CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm chính Chất lượng cuộc sống được định nghĩa là “nhận thức của cá nhân về vị trí của họ trong cuộc sống trong bối cảnh văn hóa và hệ thống giá trị nơi họ sinh sống và liên quan đến mục tiêu, kỳ vọng, tiêu chuẩn và mối quan ngại của họ” (9). Chất lượng cuộc sống chịu chi phối bởi nhiều yếu tố khác như sức khỏe thể chất, tình trạng tâm lý, niềm tin, những mối quan hệ xã hội và mối quan hệ với văn hóa của cá nhân theo một cách phức tạp. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sức khỏe là “trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội, và không phải chỉ bao gồm có tình trạng không có bệnh hay thương tật” (10). Chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (HR-QoL) và thành tố của nó được phát triển từ thập kỉ 80 nhằm bao hàm các khía cạnh của chất lượng cuộc sống chung ảnh hưởng đến cả sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần (11-13).
Theo đó, CDC định nghĩa HR-QoL là “nhận định của một cá nhân hoặc một nhóm về sức khỏe thể chất và tinh thần qua thời gian” (14). Ô nhiễm không khí được định nghĩa là sự thay đổi lớn trong thành phần của không khí, chủ yếu do khói, bụi, hơi hoặc các khí lạ được đưa vào không khí, có sự tỏa mùi, làm giảm tầm nhìn xa, gây biến đổi khí hậu, gây bệnh cho con người và cũng có thể gây hại cho sinh vật khác như động vật và cây lương thực, nó có thể làm hỏng môi trường tự nhiên hoặc xây dựng (15). Đặc biệt, Ô nhiễm không khí trong nhà là một trong những tác nhân gây bệnh hàng đầu đối với những nước đang phát triển, theo Tổ chức Y tế thế giới. Ô nhiễm không khí trong nhà có thể tăng do hành vi sử dụng nhiên liệu đun nấu, chất liệu sàn, tường nhà (asbestos), vị trí của bếp,… Người cao tuổi (NCT): Tại Việt Nam, Căn cứ Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 “Người cao tuổi được quy định trong Luật này là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên”.
Nghiên cứu này sử dụng định nghĩa người cao tuổi theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 về luật người cao tuổi (16).2 Thực trạng về phơi nhiễm với ô nhiễm không khí trong nhà ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe (HR-QoL) 1.1 Trên thế giới 7 Một nghiên cứu tại Trung Quốc đã thống kê thiệt hại kinh tế của 74 thành phố trong năm 2015 là khoảng 310 tỷ nhân dân tệ có thể là do tiếp xúc với ô nhiễm không khí, chiếm khoảng 1,63% (GDP) của 74 thành phố (17). Ô nhiễm không khí cũng gây ra chi phí kinh tế cho xã hội vì phải chịu trách nhiệm về tỷ lệ tử vong do giảm tuổi thọ (18). Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (18) đã ước tính giá trị kinh tế của các trường hợp tử vong do ô nhiễm không khí xung quanh vào khoảng 3 nghìn tỷ USD mỗi năm tại các quốc gia thành viên. Điều này tương ứng với số tiền mà dân số sẵn sàng trả để tránh những cái chết do ô nhiễm không khí với các can thiệp cần thiết (18).
Hơn nữa, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (18) cho thấy chi phí kinh tế của tử vong do ô nhiễm không khí cho 34 quốc gia OECD đã tăng khoảng 7% trong giai đoạn 2005 đến 2010, đạt giá trị khổng lồ 1,6 nghìn tỷ đô la Mỹ trong năm 2010. Đáng chú ý, chi phí tử vong tăng 70% và 80% trong giai đoạn 2005 đến 2010 cũng đã được ghi nhân tại các quốc gia không thuộc Trung Quốc và Ấn Độ, điều này không gây ngạc nhiên khi xem xét sự phát triển kinh tế và công nghiệp nhanh chóng của các quốc gia lớn và đông dân này. Đối với nhiều quốc gia đang phát triển, du lịch thường rất quan trọng đóng góp cho tổng GDP đất nước (19). Tại nhiều quốc gia, mức độ ô nhiễm không khí cao tác động đến nganh du lịch như tại Trung Quốc, Hồng Kông, Mỹ (19-22).
Nhìn chung, nhiều nghiên cứu đã nhấn mạnh vai trò của không khí kém chất lượng trong việc ra quyết định của khách du lịch và giảm thu nhập của các quốc gia từ ngành du lịch (19, 23). Phơi nhiễm với ô nhiễm không khí ảnh hưởng không nhỏ đến thể chất, đặc biệt với những không gian kín, như phơi nhiễm không khí trong nhà. Không gian trong nhà là nơi phần lớn chúng ta tiếp xúc với các hạt có nguồn gốc ngoài trời (môi trường xung quanh) và cũng là nơi chúng ta tiếp xúc với các hạt được tạo ra bởi chính các hoạt động trong nhà. Các hạt mịn được phát ra từ các hoạt động như hút thuốc, nấu ăn, đốt nhang và nến,…(24-29).
