Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP XÃ CÁC HUYỆN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hiện nay, có nhiều nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước liên quan đến HTCT, HTCT cấp xã. Tác giả khảo cứu một số công trình tiêu biểu theo hướng nghiên cứu lý luận, thực trạng và giải pháp liên quan đến HTCT cấp xã các huyện ngoại thành Hà Nội, cụ thể như sau: 1. Nghiên cứu lý luận về hệ thống chính trị cấp xã Trong sách HTCT cơ sở, đặc điểm, xu hướng và giải pháp [27], dưới góc độ tiếp cận thể chế và tiếp cận thực tiễn, tác giả cho rằng HTCT là bộ phận của cấu trúc thượng tầng xã hội, HTCT bao gồm các tổ chức, các thiết chế hợp pháp và chúng có quan hệ về mục đích, chức năng thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyền lực chính trị.
Theo đó, HTCT là một chỉnh thể các tổ chức chính trị trong xã hội có mối quan hệ chặt chẽ với nhau như đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức CT-XH được thừa nhận và hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm củng cố, duy trì chế độ đương thời phù hợp với quyền lợi của giai cấp cầm quyền. Đây là quan niệm khá toàn diện và được nhiều học giả khi nghiên cứu về HTCT viện dẫn, nhưng quan niệm này có một số hạn chế như: chưa nêu được vị trí của từng tổ chức trong HTCT, nhất là chủ thể giữ vị trí hạt nhân thực hiện chức năng lãnh đạo, chi phối toàn bộ hoạt động của hệ thống; đồng thời quan điểm này chưa nêu được cơ chế hoạt động của HTCT. Tác giả phân loại HTCT và mô hình HTCT, đưa ra đặc điểm cơ bản của HTCT Việt Nam và 07 đặc điểm của HTCT cơ sở, chỉ ra các yếu tố tác động đến hoạt động của HTCT cơ sở. Kỷ yếu Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ về Thực hiện dân chủ ở các Đảng bộ xã ngoại thành Hà Nội hiện nay [168] đã làm rõ một số nhận thức chung về dân chủ; quan niệm và những biểu hiện đặc trưng của dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay; tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ.
Ngoài ra, các bài viết trong Kỷ yếu còn làm sáng rõ mối quan hệ giữa dân chủ trong Đảng với dân chủ 14 trong hoạt động của Nhà nước, các đoàn thể CT-XH và ý nghĩa của nó đối với thực hiện dân chủ trong Đảng; chỉ ra đặc điểm của các xã ngoại thành Hà Nội tác động đến quá trình phát huy dân chủ trong Đảng. Cuốn sách HTCT ở cơ sở nông thôn nước ta hiện nay (kết quả nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu một số vấn đề nhằm củng cố và tăng cường HTCT ở cơ sở, trong sự nghiệp đổi mới và phát triển của nước ta hiện nay) [10] tiếp cận vấn đề nghiên cứu từ phân tích lịch sử làng xã Việt Nam, sử dụng các phương pháp lịch sử, logic, phân tích, tổng hợp, tổng kết thực tiễn, điều tra xã hội học tìm hiểu những biến đổi và những nhân tố tác động tới sự biến đổi ở nông thôn nước ta, để tìm hiểu những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra đối với HTCT cấp xã. Bài viết “Suy nghĩ về hệ thống CT-XH ở Việt Nam hiện nay” [28] cho rằng HTCT ở xã (cơ sở ở nông thôn) bao gồm 3 bộ phận cấu thành: Đảng, chính quyền, Mặt trận và các đoàn thể nhân dân ở xã với vai trò, chức năng riêng, có quan hệ mật thiết với nhau, tạo thành hệ thống, quản lý mọi hoạt động ở xã về các lĩnh vực đời sống. Quan điểm này chỉ rõ được tổ chức của HTCT ở xã nhưng điểm hạn chế theo quan điểm của tác giả là nhấn mạnh đến vai trò, chức năng quản lý và điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội trong phạm vi địa giới hành chính xã; với quan điểm này thì tác giả đang nhấn mạnh đến vai trò của chính quyền xã mà chưa bao quát được vai trò, chức năng của tổ chức đảng và tổ chức CT-XH.
Sách Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức CT-XH trong HTCT ở Việt Nam (kết quả nghiên cứu của đề tài KX 01 - 03 nằm trong hệ thống chương trình KX 10: “Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế”) [160]. Cuốn sách đã tiếp cận vấn đề ở nhiều chiều cạnh khác nhau, dựa trên phương pháp luận chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, sử dụng phương pháp logic, lịch sử, các tác giả tập trung trình bày, phân tích những điểm trọng yếu cần nắm vững, những nguyên tắc hàng đầu và những nội dung cốt lõi của việc đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức CT-XH ở nước ta hiện nay. Các tác giả đã xem xét những nhân tố lý luận và thực tiễn tác động và yêu cầu đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức CT-XH. 15 Đề tài khoa học cấp Nhà nước HTCT ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây Nguyên thuộc Chương trình khoa học công nghệ trọng điểm cấp nhà nước “Khoa học và Công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên” [215] đã làm rõ các yếu tố hợp thành HTCT cơ sở ở Tây Nguyên; vai trò của HTCT ở cơ sở và của từng thiết chế trong HTCT cơ sở đối với phát triển bền vững Tây Nguyên; chỉ ra các yếu tố tác động đến quá trình xây dựng, củng cố và phát triển HTCT ở cơ sở ở Tây Nguyên trong đó trọng tâm là các yếu tố thuộc về đặc điểm của Tây Nguyên, vai trò và các hình thức thực hành dân chủ của người dân trong xây dựng HTCT cơ sở ở Tây Nguyên.
