CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN TẠI CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC NGHỀ NGHIỆP 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp 1. Đội ngũ giảng viên “Đội ngũ” là từ được dùng cho các tổ chức trong xã hội một cách phổ biến như: đội ngũ trí thức, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, đội ngũ y bác sỹ, đội ngũ giảng viên. Xuất phát theo cách hiểu của thuật ngữ quân sự, đội ngũ là khối đông người được tập hợp lại một cách chỉnh tề và được tổ chức lại thành một lực lượng để chiến đấu hoặc để bảo vệ.
Tuy có nhiều cách diễn giải khác nhau nhưng có thể khái quát lại như sau: “Đội ngũ là một tập thể gồm số đông người, có cùng lý tưởng, cùng mục đích, làm việc theo sự chỉ huy thống nhất, có kế hoạch, gắn bó với nhau về quyền lợi vật chất cũng như tinh thần” [1] “Đội ngũ giảng viên (ĐNGV) là tập hợp những người làm công tác giáo dục ở trình độ cao đẳng, đại học, sau đại học có cùng nhiệm vụ nghiên cứu, giảng dạy, tham gia quản lý nhằm tác động toàn diện đến người học để thực hiện mục tiêu của giáo dục, đào tạo”. Mục tiêu đó tập trung vào việc hình thành, phát triển phẩm chất, đạo đức, năng lực nghề nghiệp cho người học. Như vậy, có thể coi ĐNGV vừa là đội ngũ nhà giáo dục, vừa là đội ngũ nhà khoa học, nhà quản lý, là lực lượng trụ cột quyết định đến sự tồn tại và phát triển của các trường. Họ cùng làm việc theo kế hoạch, hợp tác với nhau dựa trên lợi ích vật chất và tinh thần trong khuôn khổ của pháp luật, thể chế xã hội.
Giáo dục nghề nghiệp và cơ sở giáo dục nghề nghiệp a. Giáo dục nghề nghiệp 9 Luật Giáo dục số 43/2019/QH14 quy định về Hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam bao gồm 4 cấp: - Giáo dục mầm non: Nhà trẻ và mẫu giáo; - Giáo dục phổ thông: Tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông; - Giáo dục nghề nghiệp (GDNN): Sơ cấp, trung cấp và cao đẳng; - Giáo dục đại học: Đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. [13] Như vậy, GDNN là một bậc học của hệ thống giáo dục quốc dân nhằm đào tạo trình độ sơ cấp, trình độ trung cấp, trình độ cao đẳng và các chương trình đào tạo nghề nghiệp khác cho người lao động. Mục tiêu chung của GDNN được quy định tại Điều 36 Luật Giáo dục năm 2019 và Điều 4 Văn bản hợp nhất Luật Giáo dục nghề nghiệp như sau: Đào tạo nguồn nhân lực trực tiếp cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ, có năng lực hành nghề tương ứng với trình độ đào tạo; có đạo đức, sức khỏe; có trách nhiệm nghề nghiệp; có khả năng sáng tạo, thích ứng với môi trường làm việc trong bối cảnh hội nhập quốc tế; bảo đảm nâng cao năng suất, chất lượng lao động; tạo điều kiện cho người học sau khi hoàn thành khóa học có khả năng tìm việc làm, tự tạo việc làm hoặc học lên trình độ cao hơn.
Cơ sở giáo dục nghề nghiệp Cơ sở giáo dục nghề nghiệp là loại hình cơ sở chuyên đào tạo ngành nghề hoặc kỹ năng cụ thể cho học viên. Nó tập trung vào việc trang bị cho học viên những kiến thức, kỹ năng cần thiết để làm việc trong một ngành nghề cụ thể. Theo điều 5, Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014, cơ sở giáo dục nghề nghiệp gồm: trung tâm GDNN, trường trung cấp, trường cao đẳng và được tổ chức theo các loại hình sau đây: - Cơ sở GDNN công lập: Cơ sở GDNN do Nhà nước sở hữu và đầu tư xây dựng. - Cơ sở GDNN tư thục: Cơ sở GDNN do tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế tư nhân hoặc cá nhân sở hữu và đầu tư xây dựng.
10 - Cơ sở GDNN có vốn đầu tư nước ngoài: Cơ sở GDNN gồm cơ sở GDNN 100% vốn của nhà đầu tư nước ngoài và cơ sở GDNN liên doanh giữa nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài. Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên Giảng viên (GV) là lực lượng lao động trí óc, trực tiếp tham gia vào quá trình đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao cho sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia, góp phần nâng cao dân trí, phát triển nhân tài, tạo ra lớp trí thức tài năng, những người thợ lành nghề. GV tại các trường hiện bao gồm 2 đối tượng là GV cơ hữu và GV thỉnh giảng. GV cơ hữu được quy định tại Thông tư 45/2014/TT-BGDĐT như sau: “GV cơ hữu là người lao động ký hợp đồng lao động có thời hạn 03 năm hoặc hợp đồng không xác định thời hạn theo Bộ luật Lao động, không là công chức hoặc viên chức nhà nước, không đang làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ 3 tháng trở lên với đơn vị sử dụng lao động khác; do nhà trường trả lương và chi trả các khoản thuộc chế độ, chính sách đối với người lao động theo các quy định hiện hành.” [3] Theo Luật Giáo dục 2019: “Thỉnh giảng là việc cơ sở giáo dục mời người đủ tiêu chuẩn đến giảng dạy.
