Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐỘI NGŨ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC LĨNH VỰC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KINH TẾ CẤP HUYỆN 1. Lý luận về nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công chức lĩnh vực quản lý Nhà nước về kinh tế cấp huyện 1. Khái niệm, đặc trưng và vai trò của đội ngũ cán bộ, công chức quản lý nhà nước về kinh tế 1. Khái niệm và phân loại cán bộ, công chức QLNN về kinh tế a.
Khái niệm cán bộ, công chức Theo luật Cán bộ, công chức số 22/2008/QH12 và Luật số 52/2019/QH14 ngày 25/11/2019 của Quốc hội Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật cán bộ, công chức và Luật viên chức: Công chức là công dân Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp… và hưởng lương từ ngân sách nhà nước [35]. Như vậy, công chức là những công dân được tuyển dụng vào làm việc thường xuyên trong cơ quan nhà nước, do ngân sách nhà nước trả lương. Tuy nhiên, mỗi nước đều xây dựng cho mình những khái niệm riêng phù hợp với quan niệm về hoạt động công vụ, chế độ chính trị, văn hóa và lịch sử phát triển của họ. Sự phân biệt khái niệm cán bộ với công chức cũng không dễ rạch ròi.
Hiện nay, theo cách hiểu thông thường, khái niệm cán bộ được dùng để chỉ tất cả những người thoát ly, làm việc trong bộ máy Đảng, chính quyền, đoàn thể, lực lượng vũ trang. 6 Trong Từ điển tiếng Việt, cán bộ được định nghĩa là: 1. Người làm công tác nghiệp vụ chuyên môn trong cơ quan nhà nước, đảng và đoàn thể. Người làm công tác có chức vụ trong một cơ quan, một tổ chức, phân biệt với người không có chức vụ.
Tuy nhiên, đây chỉ là định nghĩa rất phổ thông, rất đơn giản. Vì vậy, khi được dùng trong một lĩnh vực cụ thể cần phải được định nghĩa chi tiết và cụ thể hơn. Chẳng hạn, trong tổ chức đảng và đoàn thể, từ cán bộ được dùng với hai nghĩa: một là, để chỉ những người được bầu vào các cấp lãnh đạo, chỉ huy từ cơ sở đến trung ương (cán bộ lãnh đạo) để phân biệt với đảng viên thường, đoàn viên, hội viên; hai là, những người làm công tác chuyên trách có hưởng lương trong các tổ chức đảng, nhà nước và đoàn thể. Trong khi đó, công chức được hiểu là những công dân được tuyển dụng vào làm việc thường xuyên trong cơ quan Nhà nước, do ngân sách Nhà nước trả lương.
Như vậy, về phạm vi sử dụng, khái niệm cán bộ có nội hàm không hoàn toàn đồng nhất với khái niệm công chức. Khái niệm cán bộ có khi được dùng để chỉ những người đảm nhận các vị trí lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan, tổ chức; có khi được hiểu theo nghĩa rộng, bao hàm cả đội ngũ công chức cùng với người được dân cử tham gia trong các tổ chức chính trị - xã hội… Trong giới hạn nghiên cứu của luận án chỉ sử dụng khái niệm cán bộ khi nói đến những công chức gắn với chức vụ lãnh đạo, quản lý. Khái niệm cán bộ, công chức QLNN về kinh tế Theo nghĩa thông thường, cán bộ, công chức QLNN về kinh tế là những người làm việc trong bộ máy QLNN về kinh tế. Khái niệm cán bộ, công chức QLNN về kinh tế được sử dụng trong nghiên cứu của luận án có nội hàm như sau: Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế là những người làm việc trong lĩnh vực QLNN về kinh tế, được bố trí trong hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước; họ đại diện cho Nhà nước thực 7 hiện chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước, họ cũng là người lao động nhưng khác những người lao động trực tiếp trong lĩnh vực sản xuất - kinh doanh ở chỗ lao động mà họ thực hiện là: lao động quản lý - một loại hình lao động sản xuất đặc biệt tạo ra giá trị mang lại lợi ích quốc gia.
Từ định nghĩa trên đây, có thể nhận diện cán bộ, công chức QLNN về kinh tế qua các tiêu chí sau. Thứ nhất, họ là những người làm việc trong bộ máy QLNN về kinh tế Bộ máy QLNN về kinh tế ở Việt Nam gồm có cơ quan QLNN về kinh tế ở cấp trung ương và cấp địa phương. Ở cấp trung ương, cơ quan QLNN về kinh tế bao gồm Quốc hội, Chính phủ và các bộ chức năng ở trung ương. Các bộ chức năng trong bộ máy QLNN về kinh tế ở trung ương như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công thương, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công an, Tòa án Nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.
