Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VA PHÁP LÝ VE TO CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CUA CHÍNH QUYEN CAP XÃ 1. Khái niệm và đặc điểm của chính quyền cấp xã 1. Khái niệm chính quyên cấp xã Thuật ngữ "chính quyền cấp xã" từ lâu đã được sử dụng khá phổ biến, nhất là trong các văn bản chỉ đạo, điều hành của chính quyền cấp trên đối với HĐND và UBND cấp xã, song hầu như chưa có một văn bản, tài liệu chính thong nào có quy định hoặc giải thích rõ, đầy đủ về khái niệm chính quyền cấp xã, về cơ cấu tô chức, mối quan hệ hay cơ chế hoạt động của các bộ phận cấu thành. Theo quy định của pháp luật hiện hành, bộ máy Nhà nước ta được thiết lập ở 4 cấp hành chính lãnh thổ.
Cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã được gọi là các cấp chính quyền địa phương, trong đó cấp xã là cấp gan dân nhất, sát dân nhất, là cap cuối cùng trong hệ thống chính quyền nước ta. Chính quyền cấp xã có vị trí, vai trò rất quan trọng trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc biệt là trong thời kỳ day mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khang định: "Cấp xã là gan dan nhat, 1a nén tang cua hanh chinh. Cap xã làm được việc thi mọi việc đều xong xuôi"?.
Vai trò của chính quyền cấp xã được thé hiện ở những nội dung sau đây: - Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức và thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sông. Thực tiễn cho thấy có hệ thống chủ trương, đường lối, chính sách pháp luật đúng đắn, khoa học nhưng ở đó chính quyền cấp xã hoạt động yếu kém thì chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật chưa thực sự đi vào cuộc sống, chưa phát huy được sức mạnh của mình; ở đâu chính quyền hoạt động có hiệu quả thì ở đó chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước được thực thi nghiêm minh, chính trị ồn định, kinh tế - xã hội phát triển, trật tự và an toàn xã hội được đảm bảo, đời sống nhân dân ngày càng được nâng cao. Chính quyền cấp xã là nơi thể nghiệm chính xác chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Hồ Chí Minh (1995), Toàn tap, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tập 5, tr.
- Chính quyền cấp xã là cấp quản lý các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng trên địa bàn cơ sở. Hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã là cơ sở quan trọng đề đánh giá hiệu lực, hiệu quả hoạt động trong cả bộ máy nhà nước. - Chính quyền cấp xã là cấp chính quyền trực tiếp với dân, gần dân, sát dân nhất, là cấp chính quyền giải quyết và chăm lo mọi mặt đời sống nhân dân, trực tiếp năm bắt tâm tư, nguyện vọng, tình cảm của nhân dân. - Chính quyền cấp xã là cấp tổ chức, hướng dẫn, giám sát các hoạt động tự quản của nhân dân nhằm tạo điều kiện cho nhân dân phát huy mọi khả năng dé phát triển kinh tế - xã hội.
Đây là nét đặc thù của chính quyền cấp xã, so với các cấp chính quyền khác. - Chính quyền cấp xã là "cầu nối" giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Chính quyền xã là cấp trực tiếp tuyên truyền, phổ biến, giáo duc chủ trương, đường lỗi của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước cho nhân dân hiểu và thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật đó và chính quyền cấp xã là cấp nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, ý chí của nhân dân để phản ánh với cấp liên quan. - Cấp xã là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống, phong tục tập quán tiến bộ của dân tộc Việt Nam.
Chính quyền cấp xã có vai trò rất quan trọng trong việc gitt gin ban sắc văn hóa dân tộc, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng đời sống văn hóa mới, đặc biệt là ở vùng nông thôn. - Chính quyền cấp xã là bộ máy mang tính quyền lực nhà nước; trực tiếp điều hành, quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực chính trị, kinh té, van hóa, an ninh, quốc phòng trên dia bàn co sở. Chính quyền cấp xã bao gồm HĐND và UBND, trong đó: "Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại điện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan Nhà nước cấp trên°; "Ủy ban nhân dân ở cấp chính quyền địa phương do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu là cơ quan châp hành của Hội đông nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa 3. Điều 113, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015.
