CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH CẤP HUYỆN 1.1 Đơn vị hành chính cấp huyện và tài chính cấp huyện 1.1 Đặc điểm đơn vị hành chính cấp huyện ở Việt Nam Là đơn vị hành chính cơ sở trong hệ thống tổ chức chính quyền của nhà nước Việt Nam, nên tại địa bàn cấp huyện diễn ra rất nhiều các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể và các quan hệ kinh tế đó đan xen với nhau. Xét về phạm vi hoạt động tài chính của cấp huyện, bao gồm: (i) NS huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là NS huyện ); (ii) Các hoạt động tài chính khác ở cấp huyện 1.1 Khái quát chung về ngân sách huyện a. Khái niệm Ngân sách huyện là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, nó đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền huyện có thể chủ động khai thác những thế mạnh có sẵn để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn huyện. Ngân sách huyện trực tiếp gắn với các xã , trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước với người dân.
Chính vì vậy, NS huyện là tiền đề đồng thời là hệ quả trong quá trình quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. Có thể hiểu một cách khái quát nhất về NSH như sau: Ngân sách huyện là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối, phân phối lại thu nhập nhằm tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện hằng năm. Đặc điểm Là cấp chính quyền nối giữa tỉnh, (thành phố) với xã (phường), chính quyền cấp huyện không chỉ đơn thuần thực hiện theo sự chỉ đạo của tỉnh ( thành phố ) 4 mà còn có những nhiệm vụ riêng mang tính đặc thù phù hợp với tình hình thực tế của huyện trong khuôn khổ pháp luật cho phép Ngân sách huyện là công cụ quan trọng của chính quyền huyện trong việc ổn định và phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo an ninh trật tự trên địa bàn huyện. Là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên NSH cũng mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương, đó là: - Được phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật.
- Được quản lý và điều hành theo dự toán và theo chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định. Bên cạnh các đặc điểm chung, NSH còn có các đặc điểm riêng: - NSH là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ được thể hiện trên hai phương diện: huy động nguồn thu vào quỹ ngân sách gọi là thu NSH, phân phối và sử dụng quỹ gọi là chi NSH. - Các chỉ tiêu thu, chi NSH luôn mang tính pháp lý (nghĩa là các chỉ tiêu này được quy định bằng văn bản pháp luật và được pháp luật đảm bảo thực hiện).
- Đằng sau quan hệ thu, chi NSH là quan hệ lợi ích phát sinh trong quá trình thu chi NSH giữa hai chủ thể: một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở mà đại diện là chính quyền cấp huyện, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội. - NSH vừa là một cấp NS lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt (dưới nó có đơn vị dự toán trực thuộc là NS các xã ). Đặc điểm này có ảnh hưởng chi phối lớn đến quá trình tổ chức lập, chấp hành, quyết toán NSH. NSH mang tính chất “lưỡng tính”, vừa là một cấp tự cân đối thu chi, vừa là đơn vị trực tiếp chi tiêu.
Hay nói cách khác, NSH vừa là một cấp NS, vừa là đơn vị dự toán, nó có các đơn vị dự toán trực thuộc là các xã đồng thời phân bổ nguồn chi cho NSX từ Nguồn thu được NS Tỉnh cấp 1.2 Khái quát chung về các hoạt động tài chính khác ở cấp huyện a. Các quỹ công chuyên dùng ở cấp huyện Ở cấp huyện thường có các quỹ công chuyên dùng sau: (i) Quỹ quốc phòng – an ninh; 5 (ii) Quỹ Đền ơn đáp nghĩa. Quỹ quốc phòng – an ninh: Quỹ quốc phòng – an ninh là một trong những “kênh” để tạo lập nguồn kinh phí đảm bảo cho nhu cầu hoạt động của dân quân tự vệ. Quỹ quốc phòng – an ninh được lập ở cấp huyện, do cơ quan, tổ chức, cá nhân hoạt động, cư trú trên địa bàn tự nguyện đóng góp để hỗ trợ cho xây dựng, huấn luyện, hoạt động của dân quân tự vệ và các hoạt động giữ gìn an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội ở cấp huyện Việc đóng góp, quản lý và sử dụng quỹ quốc phòng – an ninh thực hiện theo nguyên tắc công bằng, dân chủ, công khai, đúng pháp luật.
Quỹ Đền ơn đáp nghĩa: “…Quỹ Đền ơn đáp nghĩa được xây dựng bằng sự đóng góp tự nguyện theo trách nhiệm và tình cảm của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân trong nước và ngoài nước để cùng nhà nước chăm sóc người có công với cách mạng. Quỹ Đền ơn đáp nghĩa không thuộc NSNN, Quỹ được hạch toán độc lập, thực hiện chế độ kế toán đơn vị hành chính sự nghiệp hiện hành và báo cáo theo quy định của pháp luật về kế toán…”. Ngoài ra, tùy theo hoàn cảnh kinh tế - xã hội của mỗi địa phương mà mỗi nơi còn tạo lập ra các quỹ khác, như: Quỹ khuyến học. Các hoạt động tài chính khác ở cấp huyện: Ngoài quỹ NS huyện và các quỹ công chuyên dùng, tại huyện còn phát sinh các hoạt động tài chính khác thuộc các hoạt động mang tính sự nghiệp, như: chợ, đò, bến bãi, giao thông, giáo dục, y tế, … Các hoạt động tài chính khác ở cấp huyện tuy rất đa dạng, nhưng quy mô của mỗi hoạt động lại khác nhau.