Trên cơ sở đó, hình thành nền tảng nhận thức lý luận cho việc tiếp tục củng cố và phát triển HTCT cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây Nguyên. Bài viết “Tổ chức và hoạt động của HTCT Việt Nam và những vấn đề đặt ra” [214] đưa ra khái niệm HTCT xã hội chủ nghĩa Việt Nam và đặc điểm của HTCT Việt Nam, đó là một hệ thống tổ chức nhất nguyên chính trị, bảo đảm tính thống nhất về mục tiêu và lợi ích; tổ chức HTCT Việt Nam vừa thể hiện được tính giai cấp sâu sắc, vừa thể hiện được tính nhân dân rộng rãi; tổ chức bộ máy của HTCT Việt Nam vừa đảm bảo được tính dân chủ rộng rãi, đồng thời bảo đảm được tính nghiêm minh, tối thượng của pháp luật; tổ chức của HTCT Việt Nam vừa đảm bảo tính tập trung thống nhất trong hoạt động, đồng thời cũng phát huy được tính năng động, chủ động của các cấp từ Trung ương đến cơ sở. Đề tài khoa học cấp Nhà nước Nghiên cứu đề xuất giải pháp, mô hình nâng cao năng lực của HTCT cấp cơ sở ở một số địa bàn trọng yếu vùng Tây Bắc [190] đã xây dựng khung lý thuyết lựa chọn để nghiên cứu HTCT cấp cơ sở địa bàn trọng yếu vùng Tây Bắc; đưa ra hệ tiêu chí đánh giá năng lực HTCT nói chung và năng lực của HTCT cấp cơ sở địa bàn trọng yếu Tây Bắc. Đề tài nghiên cứu, phân tích kinh nghiệm về tổ chức và hoạt động của HTCT cấp cơ sở ở một số quốc gia trên thế giới.
Bài viết “Tổ chức bộ máy HTCT - vấn đề trung tâm trong xây dựng thể chế phát triển nhanh, bền vững ở Việt Nam” [189] đã đưa ra khái niệm, cấu trúc HTCT ở Việt Nam; chỉ ra điều kiện để hoàn thiện và thực thi có hiệu quả thể chế phát triển 16 đó là khi có một tổ chức bộ máy HTCT tốt, hợp lý, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Tác giả làm rõ việc đổi mới tổ chức bộ máy của HTCT không thể tách rời công tác cán bộ thông qua dẫn chứng tác phẩm “Làm gì” của V.Lênin và tác phẩm “Sửa đổi lối làm việc” của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ đó, tác giả làm rõ vai trò quyết định của tổ chức bộ máy HTCT trong việc xây dựng, hoàn thiện và thực thi thể chế phát triển chung của xã hội. Luận án tiến sĩ Vai trò của HTCT cấp cơ sở trong quá trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay [197] đã làm rõ quan hệ về xây dựng HTCT cấp cơ sở và xây dựng nông thôn mới, chỉ ra vai trò chủ yếu của HTCT cấp cơ sở trong xây dựng nông thôn mới, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của HTCT cấp cơ sở trong xây dựng nông thôn mới; xây dựng được khung phân tích vai trò của HTCT cấp cơ sở trong xây dựng nông thôn mới.
Trong luận án tiến sĩ Hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã ở tỉnh Hà Nam hiện nay [165], dưới góc độ tiếp cận chính trị học, tác giả làm rõ khái niệm HTCT, HTCT cấp xã, hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã; chức năng, nhiệm vụ của HTCT cấp xã và của từng tổ chức cấu thành HTCT cấp xã; đặc điểm HTCT cấp xã; đưa ra hệ tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của HTCT cấp xã dựa trên quan điểm toàn diện, lịch sử, cụ thể, đảm bảo tính chính xác và khách quan, bao gồm thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ theo cơ chế hoạt động chung, thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội và ổn định chính trị tại địa phương, mức độ hài lòng của nhân dân đối với hoạt động của HTCT cấp xã. Trong luận án tiến sĩ Đổi mới HTCT ở Việt Nam từ năm 2011 đến nay [144], dưới góc độ tiếp cận chính trị học, tác giả làm rõ khái niệm HTCT, đổi mới, đổi mới HTCT. Tác giả phân tích quan điểm chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quá trình phát triển nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới HTCT. Tác giả làm rõ một số lý thuyết nghiên cứu và kinh nghiệm tham chiếu về đổi mới HTCT ở một số quốc gia trên thế giới; phân tích điều kiện mới và yêu cầu đổi mới HTCT ở Việt Nam từ năm 2011 đến nay.
Luận án chỉ ra những kinh nghiệm từ quá trình đổi mới HTCT ở Việt Nam bao gồm kinh nghiệm từ những thành công bước đầu về đổi mới HTCT từ năm 1986 đến nay và kinh nghiệm từ những hạn chế, bất cập chưa thành công trong quá trình đổi mới HTCT từ năm 1986 đến nay. 17 Bài viết “Nâng cao chất lượng HTCT cấp xã hiện nay” [194].