phương, chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan Nhà nước cấp trên"4, Qua phân tích trên có thể có khái niệm: Chính quyền cấp xã là cấp thấp nhất, cấp gần dân nhất, bao gam HĐND, UBND xã thực hiện quyền lực nhà nước và đại diện cho ý chí, nguyện vọng, quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở; quyết định và thực hiện những chủ trương, biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng- an ninh trên địa bàn theo quy định của Hiến pháp, pháp luật, tổ chức phát huy tính tự quản của nhân dân ở cơ sở. Đặc điểm của chính quyên cấp xã Thr nhất, chính quyền cấp xã là cấp thấp nhất trong hệ thống chính chính quyền các cấp của Nhà nước ta (trung ương, tỉnh, huyện, xã); là cấp quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng, an ninh ở địa bàn cơ sở. Thứ hai, chính quyền cấp xã là cấp trực tiếp tổ chức và thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước trong cuộc sống: là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là cấp gần gũi dân nhất, là nơi trực tiếp đáp ứng và giải quyết các yêu cầu chính đáng của nhân dân. Thứ ba, chính quyền cấp xã gồm HĐND và UBND, mà không có cơ cơ quan Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp.
HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước và đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở. UBND là cơ quan chấp hành, cơ quan quản lý hành chính nhà nước trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng, an ninh ở địa bàn cơ sở. Thi’ tw, chính quyền cấp xã là nơi phát huy tính tự quan của cộng đồng dân cư, là nơi trực tiếp vận động quan chúng nhân dân xây dựng và tăng cường khối dai đoàn kết toàn dân. Một số quan điểm của Đảng về đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp xã Từ thực tiễn cho thấy trong tất cả các giai đoạn lịch sử của cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn xác định xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước nói chung và 4.
Điều 114, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015. chính quyền cấp cơ sở nói riêng là nhiệm vụ quan trọng được Đảng đặc biệt quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo. Xác định tô chức bộ máy chính quyền cấp xã là cơ sở của hệ thống nên hành chính quốc gia, làm cho bộ máy QLNN thông suốt từ Trung ương tới cơ sở, có hiệu lực và hiệu quả. Chính quyền cấp xã là một bộ phận trong trong bộ máy chính quyền nhà nước, nó có tính liên tục và ôn định dé thực hiện nhiệm vụ chính trị của Đảng, Nhà nước.
Chính vì vậy, mà trong thời kỳ, hoàn cảnh nào chính quyền cấp xã luôn được Dang, Nhà nước ta quan tâm xây dựng, củng có dé có kha năng làm tốt nhiệm vụ, bảo đảm cho chính quyền nhà nước vững mạnh từ cơ sở. Thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đây mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, đòi hỏi phải làm rõ vai trò và chức năng của Nhà nước, không ngừng hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Vì vậy, tổ chức hợp lý bộ máy nhà nước từ Trung ương đến cơ sở, trong đó có tô chức bộ máy chính quyền địa phương nói chung và chính quyền cơ sở nói riêng cho phù hợp với thê chế chính trị và điều kiện cụ thể ở nước ta, bảo đảm thống nhất, thông suốt, hiệu lực, hiệu quả trong hoạt động của bộ máy nhà nước các cấp là yêu cầu tất yêu của thực tiễn. Đây cũng là chủ trương lớn và nhất quán của Dang đã được đặt ra và được thé hiện ở nhiều văn kiện của Đảng như: - Nghị quyết số 08-NQ/TW (1995), Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII về tiếp tục xây dung và hoàn thiện Nha nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nên hành chính, đã nêu: "Nâng cao chất lượng hoạt động của hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân các cấp.
Đề cao trách nhiệm và kỷ luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân trong việc chấp hành pháp luật và các quyết định của Quốc hội, Chính phủ và của cơ quan hành chính cấp trên”, "Quy định cụ thé, nhiém vu, quyén han của hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân từng cấp", "Tổ chức bộ máy hành chính thành phó, thị xã phù hợp với đặc điểm quản lý đô thị mang tính tập trung, thống nhất cao", "Kiện toàn chính quyền cấp xã, giải quyết vấn đề ngân sách xã và từng bước chuyên nghiệp hóa một sô vi trí công tac ở xa".