CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THÂM HỤT NGÂN SÁCH VÀ LẠM PHÁT 1.1 Thâm hụt ngân sách và lạm phát 1.1 Thâm hụt ngân sách Thâm hụt ngân sách (hay còn gọi là bội chi ngân sách) là tình trạng các khoản chi của ngân sách Nhà nước (NSNN) lớn hơn các khoản thu, phần chênh lệch chính là thâm hụt ngân sách. Để phản ánh mức dộ thâm hụt ngân sách người ta thường sử dụng chỉ tiêu tỷ lệ thâm hụt so với GDP hoặc so với tổng số thu trong ngân sách nhà nước. Ảnh hưởng của thâm hụt ngân sách lên nền kinh tế Như vậy thâm hụt ngân sách có tác động tích cực hay tiêu cực đến nền kinh tế. Trường phái tân cổ điển cho rằng tăng thâm hụt hiện tại sẽ kéo theo sự gia tăng về gánh nặng thuế trong tương lai.
Theo đó, lập luận của trường phái này cho là người tiêu dùng sẽ có xu hướng gia tăng tiêu dùng tại thời điểm hiện tại. Trong trường hợp này, tiết kiệm quốc gia sẽ giảm xuống. Khi tiết kiệm quốc gia giảm, lãi suất trên thị trường sẽ tăng và lãi suất tăng khiến đầu tư giảm, qua đó tạo ra hiện tượng thoái lui đầu tư (crowding out). Vì thế, trường phái này cho rằng thâm hụt ngân sách tăng sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế.
Trong khi đó, trường phái Keynes lại cho rằng tăng thâm hụt ngân sách sẽ tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế. Khi Chính phủ tăng chi ngân sách từ nguồn thâm hụt thì tổng cầu của nền kinh tế sẽ tăng lên, làm cho các nhà đầu tư tư nhân trở nên lạc quan hơn về triển vọng kinh tế và sẽ quan tâm hơn đến việc tăng đầu tư. Trong trường hợp khác, nếu Chính phủ chấp nhận thâm hụt thông qua việc giảm thuế thì thu nhập khả dụng của khu vực hộ gia đình cũng tăng lên. Theo đó, người dân sẽ tăng chi tiêu.
Tổng cầu về hàng hóa và dịch vụ sẽ tăng lên. Tuy nhiên, các nhà kinh tế theo trường phái này cũng cho rằng tác động của thâm hụt ngân sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 đến tăng trưởng kinh tế chỉ có ý nghĩa trong ngắn hạn. Hơn nữa, việc sử dụng thâm hụt ngân sách để kích thích tăng trường chỉ có thể mang lại hiệu quả trong bối cảnh tổng cầu sụt giảm (ví dụ như trường hợp xảy ra suy thoái). Khác với hai trường phái nói trên, quan điểm của trường phái Ricardo cho rằng, thâm hụt ngân sách không tác động đến các biến số kinh tế vĩ mô cả trong ngắn hạn và dài hạn.
Theo trường phái này, khi thâm hụt ngân sách tăng do giảm thuế thì thu nhập khả dụng của người dân tăng lên, hơn nữa người dân ý thức được cắt giảm thuế ở hiện tại sẽ dẫn đến tăng thuế trong tương lai, do vậy họ sẽ tiết kiệm nhiều hơn. Trong khi đó, thâm hụt ngân sách làm cho tiết kiệm của khu vực nhà nước giảm xuống. Theo đó, tiết kiệm quốc gia được hiểu là tổng của tiết kiệm tư nhân và tiết kiệm của nhà nước không đổi. Do vậy, thâm hụt ngân sách sẽ không tác động đến tiết kiệm, đầu tư, tăng trưởng và cả lạm phát như lập luận của các trường phái nói trên (Saleh, 2003).2 Lạm phát Có rất nhiều quan điểm khác nhau về lạm phát nhưng các nhà kinh tế đều thống nhất “Lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá trung bình theo thời gian”.