Người được cơ sở giáo dục mời giảng dạy được gọi là giáo viên thỉnh giảng hoặc giảng viên thỉnh giảng”. Thỉnh giảng phải đủ những tiêu chuẩn sau: Có phẩm chất, tư tưởng, đạo đức tốt; Đáp ứng chuẩn nghề nghiệp theo vị trí việc làm; Có kỹ năng cập nhật, nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ; Bảo đảm sức khỏe theo yêu cầu nghề nghiệp [13] Để làm rõ khái niệm nâng cao chất lượng ĐNGV, trước hết ta cần tìm hiểu 1 số quan điểm về “chất lượng”. Theo tiêu chuẩn ISO 9000:2015, “Chất lượng là mức độ đáp ứng các yêu cầu của một tập hợp có đặc tính vốn có”. [24] Theo từ điển tiếng Việt - Nhà xuất bản (NXB) Văn hóa Thông tin năm 2010 thì “Chất lượng là phạm trù triết học biểu thị những thuộc tính bản chất 11 của sự vật, chỉ rõ nó là cái gì, tính ổn định tương đối của sự vật phân biệt nó với sự vật khác.
Chất lượng là đặc tính khách quan của sự vật, chất lượng biểu hiện ra bên ngoài, qua các thuộc tính”. [12] Từ những quan điểm trên, có thể hiểu “chất lượng GV là toàn bộ thuộc tính, những đặc điểm và nhiệm vụ của GV”. Một người GV tốt, có chất lượng phải đáp ứng được các tiêu chí như: phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực giảng dạy, năng lực nghiên cứu khoa học, các yếu tố về thể lực, sức khỏe. Cũng theo khái niệm đã đề cập, ĐNGV là một tập thể có cùng chức năng, nghề nghiệp (nghề dạy học).
Vì vậy, “chất lượng đội ngũ giảng viên” là khái niệm chỉ tập hợp các đặc tính vốn có, thể hiện bản chất, đặc trưng cơ bản của nhiều người cùng chức năng, nhiệm vụ làm công tác giảng dạy, nghiên cứu hay còn gọi là các thầy cô giáo với tư cách là chủ thể của hoạt động giảng dạy trong các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng hoặc tương đương, đáp ứng các yêu cầu đặt ra của ngành giáo dục trong từng thời kỳ khác nhau. [11] “Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên” là khái niệm chỉ mức độ cao hơn của một tập hợp các thuộc tính vốn có, thể hiện bản chất, đặc trưng cơ bản cấu thành nên ĐNGV với tư cách là chủ thể của quá trình giảng dạy, nghiên cứu ở các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng hay tương đương nhằm đáp ứng ngày càng cao hơn các yêu cầu của ngành giáo dục so với trước đây. Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp ĐNGV tại các cơ sở GDNN là tập hợp các nhà giáo làm nhiệm vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học ở các cơ sở GDNN, họ gắn kết với nhau thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu đào tạo nghề, cùng trực tiếp giảng dạy và giáo dục học sinh, sinh viên (HSSV) theo ràng buộc của những nguyên tắc có tính chất hành chính của các cơ sở GDNN và của nhà nước. GV tại các cơ sở GDNN trước hết là một nhà giáo, vì thế chất lượng của ĐNGV trước hết được đánh giá cơ bản qua các tiêu chuẩn của nhà giáo như: phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực giảng dạy, năng lực nghiên 12 cứu khoa học… Nâng cao chất lượng ĐNGV tại các cơ sở GDNN là một phạm trù động phản ánh những biến đổi, sự gia tăng về số lượng, cơ cấu và sự nâng cao trình độ về mọi mặt của ĐNGV theo chiều hướng tích cực tại hệ thống các cơ sở dạy nghề.
Đó là sự tiến bộ về nhận thức, trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp để đạt chuẩn và trên chuẩn của các tiêu chí, các yêu cầu quy định đối với các giảng viên dạy nghề. Để nâng cao chất lượng ĐNGV dạy nghề, cần thực hiện các chính sách hoạch định, định hướng, sàng lọc, tuyển chọn, quản lý, đào tạo, bồi dưỡng, chuẩn hóa, đánh giá nhiệm vụ, áp dụng chính sách, và tạo môi trường làm việc thuận lợi. Quá trình nâng cao chất lượng ĐNGV là một quá trình thực hiện toàn diện, thay đổi căn bản nhằm hoàn thiện ĐNGV để đáp ứng các yêu cầu và thách thức trong sự phát triển chung của nhà trường. Đặc điểm đội ngũ giảng viên tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp Giảng viên dạy nghề (GVDN) là những người làm công tác giảng dạy trong các cơ sở GDNN, bên cạnh những điểm tương đồng với các hoạt động lao động của nhà giáo nói chung, GVDN có những đặc thù riêng về lao động sư phạm và hoạt động dạy học.
Đặc điểm lao động sư phạm - Lao động của GVDN là lao động sư phạm trong môi trường GDNN và trong thực tế sản xuất. GVDN đòi hỏi phải có khả năng giảng dạy tích hợp - là sự kết hợp giữa giảng lý thuyết, cung cấp nền tảng kiến thức lẫn dạy kỹ năng nghề, hướng dẫn thực hành, thực tế cho người học. - Trong quá trình giảng dạy, GVDN thường xuyên tiếp xúc với các loại máy móc, thiết bị, dụng cụ, vật tư, kỹ thuật và công nghệ tương ứng, phù hợp với nghề giảng dạy của mình. Các GVDN sẽ thao tác mẫu để học viên có cái nhìn trực quan nhất đối với công việc, sản phẩm họ sắp làm đồng thời đưa ra 13 những cảnh báo, lưu ý để học viên hiểu được cơ chế hoạt động, cách vận hành, tránh những rủi ro, sai hỏng có thể xảy ra.