Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MỐI QUAN HỆ PHỐI HỢP GIỮA CƠ QUAN AN NINH ĐIỀU TRA VÀ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG ĐIỀU TRA, XỬ LÝ CÁC VỤ ÁN XÂM PHẠM AN NINH QUỐC GIA 1. Khái niệm, tính tất yếu, đặc điểm của mối quan hệ phối hợp giữa Cơ quan An ninh điều tra và Viện kiểm sát nhân dân trong điều tra, xử lý các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia 1. Khái niệm Theo “Từ điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học - Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2002 do tác giả Hoàng Phê chủ biên thì: “Quan hệ là sự gắn liền về mặt nào đó giữa hai hay nhiều sự vật khác nhau, khiến sự vật này có biến đổi, thì có thể tác động đến sự vật kia” [26, tr. “Phối hợp là cùng hành động hoặc hoạt động hỗ trợ lẫn nhau” [26, tr.
Theo “Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam” trên trang website http://www.vn ngày 21/6/2010 thì: “Quan hệ là phạm trù triết học nói lên sự phụ thuộc lẫn nhau của các yếu tố trong một hệ thống nhất định, một trong những hình thức của sự thống nhất của các đối tượng, các thuộc tính của chúng. Quan hệ mang tính chất khách quan và phổ biến. Phạm trù quan hệ liên hệ chặt chẽ với khái niệm quy luật, thể hiện mối liên hệ bản chất của các sự vật, quy luật phát sinh và phát triển của chúng thông qua quan hệ của chúng với các sự vật khác. Khi vạch ra mối quan hệ giữa hai hoặc nhiều đối tượng, nhận thức khoa học dựa vào đặc tính khách quan của các đối tượng đó và vào thông số khách quan của đặc tính từng đối tượng.
Nghiên cứu và phân loại những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vấn đề quan hệ là đối tượng của logic quan hệ - một bộ phận của logic hình thức hiện đại”. Cơ quan tiến hành tố tụng là các cơ quan nhà nước được giao nhiệm vụ tiến hành những hoạt động trong việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự. Theo quy định tại khoản 1 Điều 33 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 thì các cơ quan tiến hành tố tụng gồm có: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Khi tiến hành những hoạt động tố tụng cụ thể, cơ quan tiến hành tố tụng phải thông qua những con người cụ thể.
Những người đó gọi là những người tiến hành tố tụng. Với từng cơ quan tiến hành tố tụng thì có người tiến hành tố tụng tương ứng. Mỗi cơ quan này đều có những nhiệm vụ và quyền hạn nhất định trong tố tụng hình sự. Các cơ quan đó có quyền đồng thời có nghĩa vụ: “Áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ những chứng cứ xác định có tội và những chứng cứ xác định vô tội, những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo” [31, tr.
Ngoài ra: “Trong quá trình tiến hành tố tụng, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có nhiệm vụ tìm ra những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa” [31, tr. Như vậy, pháp luật quy định Cơ quan điều tra là một trong số các cơ quan tiến hành tố tụng, có chức năng điều tra trong tố tụng hình sự. Trong phạm vi chức năng của mình, Cơ quan điều tra có nhiệm vụ tiến hành: “Điều tra tất cả các tội phạm, áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố, tìm ra nguyên nhân - điều kiện phạm tội và yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục, ngăn ngừa” [39, tr. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời hạn điều tra được pháp luật quy định tương đối dài, tạo điều kiện cho Cơ quan điều tra tiến hành các hoạt động điều tra, thu thập đầy đủ các chứng cứ của vụ án, làm cơ sở cho hoạt động truy tố và xét xử sau này.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 thì Cơ quan điều tra được tổ chức trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong Công an nhân dân, Cơ quan điều tra bao gồm: Cơ quan Cảnh sát điều tra, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Cơ quan An ninh điều tra Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và Cơ quan Cảnh sát điều tra các quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Viện kiểm sát nhân dân cũng là một trong số các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự. Điều 1 và Điều 2 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 quy định: “Viện Kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật” [30, tr.