Các hạt siêu mịn, có đường kính nhỏ hơn 100nm và được cho là có nguy cơ độc lập với PM2.5, được phát ra từ việc hút thuốc, đốt nến và các hoạt động liên quan đến nấu ăn (29-32). Năm 2005, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã chỉ ra rằng trong số 25 yếu tố rủi ro nhà ở, 12 yếu tố có đủ bằng chứng để ước tính gánh nặng bệnh tật và thông khí là một 8 trong số 11 chỉ có một số bằng chứng có liên quan đến ảnh hưởng đến sức khỏe đường hô hấp và dị ứng (33). Năm 2000, Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia đã đưa ra một đánh giá về nghiên cứu về bệnh hen suyễn và mối quan hệ của nó với chất lượng không khí trong nhà (34), kết luận rằng các yếu tố kích hoạt, bao gồm các chất gây ô nhiễm nhất định như oxit nitơ (NO, NO2) có tác động xấu đến bệnh hen suyễn. Đánh giá này cũng cho biết, dữ liệu đo lường ảnh hưởng của tốc độ thông gió đến nồng độ các chất ô nhiễm tạo ra trong nhà.
Khi thông gió tốt, các chất ô nhiễm được hạn chế một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt đối với các chất ô nhiễm liên quan đến hen suyễn. Trong một nghiên cứu khác sử dụng phương trình Riley đã chỉ ra rằng sự liên quan giữa sự thay đổi không khí mỗi giờ với tốc độ lây nhiễm mầm bệnh trong không khí; tăng tỷ lệ thông gió có liên quan đến việc giảm nhiễm trùng. Mối quan hệ tương tự giữa tỷ lệ thông khí và sức khỏe đã được tìm thấy trong doanh trại/ký túc xá, văn phòng và lớp học (35). Việc phát hiện ra chỉ một số bằng chứng về hiệu ứng thông khí đối với sức khỏe cũng được duy trì nhiều hơn gần đây và một đánh giá gần đây về thông khí và sức khỏe kết luận rằng, trong khi có một số bằng chứng về việc sức khỏe được cải thiện tốt hơn từ thông gió, chủ yếu là trong các tòa nhà văn phòng, vẫn cần có nhiều nghiên cứu về mối quan hệ giữa thông gió và sức khỏe, đặc biệt là trên các tòa nhà khác ngoài văn phòng (36).
Vào năm 2012, báo cáo về gánh nặng bệnh tật toàn cầu đã xác định ô nhiễm không khí trong số các yếu tố rủi ro hàng đầu đối với gánh nặng bệnh tật, chịu trách nhiệm toàn cầu trong 3,1% gánh nặng do tử vong và tàn tật (DALYs), gây ra bệnh tim mạch, tuần hoàn, bệnh hô hấp mãn tính như hen suyễn, COPD, ung thư phổi… (37-42). Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính rằng trong năm 2012 không khí ô nhiễm gây ra 16% tử vong do ung thư phổi, 11% tử vong do bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhiều hơn 20% tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ và đột quỵ, 13% tử vong do nhiễm trùng đường hô hấp và là nguyên nhân của 3,7 triệu ca tử vong hàng năm, chiếm 6,7% nguyên nhân tử vong, tăng gấp ba lần ước tính năm 2008 (43). Các tác động bất lợi của không khí ô nhiễm về sức khỏe là rất lớn. Gánh nặng do tử vong và tàn tật (DALYs) đối với ô nhiễm không khí trên toàn thế giới là 157.
Những sự kiện nổi bật nhất về ô nhiễm không khi xảy ra ở Los Angeles, CA, Hoa Kỳ, vào năm 1943 và London, UK, vào năm 1952, và chủ yếu là do đốt than và phát 9 thải giao thông, đó là đặc trưng bởi các loại và mức độ ô nhiễm khác nhau, đặc biệt là sulfur dioxide và nitơ dioxide (44). Nhiều nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí tác động tiêu cực đên tâm lý nhu hạnh phúc và sự hài lòng của cuộc sống. Hiệu ứng này đã được quan sát trên toàn thế giới, bao gồm Úc, Canada, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Châu Âu. (45-53) Ô nhiễm không khí cũng liên quan đến gia tăng sự khó chịu và lo lắng.
Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng phơi nhiễm với ô nhiễm không khí trong nhà là nguyên nhân dẫn đến 2 triệu ca tử vong vượt ngưỡng tại những nước đang phát triển và gây nên 4% gánh nặng bệnh tật lên toàn cầu (3). Phơi nhiễm với ô nhiễm không khí trong nhà có thể gây nên những bệnh như tim mạch, lao phổi, và có thể gây ra nhiễm trùng đường hô hấp và dẫn đến ung thư (4-7). Trong thời điểm đại dịch COVID-19 đang diễn biến phức tạp, con người trở nên dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết, đặc biệt là với những nguy cơ đối với đường hô hấp (72, 73). Bởi vậy, nghiên cứu nhằm đưa ra biện pháp can thiệp phù hợp là kịp thời và cần thiết.2 Tại Việt Nam Việt Nam là nước nằm trong khu vực Đông Nam Á và chịu hậu quả nặng nề của biến đổi khí hậu đặc biệt là ô nhiễm không khí do sự ra tăng dân số, tốc độ phát triển đô thị tăng cao, các khu công nghiệp, xưởng sản xuất và lượng giao thông tăng vọt… Ô nhiễm không khí, đặc biệt là ô nhiễm không khí trong nhà do sử dụng chất đốt sinh khối có nguy cơ ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ bệnh tật và tử vong trên toàn cầu đặc biệt là tại các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam.
Kết quả của nhiều nghiên cứu cho thấy những chất khí và bụi độc hại sinh ra từ quá trình đốt cháy các chất sinh khối đặc biệt là đốt cháy không hoàn toàn là nguyên nhân gây nên các bệnh về về viêm phổi bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, ung thư phổi, các biến chứng về mắt, tim mạch hay làm trầm trọng hơn tình trạng nhẹ cân và thiếu hụt dinh dưỡng ở trẻ em.