời kỳ bao cấp do chưa phân định rõ trách nhiệm quản lý thu, chi và chưa có cơ chế tài chính hợp lý nhằm khuyến khích các đơn vị này tăng thu, bảo đảm chi, nâng cao chất lượng dịch vụ, nên các đơn vị này hoạt động trì trệ, kém hiệu quả và đã trở thành gánh nặng thật sự cho NSNN.
Những năm gần đây thực hiện đường lối mới của Đảng và Nhà nước, các đơn vị này đã từng bước chủ động khai thác, quản lý nguồn thu, nhiều đơn vị tự trang trải kinh phí hoạt động, đầu tư cơ sở vật chất và đóng góp nguồn thu ngày càng lớn cho NSNN. Hoạt động có hiệu quả của các đơn vị sự nghiệp có thu một mặt nâng cao chất lượng dịch vụ của đơn vị này, mặt khác nó có ảnh hưởng tích cực đến cân đối NSNN. Khả năng tự đảm bảo chi phí hoạt động của các đơn vị này càng lớn, có nghĩa là kết quả thu phí, lệ phí và các đóng góp khác từ kết quả hoạt động kinh doanh của các đơn vị sự nghiệp có thu cho NSNN càng cao và phần chi của NSNN cho các đơn vị này càng nhỏ, cân đối NSNN được đảm bảo bền vững, từ đó có thể tập trung cho chi đầu tư phát triển và các nhiệm vụ chi khác của NSNN. Nhằm quản lý thống nhất nguồn thu, chi và phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội; tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động; Thực hiện chủ trương xã hội hoá trong việc cung cấp dịch vụ cho xã hội, huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ NSNN, Nhà nước khuyến khích các đơn vị sự nghiệp công lập chuyển đổi sang hoạt động theo loại hình doanh nghiệp, loại hình ngoài công lập nhằm phát huy mọi khả năng của đơn vị trong việc thực hiện các hoạt động của đơn vị theo quy định của pháp luật; ngày 25 tháng 4 năm 2006 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 43/2006/NĐ-CP quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và 7 tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập.
Đây là chủ trương đúng đắn và là cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động của các đơn vị sự nghiệp có thu trong giai đoạn hiện nay. Đặc điểm về cơ chế tài chính đối với đơn vị sự nghiệp có thu Khác với đơn vị hành chính, sự nghiệp thuần túy sử dụng kinh phí NSNN cấp, các đơn vị sự nghiệp có thu vừa là đơn vị thụ hưởng NSNN, vừa là đơn vị quản lý thu phí, lệ phí thuộc NSNN và một số đơn vị còn có hoạt động kinh doanh, liên doanh liên kết khác. Do đó cơ chế tài chính của đơn vi sự nghiệp có thu cũng có nhiều đặc điểm riêng, biểu hiện cụ thể ở các khía cạnh sau đây: 1. Về nguồn tài chính.
Kinh phí do NSNN cấp, gồm: - Kinh phí bảo đảm hoạt động thường xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ đối với đơn vị sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động (sau khi đã cân đối với nguồn thu sự nghiệp); được cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp giao, trong phạm vi dự toán được cấp có thẩm quyền giao; - Kinh phí thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ (đối với các đơn vị không phải là tổ chức khoa học và công nghệ); - Kinh phí thực hiện chương trình đào tạo bồi dưỡng cán bộ, viên chức; - Kinh phí thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia; - Kinh phí thực hiện các nhiệm vụ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền đặt hàng (điều tra, quy hoạch, khảo sát, các nhiệm vụ khác); - Kinh phí thực hiện nhiệm vụ đột xuất được cấp có thẩm quyền giao; - Kinh phí thực hiện chính sách tinh giản biên chế theo chế độ do Nhà nước quy định (nếu có); 8 - Vốn đầu tư xây dựng cơ bản, kinh phí mua sắm trang thiết bị, sửa chữa lớn tài sản cố định phục vụ hoạt động sự nghiệp theo dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt trong phạm vi dự toán được giao hàng năm; - Vốn đối ứng thực hiện các dự án có nguồn vốn nước ngoài được cấp có thẩm quyền phê duyệt; - Kinh phí khác (nếu có). Nguồn thu sự nghiệp; gồm: - Phần được để lại từ số thu phí, lệ phí cho đơn vị sử dụng theo quy định của nhà nước; - Thu từ hoạt động dịch vụ phù hợp với lĩnh vực chuyên môn và khả năng của đơn vị, cụ thể: + Sự nghiệp Giáo dục và Đào tạo: Thu từ hợp đồng đào tạo với các tổ chức trong và ngoài nước; thu từ các hoạt động sản xuất, tiêu thụ sản phẩm thực hành thực tập, sản phẩm thí nghiệm; thu từ các hợp đồng dịch vụ khoa học và công nghệ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. + Sự nghiệp Y tế, Đảm bảo xã hội: Thu từ các hoạt động dịch vụ về khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng, y tế dự phòng, đào tạo, nghiên cứu khoa học với các tổ chức; cung cấp các chế phẩm từ máu, vắc xin, sinh phẩm; thu từ các hoạt động cung ứng lao vụ (giặt là, ăn uống, phương tiện đưa đón bệnh nhân, khác); thu từ các dịch vụ pha chế thuốc, dịch truyền, sàng lọc máu và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. + Sự nghiệp Văn hóa, Thông tin: Thu từ bán vé các buổi biểu diễn, vé xem phim, các hợp đồng biểu diễn với các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; cung ứng dịch vụ in tráng lồng tiếng, phục hồi phim; thu từ các hoạt động đăng, phát quảng cáo trên báo, tạp chí, xuất bản, phát thanh truyền hình; thu phát hành báo chí, thông tin cổ động và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
9 + Sự nghiệp Thể dục, thể thao: Thu hoạt động dịch vụ sân bãi, quảng cáo, bản quyền phát thanh truyền hình và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. + Sự nghiệp kinh tế: Thu tư vấn, thiết kế, quy hoạch, dịch vụ nông lâm, thuỷ lợi, thuỷ sản, giao thông, công nghiệp, xây dựng, địa chính, địa chất và các ngành khác; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. - Lãi được chia từ các hoạt động liên doanh, liên kết, lãi tiền gửi ngân hàng từ các hoạt động dịch vụ. Nguồn vốn viện trợ, quà biếu, tặng, cho theo quy định của pháp luật.
Nguồn khác, gồm: - Nguồn vốn vay của các tổ chức tín dụng và vốn huy động của cán bộ, viên chức trong đơn vị.