Trong phạm vi chức năng của mình, Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ góp phần bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể và các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân” [30, tr. Bên cạnh đó, Viện kiểm sát còn có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan hữu quan trong việc phòng ngừa tội phạm và giáo dục pháp luật. Như vậy, Viện kiểm sát nhân dân có vị trí, vai trò đặc biệt trong tố tụng hình sự, không chỉ thực hiện chức năng công tố nhà nước, truy tố, thực hiện việc buộc tội người phạm tội tại Tòa án, mà còn được giao thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự nhằm đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều phải được xử lý kịp thời; việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội ….; phát hiện kịp thời vi phạm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng các biện pháp luật định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của các cơ quan và cá nhân này. Viện kiểm sát nhân dân có vai trò và thẩm quyền rất lớn trong hoạt động điều tra; phê chuẩn các quyết định bắt, tạm giữ, tạm giam trong giai đoạn điều tra và chịu trách nhiệm về các trường hợp oan, sai trong việc bắt, tạm giữ, tạm giam thuộc phạm vi thẩm quyền phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân.
Do Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát nhân dân đều là những cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, nên quan hệ giữa hai cơ quan là quan hệ pháp luật. Cũng theo “Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam” trên trang website http://www.vn ngày 21/6/2010 thì: “Quan hệ pháp luật” là quan hệ xã hội có ý nghĩa pháp lý và được các quy phạm pháp luật điều chỉnh. Những người tham gia các quan hệ xã hội đó là những người mang quyền và nghĩa vụ chủ thể. Các yếu tố cấu thành quan hệ pháp luật gồm chủ thể, nội dung và khách thể.
Quan hệ pháp luật nảy sinh khi phát sinh các sự kiện pháp lý đã được luật định (hợp đồng, vi phạm pháp luật, văn bản hành chính …). Từ những phân tích nêu trên, có thể đưa ra khái niệm: Quan hệ phối hợp giữa Cơ quan An ninh điều tra và Viện kiểm sát nhân dân trong điều tra, xử lý vụ án xâm phạm an ninh quốc gia là quan hệ xã hội có ý nghĩa pháp lý nảy sinh khi xảy ra vụ án xâm phạm an ninh quốc gia thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra, được các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự điều chỉnh; những người tham gia quan hệ này bao gồm Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra và Điều tra viên (thuộc Cơ quan An ninh điều tra); Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân và Kiểm sát viên (thuộc Viện kiểm sát nhân dân) mang quyền và nghĩa vụ theo luật định trong suốt quá trình giải quyết vụ án xâm phạm an ninh quốc gia. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giải quyết vụ án xâm phạm an ninh quốc gia là một quá trình, trong đó có mối quan hệ giữa các giai đoạn: Khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Nếu xem xét dưới góc độ các chủ thể tiến hành tố tụng hình sự, có thể thấy các mối quan hệ phát sinh giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án khi các cơ quan này thực hiện chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của mình trong quá trình giải quyết vụ án xâm phạm an ninh quốc gia.
Nếu xem xét dưới góc độ của từng cơ quan tiến hành tố tụng, lại thấy xuất hiện những quan hệ nội tại, bên trong các cơ quan, như trong Cơ quan điều tra có quan hệ giữa Thủ trưởng Cơ quan điều tra với Điều tra viên, giữa các đơn vị (bộ phận) của Cơ quan điều tra trong phối hợp điều tra; giữa Cơ quan điều tra cấp trên với Cơ quan điều tra cấp dưới, giữa Cơ quan điều tra với các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; giữa Cơ quan điều tra với các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự … Các quan hệ này được hình thành một cách khách quan và tùy theo vị trí, chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan mà có tính chất, đặc điểm khác nhau. Như vậy, quá trình giải quyết vụ án hình sự đã làm nảy sinh mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, mối quan hệ trong nội bộ các cơ quan tiến hành tố tụng; mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với những người tham gia tố tụng và với các cơ quan, tổ chức có nghĩa vụ tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự. Trong tổng thể các mối quan hệ đó thì mối quan hệ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng là mối quan hệ xuyên suốt và cơ bản nhất, trên cơ sở thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.