CHƯƠNG I CHẤT LƯỢNG CHO VAY ĐỐI VỚI HỘ NGHÈO TẠI NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VIỆT NAM 1. Tín dụng Ngân hàng Chính sách xã hội đối với hộ nghèo 1. Vai trò của tín dụng đối với hộ nghèo Sự hình thành và phát triển của NHCSXH đã tạo ra nhiều điều kiện thuận lợi cho người nghèo vươn lên thoát nghèo, từ đó góp phần ổn định chính trị xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế. Thứ nhất, là bệ đỡ cho người nghèo vươn lên thoát nghèo và làm giàu, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.
Trước năm 2003 là thời điểm bàn giao từ NHNo sang NHCSXH, một bộ phận lớn hộ nghèo và các đối tượng chính sách ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn chưa được tiếp cận với kênh tín dụng chính sách của cả nước. Đến nay NHCSXH đã thiết kế được “đường dây tín dụng” đến với 100% xã, phường trên mọi miền đất nước, cung ứng vốn tín dụng ưu đãi đến các tỉnh miền núi. Vốn cho vay được lồng ghép vào các chương trình dự án kinh tế địa phương, vừa được ưu đãi về lãi suất, thời hạn cho vay, không phải thế chấp tài sản, đã giúp các hộ nghèo cả nước có đủ số vốn cần thiết mua sắm vật tư, kỹ thuật phục vụ sản xuất, trồng trọt, chăn nuôi, chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Thứ hai, Hoạt động của NHCSXH đã có tác động tích cực tới phát huy năng lực SXKD của người nghèo, giúp người nghèo có việc làm, nâng cao kiến thức tiếp cận thị trường do gây được ý thức trách nhiệm trong quan hệ giữa người nghèo với ngân hàng thông qua hoạt động “vay, trả”.
Tín dụng chính sách 4 có hiệu quả hơn so với phương thức cấp phát vốn bởi vì việc hỗ trợ vốn được thực hiện theo phương thức hoàn trả nên nguồn vốn được sử dụng nhiều lần, giúp nhiều người hưởng lợi. Nguồn vốn chính sách tạo các tác động tích cực đến người vay. Người vay vốn tìm cách sử dụng vốn sao cho có hiệu quả nhất, tạo ra thu nhập để cải thiện đời sống và trả được nợ. Hiệu quả đạt được từ sử dụng nguồn vốn tín dụng của NHCSXH giúp người nghèo cảm thấy tự tin hơn khi nhận vốn vay, tin tưởng vào khả năng sử dụng vốn để SXKD, xóa bỏ tư tưởng ỷ lại, có ý thưc vươn lên thoát nghèo và làm giàu.
Cung ứng vốn cho người nghèo theo chương trình, với mục tiêu đầu tư cho SXKD để XĐGN; sau một thời gian thu hồi cả gốc và lãi đã buộc người vay phải tính toán trồng cây gì, nuôi con gì, làm nghề gì và làm như thế nào để có hiệu quả kinh tế cao, tăng thu nhập cho gia đình; đồng thời trả nợ cho ngân hàng. Để làm được điều đó, họ phải học hỏi kỹ thuật sản xuất, suy nghĩ biện pháp quản lý. Từ đó, tạo cho họ tính năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất, tích luỹ được kinh nghiệm trong công tác quản lý kinh tế. Mặt khác, khi số đông người nghèo sản xuất tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá thông qua việc trao đổi trên thị trường, làm cho họ tiếp cận được kinh tế thị trường một cách trực tiếp.
Đồng thời giải quyết tình trạng không có việc làm cho hàng vạn lao động nghèo, phát huy tiềm năng sẵn có của các hộ gia đình. Như chúng ta đã biết diện tích đất nông nghiệp trên đầu người hiện nay ở các vùng nông thôn của đất nước quá thấp (do quá trình đô thị hoá nhanh làm cho diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp). Trong khi đó, số lao động nông thôn ngày càng tăng (một phần do sinh đẻ không có kế hoạch), sản xuất thuần nông (không có ngành nghề phụ) nên thời gian nông nhàn của người nghèo lớn (thời gian làm việc của một lao động trong một năm chỉ khoảng 100 ngày, còn 265 ngày không có việc làm). Tình trạng không có việc làm diễn ra phổ biến ở các vùng nông thôn.
Thông qua vốn tín dụng cho người nghèo đã hỗ trợ phát triển ngành nghề ở nông thôn, như: Chế biến nông sản, thủy hải sản, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ phục vụ sản xuất và đời sống cũng như thủ công mỹ nghệ, ngành nghề truyền thống. Nhờ vậy, đã giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động. Giải quyết phần lớn thời gian nông nhàn. Tận dụng lao động để khai thác ngành nghề truyền thống, khai thác tiềm năng nội lực, tạo cơ hội cho người nghèo tự vận động, vượt qua khó khăn, vươn lên thoát khỏi đói nghèo hoà nhập cộng đồng.
Thứ ba, phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp xã trong XĐGN, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Hoạt động cho vay của NHCSXH rất cần có sự hỗ trợ từ phía cấp ủy, chính quyền, đặc biệt là tại cấp huyện, cấp xã. Theo quy định, việc xác nhận đối tượng tín dụng của NHCSXH được thực hiện trực tiếp bởi chính quyền địa 5 phương. Chính quyền địa phương có trách nhiệm chỉ đạo thực hiện tín dụng chính sách theo đúng quy định của pháp luật.