Tác động của lạm phát đối với nền kinh tế Lạm phát có ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển kinh tế - xã hội tùy theo mức độ của nó. Nhìn chung, lạm phát ở mức độ vừa phải có thể đem lại những điều lợi bên cạnh những tác hại không đáng kể, còn lạm phát cao và siêu lạm phát gây ra những tác hại nghiêm trọng đối với kinh tế và đời sống. Tác động của lạm phát còn tùy thuộc vào lạm phát đó có dự đoán trước được hay không, nghĩa là công chúng và các thể chế có dự đoán được mức độ lạm phát hay sự thay đổi mức độ lạm phát là một điều bất ngờ. Nếu như lạm phát hoàn toàn có thể dự đoán trước được thì lạm phát không gây nên gánh nặng kinh tế lớn bởi người ta có thể có những giải pháp để thích nghi với nó.
Lạm phát không dự đoán trước được sẽ tạo nên những biến động LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 bất thường về giá trị tiền tệ và làm sai lệch toàn bộ thước đo các quan hệ giá trị, ảnh hưởng đến mọi hoạt động kinh tế xã hội. Cụ thể: - Tác động phân phối lại thu nhập và của cải: Khi lạm phát xảy ra, những người có tài sản, những người đang vay nợ có lợi vì giá cả của các loại tài sản nói chung đều tăng lên, giá trị của đồng tiền thì giảm xuống. Ngược lại, những người làm công ăn lương, những người gửi tiền, những người cho vay là bị thiệt hại. - Tác động đến phát triển kinh tế: Trong điều kiện nền kinh tế chưa đạt đến mức toàn dụng, lạm phát vừa phải thúc đẩy sự phát triển kinh tế vì nó có tác dụng làm tăng khối tiền tệ trong lưu thông, cung cấp thêm vốn cho các đơn vị sản xuất kinh doanh, kích thích sự tiêu dùng của chính phủ và nhân dân.
- Tác động đến việc làm: Giữa lạm phát và thất nghiệp có mối quan hệ nghịch biến. Khi lạm phát tăng lên thì thất nghiệp giảm xuống, và ngược lại khi thất nghiệp giảm xuống thì lạm phát tăng lên. Nhà kinh tế học A.Phillips đã đưa ra “Lý thuyết đánh đổi giữa lạm phát và việc làm”, theo đó một nước có thể mua một mức độ thất nghiệp thấp hơn nếu sẵn sàng trả giá bằng một tỷ lệ lạm phát cao hơn. - Ngoài ra còn các tác động khác đến cơ cấu nền kinh tế, lĩnh vực lưu thông, tín dụng, tỷ giá hối đoái.2 Mối quan hệ giữa Lạm phát với Thâm hụt ngân sách, Lãi suất và Tỷ giá hối đoái 1.1 Lạm phát và Thâm hụt ngân sách Mối quan hệ giữa thâm hụt ngân sách và lạm phát là thông qua kênh tiền tệ và trong một số trường hợp có thể thông qua kênh cầu kéo.
Ngoài ra, khi nhu cầu vốn tăng lên do tổng cầu tăng lại được tài trợ bằng vay tín dụng ngân hàng có thể sẽ làm cho lãi suất trong nền kinh tế tăng lên và do vậy rất có thể quay trở lại làm tăng giá trong nền kinh tế trong khi chi phí tài chính có ảnh hưởng lớn tới các quyết định về giá. Như vậy, trong trường hợp này, tăng thâm hụt ngân sách có thể dẫn đến tăng giá. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Theo kênh tiền tệ, trường phái tân cổ điển (trường phái trọng tiền) cho rằng trong dài hạn ngân hàng trung ương (NHTW) có thể kiểm soát được lạm phát nếu kiểm soát được cung tiền. Nhà kinh tế học Milton Friedman (giải Nobel kinh tế 1976) cho rằng “Lạm phát ở đâu và khi nào cũng xuất phát từ những nguyên nhân tiền tệ” (Solomon và Wet, 2004, trang 104).
