Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIAO NHẬN HÀNG HÓA VÀ CHẤT LƯỢNG GIAO NHẬN HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU BẰNG ĐƯỜNG HÀNG KHÔNG 1. Khái niệm và vai trò của dịch vụ giao nhận hàng hóa bằng đường hàng không 1. Khái niệm chung về dịch vụ giao nhận hàng hóa Dịch vụ, theo Luật giá 2013 là hàng hóa mang tính vô hình, trong quá trình sản xuất và tiêu dùng không hề tách rời nhau, bao gồm những loại dịch vụ trong hệ thống các ngành sản phẩm Việt Nam theo quy định của pháp luật. Cung ứng dịch vụ là hoạt động thương mại, theo đó một bên (sau đây gọi là bên cung ứng dịch vụ) có nghĩa vụ thực hiện dịch vụ cho một bên khác và nhận thanh toán; bên sử dụng dịch vụ (sau đây gọi là khách hàng) có nghĩa vụ thanh toán cho bên cung ứng dịch vụ và sử dụng dịch vụ theo thỏa thuận.
Đây là quá trình vận hành các hoạt động, hành vi dựa vào các yếu tố vô hình nhằm giải quyết các mối quan hệ giữa khách hàng với doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ. Không chỉ vậy, thông qua quá trình này, mỗi giai đoạn sẽ cộng thêm các dịch vụ phụ, dịch vụ gia tăng. Bản chất của dịch vụ là gắn liền với hiệu suất hay còn gọi là thành tích bởi dịch vụ gắn liền với mục tiêu đem lại giá trị cho khách hàng. Ở đây, hiệu suất chính là những tiện ích, giá trị hay giá trị gia tăng mà khách hàng nhận được sau khi sử dụng dịch vụ.
Đặc điểm của thương mại quốc tế là người mua và người bán ở các quốc gia khác nhau. Sau khi hợp đồng mua bán được ký kết, người bán sẽ thực hiện việc giao hàng đến một địa điểm để hàng hóa được vận chuyển từ nước của người bán sang nước của người mua. Trong quá trình chuyên chở, hàng loạt các công việc khác nhau cần phải được thực hiện để hàng hóa ngoại thương được vận chuyển từ nhà xuất khẩu sang nhà nhập khẩu: đóng gói, bao bì, lưu kho, đưa hàng ra cảng, làm thủ tục thông quan, gửi hàng, xếp hàng hóa lên phương tiện vận tải, chuyển tải tại điểm nối, dỡ hàng, giao hàng đến tay người nhận… Vì khối lượng các việc thực hiện nhiều, đòi hỏi nguồn nhân lực và tính chuyên môn cao, nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn dịch vụ giao nhận để chỉ tập trung vào các khâu khác của sản phẩm. Điều này đã thúc đẩy sự ra đời của dịch vụ giao nhận.
Theo quy tắc mẫu của FIATA, dịch vụ giao nhận (Freight Forwarding) được định nghĩa như sau: “Dịch vụ giao nhận là bất kì loại dịch vụ nào liên quan đến vận chuyển, gom hàng, lưu kho, bốc xếp, đóng gói hay phân phối hàng hóa cũng như dịch vụ tư vấn hay có liên quan đến các dịch vụ kể trên, kể cả các vấn đề hải quan, tài chính, mua bảo hiểm, thanh toán, thu thập chứng từ liên quan đến hàng hóa”. 4 Trích từ luật Thương mại Việt Nam 2005 thì “Giao nhận hàng hóa là hành vi thương mại, trong đó người làm dịch vụ giao nhận hàng hóa nhận hàng từ người gửi, sau đó tổ chức việc vận chuyển, lưu kho, lưu bãi, làm các thủ tục giấy tờ và các dịch vụ khác có liên quan để giao hàng cho người nhận theo sự ủy thác của chủ hàng, của người vận tải hoặc của người giao nhận khác (gọi chung là khách hàng) để hưởng thù lao” -điều 163 luật Thương mại 2005. Từ hai khái niệm trên, có thể rút ra rằng giao nhận hàng hóa được định nghĩa theo hướng liệt kê tất cả các dịch vụ liên quan đến quá trình vận chuyển hàng hòa từ tay người gửi hàng (người xuất khẩu) đến tay người nhận hàng (người nhập khẩu). Hiện nay, với sự phát triển vượt bậc về khoa học và công nghệ, nhất là trong lĩnh vực giao nhận; hoạt động này ngày càng có những bước tiến mới trong việc đưa hàng hóa đến tận tay người tiêu dùng với một tốc độ nhanh hơn, hợp lý hóa chi phí dịch vụ hơn.
Từ đó, hình thành tính cạnh tranh hơn nữa giữa các doanh nghiệp giao nhận lẫn nhau, thúc đẩy thị trường này phát triển nhằm phục vụ khách hàng tại mức chất lượng tốt nhất. Sự lớn mạnh của thị trường này cũng làm cho dòng chảy thương mại quốc tế được ổn định. Điều này cũng nói lên được tầm quan trọng của hoạt động giao nhận nói chung và vai trò thiết yếu nói riêng của người giao nhận trong mối quan hệ giữa người gửi hàng với người nhận hàng. Các phương thức giao nhận hàng hóa xuất nhập khẩu Căn cứ vào nhu cầu của khách hàng, các chủ hàng sẽ phân tích và lựa chọn phương thức giao nhận hàng hóa phù hợp nhất.
Trong quá trình vận chuyển, có thể chỉ sử dụng một phương thức vận tải xuyên suốt, nhưng dựa theo yêu cầu của hàng hóa, khách hàng hay chủ hàng có thể lựa chọn sử dụng phối hợp các phương thức với nhau để đạt được hiệu quả và độ thỏa mãn cao nhất: Giao nhận hàng hóa đường bộ: đây là phương thức vận tải cơ bản, phổ biến và thông dụng nhất trong các loại hình vận tải. Phương thức vận tải này chỉ áp dụng với các hàng hóa có quy mô nhỏ, bị hạn chế bởi kích thước và khối lượng của hàng hóa, không chở được những khối lượng hàng hóa lớn như vận tải bằng đường thủy hay nhanh chóng như vận tải đường hàng không; nhưng lợi thế của phương thức này chính là tính linh hoạt với các hàng hóa có khối lượng trung bình và nhỏ. Các ưu điểm của phương thức này có thể kể đến như: tiện lợi, cơ động và khả năng thích nghi cao với các điều kiện địa hình; có hiệu quả kinh tế cao trên cự li vận chuyển trung bình và ngắn; nắm được sự chủ động về thời gian và đa dạng trong vận chuyển các loại hình hàng hóa. Giao nhận hàng hóa đường biển: đây là hình thức giao nhận vận tải được hình thành sớm nhất và tới nay vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong xuất nhập khẩu 5 hàng hóa quốc tế cũng như thương mại quốc tế (chiếm 80% tổng lượng hàng hóa xuất nhập khẩu).
Do bề mặt của Trái đất được bao phủ bởi 2/3 biển và đại dương nên phương thức vận tải biển được sử dụng chủ yếu với việc vận chuyển hàng hóa có kích thước, trọng lượng lớn, giá trị không quá cao, không yêu cầu gấp rút về thời gian và quãng đường di chuyển xa. Hầu hết các tuyến đường biển đều là đường giao thông tự nhiên (trừ cảng biển và kênh nhân tạo), do đó hình thức vận tải này không đòi hỏi sự đầu tư vốn và sức lao động vào các tuyến đường, mà chủ yếu cần phải đầu tư vào phương tiện vận tải biển, cơ sở hạ tầng cụ thể là các tàu chuyên chở, cảng biển… Năng lực chuyên chở đường biển không bị hạn chế, bởi có những con tàu được coi là siêu trọng trường, có thể chuyên chở khối lượng hàng hóa khổng lồ trên cùng một chuyến hàng. Trên cùng một tuyến đường vận tải, không giới hạn số lượng tàu cùng hoạt động. Vì các lý do trên nên phương thức giao nhận hàng hóa bằng đường biển có giá thành thấp hơn nhiều so với các phương thức khác.
Giao nhận hàng hóa hàng không: tuy ra đời rất lâu sau các phương thức giao nhận khác, song đến thời điểm hiện nay, phương thức bằng đường hàng không ngày càng đóng vai trò thiết yếu, hay tối quan trọng đối với quá trình vận chuyển, giao nhận hàng hóa quốc tế. Phương thức vận chuyển này phù hợp với các hàng hóa có giá trị có giá trị cao, có kích thước giới hạn, đòi hỏi thời gian vận chuyển nhanh, an toàn và chính xác. Tốc độ là ưu điểm lớn nhất của phương thức vận tải này bởi độ khai thác lớn, đạt được các yêu cầu về thời gian với quãng đường tương đối dài dễ dàng hơn các phương thức giao nhận khác. Vận chuyển hàng hóa hàng không phải được ứng dụng các công nghệ hiện đại, tiên tiến để đảm bảo độ an toàn dành cho hàng hóa.
Vì thế, chi phí giao nhận của phương thức này cũng cao hơn so với các phương thức khác, tuy vậy đây vẫn được xem là thị trường hấp dẫn và tiềm năng bởi các ưu điểm vượt trội của nó. Giao nhận hàng hóa đường sắt, đường ống: bên cạnh các phương thức chủ yếu được kể trên, đường sắt và đường ống cũng được sử dụng để phục vụ từng mục đích chuyên biệt. Giao nhận hàng hóa bằng đường sắt là hình thức giao nhận tiết kiệm chi phí, tuy nhiên hình thức này hiện chỉ chủ yếu đáp ứng thị trường nội địa do hệ thống đường sắt liên quốc gia vẫn chưa được chú trọng. Cũng như phương thức vận tải đường bộ, thời gian giao nhận còn khá dài cũng như hạn chế kích thước và khối lượng của hàng hóa.
Phương thức giao nhận bằng đường ống vẫn còn chưa phổ biến với nhiều quốc gia, đây là hình thức vận tải được các công ty đa quốc gia, tập đoàn nhà nước sử dụng để vận chuyển các hàng hóa đặc thù như: dầu mỏ, khí hóa lỏng và khí đốt. 6 Giao nhận vận tải đa phương thức: được thực hiện bằng 2 phương thức vận tải khác nhau trở lên từ một địa điểm ở một nước tới một điểm chỉ định tại một nước khác nhằm mục đích giao nhận hàng hóa. Mục đích của việc kết hợp các phương thức vận tải với nhau là để tiết kiệm chi phí và phát huy được lợi thế của từng phương thức vận tải để tối đa hóa trải nghiệm về dịch vụ cho khách hàng. Hiện nay, thường có các phương thức vận tải đa phương thức như sau: đường biển –đường hàng không (kết hợp tính kinh tế của vận tải biển và sự ưu việt về tốc độ của vận tải hàng không), đường bộ -đường hàng không (kết hợp tính linh hoạt của vận tải đường bộ với tốc độ nhanh chóng của vận tải hàng không)… Đặc điểm của dịch vụ giao nhận hàng hóa Là một loại hình dịch vụ, giao nhận hàng hóa mang các đặc điểm chung giống với các dịch vụ khác như: tính vô hình không dự trữ được, tính không đồng đều về chất lượng -không thể đánh giá, đo lường chất lượng đồng nhất, sản xuất và tiêu dùng diễn ra đồng thời, chất lượng của dịch vụ phụ thuộc vào cảm nhận của người tiêu dùng.
Ngoài ra, dịch vụ giao nhận còn có các đặc điểm đặc trưng như sau: Hoạt động giao nhận hàng hóa không tạo ra sản phẩm vật chất, nó chỉ tác động đến đối tượng là hàng hóa về không gian chứ không làm thay đổi về mặt kỹ thuật.