Việc xác định các hộ gia đình có con em đi học, xác định gia đình có hoàn cảnh khó khăn, các hộ nghèo là vấn đề tưởng chừng không khó, nhưng trên thực tế lại phát sinh rất nhiều vướng mắc, có thể dẫn đến các hiện tượng làm hồ sơ giả mạo nhằm chiếm đoạt tiền vay tại ngân hàng. Để xác định đúng đối tượng được hưởng thụ tín dụng chính sách của NHCSXH, đưa chủ trương giúp đỡ người nghèo vươn lên của Đảng và Nhà nước vào cuộc sống và phát huy tác động tích cực của tín dụng chính sách tới XĐGN, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, cấp ủy, chính quyền cấp huyện, cấp xã buộc phải nỗ lực hơn trong công tác lãnh đạo, điều hành và phối hợp hoạt động với NHCSXH tại địa phương. Bằng những nỗ lực của mình Chính quyền địa phương các cấp có vai trò rất lớn trong việc xúc tiến các hoạt động cho vay của ngân hàng, hạn chế rủi ro cho hoạt động này, đồng thời góp phần tăng cường tác động tích cực của NHCSXH tới phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Thứ tư, hoạt động của NHCSXH góp phần phát huy vai trò của các tổ chức CT-XH trong công cuộc XĐGN và giải quyết việc làm.
Trong điều kiện số vốn và lực lượng cán bộ còn hạn hẹp, NHCSXH đã và đang thực hiện mô hình quản lý vốn tín dụng đặc thù trên cơ sở liên kết giữa ngân hàng với các tổ chức CT-XH, Tổ TK&VV của cộng đồng người nghèo. Chung tay thực hiện mục tiêu “xã hội hoá kênh tín dụng chính sách” với phương thức điều hành: Ủy thác từng phần - Dân chủ công khai - Giao dịch tại xã, nhằm tăng cường năng lực hoạt động cho NHCSXH, thông qua giải pháp khai thác sức mạnh tổng hợp trong xã hội để phục vụ tối đa nhu cầu chuyển tải nguồn vốn tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách. Chủ trương này đã được nhiều ngành, nhiều cấp, các hội, đoàn thể đồng tình ủng hộ, qua đó cùng góp công, góp của, tạo điều kiện ban đầu cho NHCSXH lớn mạnh cả về chiều rộng và chiều sâu. Cho vay uỷ thác được người dân đồng tình ủng hộ bởi cách làm công khai, dân chủ hoá kênh tín dụng chính sách của Nhà nước.
Thông qua hoạt động bình xét người vay tại các Tổ TK&VV do các tổ chức CT-XH thành lập, vốn tín dụng ưu đãi đến đối tượng được thụ hưởng một cách thuận lợi, nhanh chóng và chính xác. Việc ngân hàng tiến hành giao dịch tại xã đã tiết giảm được thời gian, thủ tục và chi phí đi lại cho người vay. Với việc uỷ thác từng phần công việc cho các tổ chức hội, đoàn thể các cấp trong quy trình cho vay vốn, NHCSXH tiết giảm được chi phí quản lý; không làm tăng thêm biên chế trong ngành, đảm bảo công tác quản lý nợ, thu lãi, thu nợ gốc và giám sát, hướng dẫn hộ vay sử dụng vốn đúng mục đích. 6 Thông qua vay vốn, các hộ nghèo trong tổ cùng giúp đỡ nhau trong sản xuất và đời sống; trao đổi kinh nghiệm sản xuất, kinh nghiệm quản lý kinh tế, chia sẻ rủi ro, hoạn nạn.
Thông qua đó mà tình làng nghĩa xóm được gắn bó hơn. Đồng thời số lượng các hội viên sinh hoạt tại các tổ chức hội (HND, HPN, HCCB, ĐTN) ngày càng đông, hoạt động của các tổ chức hội phong phú hơn về nội dung, các hội làm dịch vụ uỷ thác cho vay hộ nghèo cũng có thêm khoản thu nhập từ phí uỷ thác ngân hàng trả theo tỷ lệ và định kỳ nhất định (hàng quý). Kết quả phát triển kinh tế đã làm thay đổi bộ mặt kinh tế nông thôn. Trật tự an ninh, an toàn xã hội được giữ vững; hạn chế được những mặt tiêu cực, tạo ra bộ mặt mới trong đời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn.
Thứ năm, tín dụng ngân hàng làm giảm tệ nạn cho vay nặng lãi. Tệ nạn cho vay nặng lãi đã có từ lâu đời nay, hiện nay vẫn đang tồn tại khá nặng nề ở nông thôn, nhất là vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Cho vay nặng lãi thể hiện ở lãi suất cao hơn nhiều so với lãi suất cho vay của ngân hàng hoặc dưới dạng mua bán sản phẩm non như lúa non, lạc non, mía non… ở thời kỳ giáp hạt. Do nhu cầu cấp bách (thường là do đói kém, ốm đau bệnh tật, chi phí con đi học hoặc nhu cầu đột xuất), nên họ phải vay nặng lãi.
Tín dụng nặng lãi gây nhiều tác hại cho người dân, đặc biệt là hộ nghèo, làm cho hộ nghèo càng nghèo thêm. Chính hoạt động tín dụng ngân hàng, nhất là NHCSXH đã trực tiếp làm giảm tệ nạn cho vay nặng lãi. Với những kết quả đó, có thể khẳng định rằng hoạt động NHCSXH đã đóng một vị trí vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo nhanh, tạo việc làm, đảm bảo ASXH, được các cấp ủy Đảng chính quyền địa phương các cấp ghi nhận. NHCSXH đã góp phần đưa lại cuộc sống ấm no cho người nghèo và các đối tượng chính sách trên địa bàn, là cầu nối tín dụng chính sách giữa hộ nghèo với Nhà nước, giảm dần khoảng cách với hộ giàu, các hộ nghèo và hộ đối tượng chính sách ngày càng tin tưởng vào Đảng và Nhà nước.