Thâm hụt ngân sách chỉ dẫn đến lạm phát nếu như việc tài trợ cho thâm hụt được thực hiện thông qua việc phát hành tiền. Như vậy, theo quan điểm này chính sách tài khóa tác động đến lạm phát khi chính phủ buộc phải in tiền để tài trợ thâm hụt ngân sách và trang trải cho chi tiêu của chính phủ. Trong trường hợp bù đắp thâm hụt bằng vay nợ thì tác động của thâm hụt ngân sách đến lạm phát như thế nào còn phụ thuộc vào quan điểm điều hành chính sách tiền tệ của NHTW. Nếu NHTW điều hành chính sách tiền tệ theo mục tiêu ổn định lãi suất thì việc huy động trái phiếu để bù đắp thâm hụt ngân sách sẽ dẫn đến lạm phát.
Vì để đạt được mục tiêu ổn định lãi suất thì cung tiền phải tăng lên và kéo theo đó là sự gia tăng của lạm phát. Bên cạnh đó nếu tỷ giá neo hoặc cố định thì tài trợ thâm hụt ngân sách bằng trái phiếu sẽ dẫn đến lạm phát bởi vì điều này dẫn đến mở rộng cung tiền do để ổn định tỷ giá trước sự gia tăng của dòng vốn từ bên ngoài do lãi suất trong nước tăng, NHTW sẽ phải thực hiện mua vào ngoại tệ. Tuy nhiên, theo quan điểm của Miller (1983), thì thâm hụt ngân sách tất yếu sẽ gây lạm phát bất kể thâm hụt ngân sách có đang được tiền tệ hóa hay không. Theo Miller, thâm hụt dẫn đến lạm phát thông qua các kênh khác nhau.
Còn theo lập luận của Sargent và Wallace (1981) thì cho rằng, NHTW có thể bị buộc phải điều chỉnh tiền tệ hóa các khoản thâm hụt ngân sách. Nhưng ngay cả khi NHTW không tiền tệ hóa thâm hụt, sự gia tăng về thâm hụt ngân sách cũng kéo theo sự gia tăng áp lực lạm phát thông qua kênh tác động “chèn lấn” đầu tư tư nhân. Đó là khi thâm hụt ngân sách được bù đắp thông qua phát hành trái phiếu, lãi suất trên thị trường sẽ tăng và khi lãi suất tăng sẽ làm thoái lui đầu tư của khu vực tư nhân, và vì thế tổng cung của nền kinh tế giảm và kết quả là sự gia tăng mức giá trong nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Lạm phát và Lãi suất Hiệu ứng Fisher Hiệu ứng Fisher do nhà kinh tế học người Mỹ Irving Fisher đưa ra vào thời kỳ đại khủng hoảng 1930 – 1939.
Đây là một nội dung quan trọng trong thuyết số lượng tiền tệ của ông, nhằm mục đích lý giải hiện tượng khủng hoảng của nền kinh tế. Hiệu ứng Fisher mô tả mối quan hệ giữa tỉ lệ lạm phát và hai loại lãi suất là lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực tế theo phương trình sau: i = r + πe Trong đó: i: Lãi suất danh nghĩa r: Lãi suất thực πe: Lạm phát kỳ vọng Đẳng thức trên cho thấy lãi suất danh nghĩa có thể thay đổi do ba nguyên nhân: (1) lãi suất thực thay đổi, (2) tỷ lệ lạm phát thay đổi, (3) cả hai cùng thay đổi. Theo lý thuyết định lượng, nếu cung tiền tăng 1% thì lạm phát sẽ tăng 1%. Theo đẳng thức Fisher, 1% tăng lên của lạm phát sẽ tạo ra 1% tăng lên của lãi suất danh nghĩa.
Mối tương quan 1:1 giữa tỷ lệ lạm phát với lãi suất danh nghĩa được gọi là hiệu ứng Fisher. Sự ảnh hưởng của lãi suất đến lạm phát Lãi suất là một công cụ quan trọng bậc nhất của chính sách tiền tệ.