Chính vì vậy, công tác quản lý các hoạt động tài chính khác ở cấp huyện rất phức tạp, đòi hỏi phải có sự hướng dẫn, kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước ở cấp huyện. 6 Cán bộ tài chính, kế toán ở cấp huyện là người giúp UBND huyện quản lý toàn bộ các hoạt động tài chính trên địa bàn. Nên cán bộ tài chính, kế toán huyện phải tham mưu đắc lực; đồng thời lại là người trực tiếp thực thi quản lý tài chính đối với các hoạt động có phát sinh các quan hệ tài chính ngoài NS huyện và các quỹ công chuyên dùng của huyện 1.2 Tài chính và đặc điểm quản lý tài chính cấp huyện 1.1 Tài chính cấp huyện Tài chính cấp huyện được hiểu là các hoạt động thu và chi bằng tiền của các huyện để đảm bảo hoạt động thường xuyên của cấp huyện, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ mà Nhà nước giao phó. Nguồn tài chính phục vụ cho hoạt động của các cơ quan hành chính Nhà nước trong đó có cấp huyện có thể do ngân sách nhà nước (NSNN) cấp toàn bộ hoặc cấp một phần.
Để duy trì các hoạt động cho sự tồn tại và phát triển của các cơ quan hành chính Nhà nước đòi hỏi phải có các nguồn tài chính đảm bảo. Trong khi đó, hoạt động của các cơ quan đơn vị này thực hiện mục đích phục vụ lợi ích công cho xã hội, không đòi hỏi người nhận những dịch vụ và hàng hóa do tổ chức mình cung cấp phải trả tiền. Do đó, NSNN sẽ phải cấp phát kinh phí để duy trì hoạt động của các tổ chức công. Hiện nay, các tổ chức công được phép thu một số khoản thu như phí, lệ phí và các khoản thu khác theo Luật pháp quy định nhằm bổ sung nguồn kinh phí hoạt động nhưng xét tổng thể thì nguồn kinh phí hoạt động chủ yếu vẫn do Nhà nước cấp.2 Quản lý tài chính cấp huyện Thuật ngữ “Quản lý” thường được hiểu đó là quá trình mà chủ thể quản lý sử dụng các công cụ quản lý và phương pháp quản lý thích hợp nhằm điều khiển đối tượng quản lý hoạt động và phát triển nhằm đạt đến những mục tiêu đã định.
Quản lý được sử dụng khi nói tới các hoạt động và các nhiệm vụ mà nhà quản lý phải thực hiện thường xuyên từ việc lập kế hoạch đến quá trình thực hiện kế hoạch đồng thời tổ chức kiểm tra. Ngoài ra nó còn hàm ý cả mục tiêu, kết quả và hiệu năng hoạt động của tổ chức. 7 Tài chính được thể hiện là sự vận động của các dòng vốn gắn với sự tạo lập và sử dụng những quỹ tiền tệ của các chủ thể khác nhau trong xã hội trong đó phản ánh các mối quan hệ kinh tế phát sinh giữa các chủ thể. Quản lý tài chính cấp huyện là quá trình áp dụng các công cụ và phương pháp quản lý nhằm tạo lập và sử dụng các quỹ tài chính cấp huyện để đạt những mục tiêu đã định.
Đối tượng quản lý của Quản lý tài chính trong các cơ quan, đơn vị, đó chính là hoạt động tài chính của những cơ quan, đơn vị này. Đó là các mối quan hệ kinh tế trong phân phối gắn liền với quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ trong mỗi cơ quan, đơn vị. Cụ thể là việc quản lý các nguồn tài chính cũng như những khoản chi đầu tư hoặc các khoản chi thường xuyên của các cơ quan, đơn vị. Để Quản lý tài chính trong các cơ quan, đơn vị; cơ quan, đơn vị sử dụng nhiều phương pháp cũng như nhiều công cụ quản lý khác nhau nhưng mục đích hướng đến của quản lý tài chính trong các cơ quan, đơn vị cũng là tính hiệu quả trong hoạt động tài chính để nhằm đạt đến những mục tiêu đã định.3 Vai trò của tài chính cấp huyện Xuất phát từ bản chất và quá trình vận động của các quỹ tiền tệ thuộc phạm vi của tài chính huyện, thì tài chính huyện có vai trò như sau: - Thứ nhất, tài chính huyện đảm bảo các phương tiện vật chất cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước ở cơ sở.
Trong điều kiện hình thành cấp NS huyện trong hệ thống NSNN, thì đương nhiên NS huyện phải đảm nhận vai trò là nguồn cung cấp chủ yếu các nhu cầu về tài chính để chính quyền nhà nước cấp huyện tồn tại, hoạt động và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình.