Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, việc cung ứng dịch vụ công trực tuyến mức độ cao đóng vai trò then chốt nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và phục vụ người dân, doanh nghiệp. Quận Long Biên, với diện tích tự nhiên 6.038,24 ha, quy mô dân số trên 267.410 người cùng 14 đơn vị hành chính phường, là địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh và tốc độ tăng trưởng kinh tế ấn tượng đạt 15,83% trong giai đoạn 2015 - 2017. Nhu cầu giải quyết các thủ tục hành chính tại địa phương ngày càng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hiện đại hóa nền hành chính công vụ.

Mặc dù quận Long Biên đã chủ động triển khai hệ thống thông tin một cửa điện tử dùng chung và cung ứng dịch vụ công trên môi trường mạng, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến thực tế phát sinh trong giai đoạn đầu vẫn còn khiêm tốn, chỉ chiếm 9,99% năm 2015 và đạt 11,56% vào năm 2017. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm rõ thực trạng vận hành, nhận diện các rào cản kỹ thuật, thể chế và tâm lý xã hội đang cản trở người dân tiếp cận các dịch vụ công tiện ích.

Mục tiêu nghiên cứu hướng đến việc hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chất lượng dịch vụ hành chính công trực tuyến, khảo sát toàn diện thực trạng tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng và tỷ lệ ứng dụng dịch vụ công trực tuyến đến năm 2020. Về mặt ý nghĩa, công trình cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền địa phương hoàn thiện quy trình liên thông eSAMs, hướng tới mục tiêu 100% hồ sơ được xử lý đúng hạn, giảm thiểu chi phí gián tiếp cho xã hội và thúc đẩy cơ cấu ngành thương mại - dịch vụ chiếm tỷ trọng trên 61,16% phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quản trị hành chính công hiện đại và mô hình đánh giá chất lượng dịch vụ hành chính công điện tử của Chu Văn Thành (2014). Chất lượng dịch vụ công trực tuyến được định nghĩa là mức độ đáp ứng và thỏa mãn kỳ vọng của người dân, tổ chức thông qua các quyết định hành chính cung cấp trên môi trường mạng. Khung đánh giá chất lượng trong nghiên cứu vận dụng 5 khía cạnh cốt lõi:

Thứ nhất là sự tin cậy, thể hiện qua cam kết trả kết quả đúng hẹn, bảo đảm hệ thống vận hành liên tục 24/7 và hạn chế tối đa nguy cơ thất lạc hồ sơ. Thứ hai là tính dễ sử dụng, phản ánh cấu trúc trang thông tin rõ ràng, giao diện thân thiện và khả năng tương thích cao trên nhiều thiết bị. Thứ ba là tính bảo mật và an toàn dữ liệu, bảo đảm định danh người dùng và bảo vệ tuyệt đối thông tin cá nhân. Thứ tư là công cụ hỗ trợ người dân, bao gồm hệ thống hướng dẫn trực quan, giải đáp thắc mắc kịp thời và tra cứu tiến độ xử lý hồ sơ. Thứ năm là nội dung và hình thức thông tin, cung cấp văn bản, biểu mẫu chính xác, đầy đủ và dễ hiểu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cụ thể hóa các khái niệm dịch vụ công theo Nghị định 43/2011/NĐ-CP và phân loại 4 mức độ dịch vụ công trực tuyến theo Thông tư 26/2015/TT-BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông, làm cơ sở phân tích mức độ tương tác trực tuyến giữa chính quyền với công dân.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian từ năm 2015 đến năm 2017:

Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ hệ thống báo cáo cải cách hành chính của Ủy ban nhân dân quận Long Biên, số liệu thống kê kinh tế - xã hội của Cục Thống kê Hà Nội cùng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan như Nghị quyết 30c/NQ-CP và Nghị quyết 36a/NQ-CP.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra khảo sát với tổng cỡ mẫu là 110 đối tượng. Cụ thể, mẫu bao gồm 90 hộ dân được chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại 3 phường đại diện: Giang Biên, Ngọc Thụy và Cự Khối (mỗi phường 30 hộ); cùng 20 cán bộ công chức trực tiếp vận hành hệ thống (9 cán bộ cấp phường và 11 cán bộ cấp quận). Phương pháp chọn mẫu phân tầng bảo đảm tính đại diện cao cho các khu vực có tốc độ đô thị hóa và thói quen sử dụng công nghệ khác nhau trên địa bàn.

Phương pháp phân tích số liệu chủ yếu là thống kê mô tả và phân tích so sánh. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác sự thay đổi của các chỉ tiêu số lượng dịch vụ, khối lượng hồ sơ qua từng năm (2015, 2016, 2017), đồng thời phân tích chéo mức độ hài lòng của công dân đối với 5 tiêu chí chất lượng dịch vụ công trực tuyến một cách khách quan và khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về thực trạng cung ứng dịch vụ hành chính công trực tuyến tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017:

Thứ nhất, quy mô danh mục dịch vụ công trực tuyến mở rộng rõ rệt. Số lượng dịch vụ công trực tuyến tăng từ 115 dịch vụ năm 2015 lên 140 dịch vụ năm 2017. Tỷ lệ dịch vụ hành chính công trực tuyến trên tổng số dịch vụ hành chính công tăng tương ứng từ 51,11% lên 55,12%, phản ánh nỗ lực đưa các thủ tục hành chính lên môi trường điện tử của chính quyền quận.

Thứ hai, số lượng hồ sơ tiếp nhận trực tuyến tăng trưởng đều nhưng tỷ lệ khai thác thực tế còn thấp. Tổng số hồ sơ trực tuyến toàn quận tăng từ 4.410 hồ sơ năm 2015 lên 5.410 hồ sơ năm 2017. Tuy nhiên, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến trên tổng số hồ sơ tiếp nhận chỉ dao động từ 9,99% (năm 2015) lên 11,56% (năm 2017), cho thấy phần lớn người dân vẫn duy trì phương thức nộp hồ sơ giấy truyền thống.

Thứ ba, hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính qua phần mềm một cửa dùng chung eSAMs đạt kết quả rất cao. Tính đến tháng 9/2017, cấp quận tiếp nhận 12.050 hồ sơ, đã giải quyết 11.412 hồ sơ (đạt 94%), trong đó tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn đạt 99,97%, chỉ có 3 hồ sơ quá hạn (chiếm 0,03%). Tại cấp phường, tổng số hồ sơ tiếp nhận là 63.345 hồ sơ, đã giải quyết 62.839 hồ sơ (đạt 99,55%), với tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt tuyệt đối 100%. Tỷ lệ nhập hồ sơ trực tuyến tại cấp phường đạt mức ấn tượng 99,72% (8.322 hồ sơ), trong khi cấp quận đạt 50,4% (3.537 hồ sơ).

Thứ tư, kết quả khảo sát 90 hộ dân cho thấy sự hài lòng cao về tính bảo mật và sự tin cậy của hệ thống, song mức độ hiểu biết về quy trình nộp hồ sơ mức độ 3 và mức độ 4 còn hạn chế do thói quen tiếp cận thông tin công nghệ chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa tỷ lệ cung ứng dịch vụ (55,12%) và tỷ lệ hồ sơ nộp trực tuyến thực tế (11,56%) phản ánh một nghịch lý phổ biến trong giai đoạn đầu xây dựng chính quyền điện tử tại các đô thị Việt Nam.

Để minh họa rõ nét các phát hiện trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng, biểu diễn song song tốc độ gia tăng số lượng dịch vụ công và tốc độ tăng trưởng hồ sơ tiếp nhận qua các năm 2015, 2016, 2017. Đồng thời, một bảng phân tích chéo về mức độ thành thạo công nghệ thông tin theo nhóm tuổi của người dân tại 3 phường nghiên cứu sẽ làm nổi bật nguyên nhân khiến tỷ lệ giao dịch trực tuyến chưa tương xứng với tiềm năng.