Ở địa phương, có cơ quan QLNN về kinh tế ở cấp tỉnh và cấp huyện. Cơ quan QLNN về kinh tế cấp tỉnh gồm HĐND tỉnh, UBND tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, Tòa án nhân dân tỉnh, các sở chức năng như Ngân hàng nhà nước tỉnh, Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Công thương, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Sở Xây dựng, Sở Giao thông. Ở cấp huyện, cơ quan QLNN về kinh tế gồm HĐND và UBND huyện, các phòng như Phòng Tài chính - Kế hoạch, Thanh tra huyện, Phòng Kinh tế, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, phòng Kinh tế và Hạ tầng.
Ngoài ra Công an huyện, Tòa án nhân dân huyện, Viện Kiểm sát nhân dân huyện cũng là các cơ quan tham gia vào QLNN về kinh tế thực hiện chức năng kiểm tra, kiểm soát của QLNN về kinh tế. UBND các xã, phường, thị trấn là cơ quan QLNN về kinh tế thấp nhất trong hệ thống bộ máy QLNN về kinh tế. 8 Thứ hai, cán bộ, công chức QLNN về kinh tế là những người có chức vụ lãnh đạo, quản lý, là chuyên viên, nhân viên nghiệp vụ trong các cơ quan QLNN về kinh tế. Họ là trưởng, phó các phòng chức năng thực hiện QLNN về kinh tế ở cấp huyện, công chức cấp xã.
Họ là chuyên viên, nhân viên nghiệp vụ làm việc trong các cơ quan đó. Thứ ba, họ thuộc biên chế nhà nước và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Như vậy, có thể thấy rằng, đội ngũ cán bộ, công chức QLNN về kinh tế cấp huyện, cấp xã rất đông đảo, bao gồm cả những người lãnh đạo, quản lý và cả những chuyên viên, nhân viên nghiệp vụ giúp việc. Phân loại cán bộ, công chức QLNN về kinh tế Đội ngũ cán bộ, công chức QLNN về kinh tế có thể phân loại theo những tiêu chí khác nhau tuỳ thuộc vào đặc điểm và mục đích nghiên cứu: Dựa vào tính chất, chức năng, nhiệm vụ và tầm quan trọng của đội ngũ cán bộ, công chức QLNN về kinh tế, người ta chia đội ngũ này thành các nhóm: - Nhóm các nhà hoạch định chính sách kinh tế: là những người quyết định chính sách, biện pháp lớn về kinh tế, trực tiếp sử dụng những công cụ quản lý, điều tiết sự vận động của nền kinh tế.
- Nhóm lãnh đạo, quản lý: Bao gồm những người có chức vụ và trách nhiệm điều hành trong một cơ quan, tổ chức, đơn vị, có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của tổ chức, có vai trò quyết định và định hướng, điều khiển hoạt động của cả bộ máy. - Nhóm chuyên gia phân tích kinh tế: Chuyên sâu trên từng lĩnh vực cụ thể có khả năng đưa đến những phương án hoặc từng mảng cho các quyết định về chính sách. - Nhóm công chức thực thi: Bao gồm những người được tuyển dụng để trực tiếp thực thi các công việc hàng ngày của cơ quan, tổ chức, được hưởng lương theo ngạch bậc, trình độ và chức vụ. Đây là nhóm có số lượng đông đảo trong toàn bộ đội ngũ cán bộ, công chức.
9 Dựa vào việc phân cấp quản lý, đội ngũ này được chia thành 3 loại: - Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế cấp trung ương…; - Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế cấp tỉnh, huyện…; - Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế cấp xã, phường, thị trấn… Theo cấp bậc quản lý của hệ thống, đội ngũ này bao gồm: - Nhóm cấp cao: Những người chịu trách nhiệm điều hành và phối hợp hoạt động của các bộ phận trong tổ chức và đại diện cho tổ chức trong mối liên hệ với môi trường bên ngoài tổ chức; - Nhóm cấp trung: Những người khâu nối giữa cấp cao và cấp cơ sở. Triển khai quyết định của cấp cao tới cấp cơ sở và giúp cấp cao theo dõi quá trình thực hiện quyết định ở cấp cơ sở; - Nhóm cấp cơ sở: Những người đối diện với người lao động trực tiếp. Là những người cuối cùng thực hiện các quyết định quản lý. Dựa vào lĩnh vực, ngành nghề, người ta phân chia đội ngũ này thành cán bộ, công chức QLNN về kinh tế ngành nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, tài chính… Thực chất, các cách phân loại trên đây chỉ mang tính tương đối vì trong thực tế, nhất là ở cấp trung gian và cấp cơ sở, đội ngũ cán bộ, công chức này thường kiêm nhiệm nhiều công việc khác không thuần tuý chỉ là công việc QLNN về kinh tế.
Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế ở cấp tỉnh nếu phân loại theo lĩnh vực, ngành nghề hoạt động bao gồm những người làm việc trong các tổ chức, đơn vị sau: Văn phòng UBND tỉnh, Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND tỉnh, Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn, Sở Công thương, Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Giao thông vận tải, Sở Xây dựng, Ban Dân tộc, Ban Quản lý các khu công nghiệp tỉnh. Cán bộ, công chức QLNN về kinh tế cấp huyện, cấp xã có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau.