Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ KIỂM SOÁT THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Thủ tục hành chính và kiểm soát thủ tục hành chính 1. Khái niệm thủ tục hành chính Theo Từ điển thuật ngữ hành chính: “Thủ tục hành chính là toàn bộ quy tắc, trình tự do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quy định, theo đó cơ quan hành chính Nhà nước, các tổ chức, cá nhân phải tuân theo trong khi giải quyết các công việc giữa cơ quan Nhà nước với nhau và giữa cơ quan Nhà nước với các tổ chức xã hội, công dân” [13, tr 326] Hiện nay, có nhiều khái niệm khác nhau về thủ tục hành chính dựa trên nhiều góc nhìn khác nhau, có quan niệm:”Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức giải quyết công việc của các cơ quan hành chính Nhà nước có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ của hành chính và giữa các cơ quan hành chính Nhà nước với tổ chức và cá nhân, công dân” [14, tr 11] Thủ tục hành chính theo cuốn Đại Từ điển Tiếng Việt là “cách thức tiến hành một công việc với nội dung, trình tự nhất định, theo quy định của cơ quan Nhà nước” [18, tr 56]. Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm thủ tục hành chính, nhưng theo nghĩa chung, thủ tục hành chính là “trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan Nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc có liên quan đến cá nhân, tổ chức” [7] 1.
Khái niệm, vai trò của kiểm soát thủ tục hành chính 1. Khái niệm kiểm soát thủ tục hành chính Từ “kiểm soát” trong từ điển Tiếng việt của Viện ngôn ngữ được hiểu là “xem xét để phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định” [16, tr 523] 10 Kiểm soát là một hoạt động mang tính quyền lực. Tính quyền lực thể hiện ở chổ người thực hiện hoạt động kiểm soát có thể xem xét, đánh giá hành vi của một tổ chức, cá nhân có phù hợp với quy định của cơ quan, đơn vị hay không và có quyền xử lý, kiến nghị xử lý các hành vi vi phạm theo quy định. Căn cứ vào đối tượng chịu sự kiểm soát được phân như sau: - Kiểm soát đối với cá nhân, tổ chức Nhà nước - Kiểm soát đối với cá nhân, tổ chức xã hội Căn cứ vào chủ thể, hoạt động kiểm soát được phân thành: - Kiểm soát của các cơ quan Nhà nước - Kiểm soát của các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội [17, tr 224-225].
Kiểm soát thủ tục hành chính là lĩnh vực mới, chưa được nhiều tác giả nghiên cứu. Chính vì vậy, khái niệm kiểm soát thủ tục hành chính vẫn còn chưa được thống nhất. Dưới góc độ của luận văn, kiểm soát thủ tục hành chính là “một quy trình bắt đầu từ việc đánh giá tác động của các quy định thủ tục hành chính trong quá trình dự thảo, do cơ quan chủ trì soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật thực hiện; lấy ý kiến của đơn vị kiểm soát thủ tục hành chính; công khai, minh bạch thủ tục hành chính sau khi được ban hành; kiểm soát việc thực thi thủ tục hành chính trong thực tiễn; tiếp nhận, xử lý các phản ánh kiến nghị của các tổ chức, cá nhân về các quy định thủ tục hành chính nhằm phát hiện và giải quyết những bất cập của các quy định hành chính, cũng như giám sát việc thực thi thủ tục hành chính của đội ngũ cán bộ công chức” [18] Kiểm soát thủ tục hành chính là việc xem xét, đánh giá, theo dõi nhằm đảm bảo tính khả thi của quy định về thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu công khai, minh bạch trong quá trình tổ chức thực hiện thủ tục hành chính, kịp thời phát hiện để loại bỏ hoặc chỉnh sửa thủ tục hành chính không phù hợp, phức tạp, phiền hà; sửa đổi, bổ sung thủ tục hành chính không cần thiết, đáp ứng nhu cầu thực tế; đảm bảo quy định thủ tục hành chính đơn giản, dễ hiểu, dễ thực 11 hiện, tiết kiệm thời gian, chi phí, công sức của đối tượng tuân thủ và cơ quan thực hiện thủ tục hành chính [19]. Kiểm soát thủ tục hành chính nhằm đảm bảo tính khả thi của quy định về thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu công khai minh bạch trong quá trình tổ chức thực hiện thủ tục hành chính [12] 1.
Vai trò kiểm soát thủ tục hành chính Kiểm soát thủ tục hành chính là nội dung quan trọng trong cải cách thủ tục hành chính. Vì kiểm soát thủ tục hành chính có vai trò quan trọng không chỉ với UBND các cấp như: Một là, góp phần nâng cao hiệu quả trong xây dựng pháp luật Hoạt động kiểm soát thủ tục hành chính góp phần giúp cơ quan kiểm soát thủ tục hành chính kịp thời phát hiện, kiến nghị, sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các quy định pháp luật về thủ tục hành chính còn vướng mắc, bất cập chưa phù hợp với thực tế, thiếu tính hợp lý, hợp pháp trong các văn bản quy phạm pháp luật gây cản trở đến hoạt động của doanh nghiệp, đời sống nhân dân; làm tăng tính khả thi, hiệu lực của các văn bản quy phạm pháp luật có quy định từ thủ tục hành chính, từ đó nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, kiểm soát thủ tục hành chính là cơ sở đảm bảo thực hiện đúng các quy định của pháp luật về thủ tục hành chính. Kiểm soát thủ tục hành chính góp phần nâng cao chất lượng hệ thống các quy định hành chính không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan, đơn vị kiểm soát thủ tục hành chính mà còn là sự vào cuộc của cả hệ thống hành chính, cơ quan, đơn vị có trách nhiệm dự thảo văn bản quy phạm pháp luật có các quy định về thủ tục hành chính tới các bộ phận trực tiếp thực hiện thủ tục hành chính, từ cán bộ công chức đến các cá nhân, đối tượng tham gia vào thủ tục hành chính. Hai là, tạo điều kiện cho cán bộ, công chức trong hoạt động thực thi công vụ 12 Thực thi công vụ của cán bộ, công chức gắn liền với các thủ tục hành chính.
Đối với các thủ tục hành chính nội bộ thì việc kiểm soát thủ tục hành chính góp phần làm đơn giản hóa thủ tục hành chính. Giúp việc liên hệ giữa các cơ quan Nhà nước được thuận tiện, làm cho việc phối hợp giữa các cơ quan thực thi công vụ được nâng lên. Trong khi đối với các thủ tục hành chính bên ngoài đối với người dân và doanh nghiệp thì việc kiểm sát thủ tục hành chính làm cho người dân tiếp cận và hiểu thủ tục hành chính dễ hơn. Giúp người dân có thêm niềm tin đối với cơ quan hành chính Nhà nước đồng thời người dân hiểu rõ hơn về thủ tục hành chính giúp việc giải quyết công việc của cán bộ, công chức dễ dàng và nhanh chóng.
Thứ ba, góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Quá trình hội nhập quốc tế có ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội. Hợp tác kinh tế quốc tế, thu hút đầu tư nước ngoài là con đường đưa Việt Nam rút ngắn tụt hậu so với các nước khác và có điều kiện phát huy những lợi thế so với các nước. Vì vậy, hệ thống pháp luật nói chung và các quy định thủ tục hành chính nói riêng là một điều kiện quan trọng để các nước làm căn cứ đầu tư vào Việt Nam và nâng cao hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế.
Thứ tư, góp phần tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp Huy động toàn xã hội tham gia vào quá trình kiểm soát thủ tục hành chính để thực hiện tốt mục tiêu cải cách thủ tục hành chính, đảm bảo nguyên tắc ban hành và duy trì các thủ tục hành chính thực sự cần thiết, hợp lý, hợp pháp và chi phí tuân thủ thấp nhất. Đây là nhiệm vụ của công tác kiểm soát thủ tục hành chính. Chỉ khi doanh nghiệp và người dân tham gia vào kiểm soát thủ tục hành chính thì công tác này mới thật sự phát triển. Thủ tục hành chính có vai trò quan trọng đối với người dân và doanh nghiệp, kiểm soát thủ tục hành chính góp phần quan trọng vào việc đáp ứng các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp; làm đơn giản hóa thủ tục hành chính, thực hiện công khai, minh bạch thủ tục hành chính.
Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho người dân 13 khi liên hệ công việc với cơ quan Nhà nước, thời gian giải quyết các thủ tục hành chính được rút ngắn, góp phần tiết kiệm thời gian và các chi phí khác cho người dân và doanh nghiệp khi liên hệ giải quyết công việc. Kiểm soát thủ tục hành chính nhằm đảm bảo các thủ tục hành chính dễ hiểu, dễ thực hiện, phù hợp với mục tiêu quản lý hành chính Nhà nước; đảm bảo quyền bình đẳng của mọi người khi tham gia, tiết kiệm thời gian, chi phí của các cá nhân, tổ chức và các cơ quan hành chính Nhà nước; đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ, hiệu quả các quy định về thủ tục hành chính. Thực tế, nếu không làm tốt công tác giám sát, kiểm soát thủ tục hành chính thì các hoạt động cải cách thủ tục hành chính chỉ mang tính hình thức, đối phó. sẽ có nhiều thủ tục được cải cách trên giấy tờ, không có tính khả thi trong thực tế.
Chính vì vậy, kiểm soát thủ tục hành chính có vai trò quan trọng không chỉ đối với người dân, doanh nghiệp mà còn đối với các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức. Việc kiểm soát chất lượng quy định thủ tục hành chính ngay từ khâu soạn thảo cũng như việc kiểm soát quá trình thực hiện sẽ có ý nghĩa lớn đối với việc nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật và việc triển khai thực hiện thủ tục hành chính nói riêng, thi hành pháp luật nói chung. Cơ sở pháp lý để kiểm soát thủ tục hành chính Việc thực hiện kiểm soát thủ tục hành chính dựa vào những căn cứ pháp lý như sau: Nghị định số 20/2008/NĐ-CP, ngày 24/2/2008 của Chính phủ quy định về tiếp nhận, xử lý phản ánh kiến nghị của tổ chức, cá nhân về quy định hành chính.