Nguyên nhân cốt lõi của khoảng cách này xuất phát từ: thói quen nộp hồ sơ trực tiếp tại trụ sở, tâm lý lo ngại về tính an toàn của giao dịch điện tử, và kỹ năng thao tác trên máy tính của một bộ phận người dân lao động còn hạn chế. So sánh với kinh nghiệm của thành phố Đà Nẵng (nhiều năm dẫn đầu chỉ số ICT Index) và Thành phố Hồ Chí Minh (hơn 50% doanh nghiệp đăng ký kinh doanh trực tuyến), quận Long Biên sở hữu hạ tầng công nghệ tương đối đồng bộ nhưng cần đẩy mạnh hơn nữa các giải pháp tuyên truyền sâu rộng, hướng dẫn cầm tay chỉ việc và tối ưu hóa trải nghiệm người dùng trên cổng thông tin điện tử.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao chất lượng và tỷ lệ áp dụng dịch vụ hành chính công trực tuyến tại quận Long Biên đến năm 2020:

Một là, đơn giản hóa và chuẩn hóa quy trình thủ tục hành chính trực tuyến. Ủy ban nhân dân quận Long Biên phối hợp với các phòng ban chuyên môn rà soát, cắt giảm tối thiểu 20% thời gian xử lý hồ sơ so với quy định hiện hành và loại bỏ ít nhất 30% các trường thông tin trùng lặp trong biểu mẫu điện tử. Lộ trình thực hiện hoàn thành trong giai đoạn 2018 - 2019 nhằm tạo sự thuận tiện tối đa cho người dân khi kê khai trực tuyến.

Hai là, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin và hoàn thiện hệ thống phần mềm một cửa liên thông eSAMs. Trung tâm Tin học - Viễn thông quận chủ trì nâng cao băng thông, hoàn thiện tính năng bảo mật nhiều lớp và tích hợp chữ ký số cùng cổng thanh toán trực tuyến cho các dịch vụ mức độ 4. Mục tiêu đến năm 2020 đạt 100% dịch vụ công đủ điều kiện được cung cấp ở mức độ 3 và mức độ 4 với khả năng vận hành thông suốt 24/7.

Ba là, nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ, công chức. Phòng Nội vụ quận tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu định kỳ hàng quý cho 100% cán bộ tiếp nhận và xử lý hồ sơ tại bộ phận một cửa cấp quận và 14 phường. Phương thức đào tạo tập trung vào kỹ năng xử lý lỗi phần mềm, quy tắc giao tiếp hành chính chuẩn mực và hỗ trợ công dân nộp hồ sơ từ xa.

Bốn là, đổi mới công tác tuyên truyền và hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công. Phòng Văn hóa - Thông tin phối hợp cùng Ủy ban nhân dân 14 phường triển khai các chiến dịch truyền thông đa kênh qua hệ thống truyền thanh, cổng thông tin điện tử và mạng xã hội. Xây dựng video clip hướng dẫn thao tác ngắn gọn dưới 3 phút, phấn đấu nâng tỷ lệ người dân nhận biết và sử dụng thành thạo dịch vụ công trực tuyến lên trên 70% vào năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm lãnh đạo và cơ quan quản lý nhà nước cấp quận, huyện: Cung cấp bức tranh toàn diện và dữ liệu thực chứng về tiến trình triển khai chính quyền điện tử cấp cơ sở, làm căn cứ hoạch định chính sách cải cách hành chính và phân bổ ngân sách đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin hợp lý.

Nhóm cán bộ, công chức trực tiếp vận hành bộ phận một cửa: Nắm vững các tiêu chuẩn đánh giá chất lượng dịch vụ, quy trình phối hợp liên thông qua hệ thống eSAMs, từ đó nâng cao kỹ năng tác nghiệp và duy trì tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn trên 99,9%.

Nhóm học viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Hành chính công: Tham khảo khung lý thuyết 5 tiêu chí đánh giá chất lượng dịch vụ công trực tuyến, phương pháp thiết kế bảng hỏi và kỹ thuật phân tích số liệu sơ cấp từ 110 mẫu khảo sát thực địa.

Nhóm doanh nghiệp công nghệ và đơn vị phát triển phần mềm hành chính công: Tiếp cận những phản hồi thực tế của người dùng về giao diện website, tính năng bảo mật và các lỗi phát sinh trong quá trình giao dịch điện tử, phục vụ việc tối ưu hóa giải pháp công nghệ chính quyền số.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nộp hồ sơ trực tuyến tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017 chuyển biến ra sao? Tỷ lệ hồ sơ trực tuyến trên tổng số hồ sơ tiếp nhận có xu hướng tăng nhẹ nhưng vẫn ở mức thấp, cụ thể tăng từ 9,99% với 4.410 hồ sơ năm 2015 lên 11,56% với 5.410 hồ sơ năm 2017. Điều này cho thấy tiềm năng khai thác dịch vụ công trực tuyến còn rất lớn.

Hệ thống phần mềm eSAMs đem lại hiệu quả tiếp nhận và giải quyết hồ sơ như thế nào? Hệ thống eSAMs mang lại hiệu quả vượt trội trong công tác tác nghiệp. Cấp quận đã tiếp nhận 12.050 hồ sơ với tỷ lệ đúng hạn đạt 99,97% (chỉ 0,03% quá hạn). Tại cấp phường, tổng số 63.345 hồ sơ được tiếp nhận đều đạt tỷ lệ giải quyết đúng hạn tuyệt đối 100%.

Khung đánh giá chất lượng dịch vụ công trực tuyến trong nghiên cứu bao gồm những tiêu chí nào? Chất lượng dịch vụ được đo lường qua 5 khía cạnh chính theo khung lý thuyết của Chu Văn Thành (2014), gồm có: sự tin cậy của hệ thống; tính dễ dàng khi sử dụng; độ an toàn và bảo mật thông tin; hiệu quả của các công cụ hỗ trợ người dân; tính đầy đủ, chính xác của nội dung và giao diện website.

Những rào cản chính khiến người dân chưa chủ động nộp hồ sơ trực tuyến là gì? Các rào cản chủ yếu gồm: thói quen nộp hồ sơ trực tiếp tại trụ sở hành chính; kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin của một bộ phận người dân lao động còn hạn chế; tâm lý e ngại về tính an toàn của dữ liệu cá nhân; và công tác tuyên truyền hướng dẫn ở một số tổ dân phố chưa thực sự sâu sát.

Quận Long Biên có thể tiếp thu bài học kinh nghiệm gì từ các địa phương đi đầu? Quận có thể học tập Đà Nẵng về phương pháp đào tạo công chức bằng hình thức cầm tay chỉ việc và xây dựng video trực quan; đồng thời học tập Thành phố Hồ Chí Minh về cơ chế một cửa điện tử tự động hóa, cung cấp thông tin tra cứu hồ sơ 24/7 qua tin nhắn và thiết bị cảm ứng thông minh.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý và nâng cao chất lượng dịch vụ hành chính công trực tuyến tại chính quyền đô thị.
  • Phân tích chi tiết thực trạng tại quận Long Biên giai đoạn 2015 - 2017 với số lượng dịch vụ trực tuyến tăng từ 115 lên 140 dịch vụ và tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt 99,97% ở cấp quận, 100% ở cấp phường.
  • Nhận diện chính xác khoảng cách giữa hạ tầng cung cấp và tỷ lệ hồ sơ phát sinh thực tế (11,56%), đồng thời chỉ rõ các yếu tố ảnh hưởng về thể chế, con người và công nghệ.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ và mang tính khả thi cao nhằm hoàn thiện hệ thống eSAMs, nâng cao trình độ cán bộ và đẩy mạnh truyền thông đến 14 phường.
  • Xác lập lộ trình cải tiến dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và 4 đến năm 2020, tạo tiền đề vững chắc cho việc xây dựng mô hình chính quyền điện tử hiện đại.

Các nhà quản lý đô thị và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các bài học kinh nghiệm thực tiễn từ công trình nghiên cứu này để áp dụng hiệu quả vào chương trình chuyển đổi số và cải cách hành chính tại cơ quan, đơn vị.