Tài liệu: Mối quan hệ giữa văn hoá và phát triển trong việc xây

Khám phá mối liên kết giữa văn hóa và phát triển trong xây dựng nếp sống văn hóa khu dân cư tại Đà Nẵng, góp phần nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng.

• Tác giả: Trịnh Thị Hợp
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Hữu Ái
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển trong việc xây dựng nếp sống văn hóa khu dân cư trên địa bàn thành phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của mối quan hệ giữa văn hoá và phát triển

Mối quan hệ giữa văn hoá và phát triển là một chủ đề quan trọng trong triết học và khoa học xã hội hiện đại. Văn hoá không chỉ là tập hợp các giá trị tinh thần, mà còn là nền tảng động lực cho sự phát triển bền vững của xã hội. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định rằng "Văn hoá soi đường cho quốc dân đi", thể hiện vai trò cốt lõi của văn hoá trong phát triển xã hội. Khi chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà bỏ qua yếu tố văn hoá, xã hội sẽ đối mặt với những cuộc khủng hoảng về đạo đức, lối sống và ổn định xã hội. Do đó, phát triển kinh tế phải gắn liền với phát triển văn hoá, tạo thành mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời.

1.1. Định nghĩa văn hoá trong bối cảnh phát triển

Văn hoá được hiểu là tập hợp các giá trị, chuẩn mực, lối sống và thành tựu tinh thần của một cộng đồng. Trong bối cảnh phát triển, văn hoá không chỉ là di sản mà còn là động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội. Văn hoá phát triển phải đậm đà bản sắc dân tộc, tiên tiến và hòa nhập với xu thế toàn cầu. Đây là cơ sở để xây dựng một nền tảng xã hội vững chắc, nơi con người phát triển toàn diện về mọi mặt.

1.2. Tầm quan trọng của mối quan hệ này trong toàn cầu hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, mối quan hệ giữa văn hoá và phát triển trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các quốc gia không chỉ hợp tác về kinh tế mà còn thiết lập quan hệ văn hoá, thúc đẩy giao lưu văn hoá rộng khắp. Điều này giúp bảo vệ bản sắc dân tộc trong khi hòa nhập với nền văn minh toàn cầu, tạo điều kiện cho phát triển bền vững và cân bằng.

II. Ảnh hưởng của văn hoá đối với phát triển kinh tế xã hội

Văn hoá có ảnh hưởng sâu sắc đến phát triển kinh tế - xã hội ở mọi khía cạnh. Một xã hội với nền văn hoá vững mạnh sẽ tạo ra điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế, thúc đẩy sáng tạo và đổi mới. Giá trị văn hoá như tính độc lập, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết sẽ trở thành động lực giúp con người, cộng đồng, quốc gia đạt được những mục tiêu phát triển lớn. Ngược lại, suy thoái văn hoá sẽ dẫn đến những hậu quả tiêu cực: mất các giá trị truyền thống, suy giảm đạo đức, gia tăng tệ nạn xã hội. Vì thế, xây dựng văn hoá không phải là nhiệm vụ phụ mà là trọng tâm chiến lược trong mỗi giai đoạn phát triển.

2.1. Vai trò của giá trị văn hoá trong phát triển nhân lực

Giá trị văn hoá là yếu tố quyết định chất lượng phát triển nhân lực. Khi con người được nuôi dạy trong một môi trường văn hoá lành mạnh, họ sẽ phát triển đầy đủ về mặt tinh thần, đạo đức và trí tuệ. Nếp sống văn hoá tốt giúp hình thành nhân lực có chất lượng cao, sáng tạo và trách nhiệm. Điều này là tiền đề quan trọng cho phát triển bền vững của xã hội.

2.2. Ảnh hưởng của đời sống văn hoá khu dân cư đến phát triển cộng đồng

Đời sống văn hoá khu dân cư có ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển cộng đồng. Một khu dân cư với nếp sống văn hoá phát triển sẽ tạo ra môi trường tích cực, giảm các vấn đề xã hội như tội phạm, ma túy. Xây dựng đời sống văn hoá trong cộng đồng giúp tăng cường sự đoàn kết, tin tưởng lẫn nhau, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế cơ sở và bền vững.

III. Phát triển là cơ sở cho sự bền vững của văn hoá

Phát triển kinh tế - xã hội là điều kiện cần thiết để bảo vệ, phát triển và truyền thừa văn hoá. Khi xã hội phát triển, con người có điều kiện kinh tế tốt hơn, họ sẽ có cơ hội tham gia các hoạt động văn hoá, học hỏi và sáng tạo. Phát triển bền vững giúp tạo ra cơ chế bảo vệ di sản văn hoá, đầu tư cho các công trình xây dựng văn hoá như các trung tâm văn hoá, thư viện, bảo tàng. Hơn nữa, phát triển kinh tế tạo ra nguồn lực để thực hiện các chương trình nâng cao chất lượng đời sống văn hoá cho toàn xã hội. Tuy nhiên, phát triển cần được định hướng bởi các nguyên tắc văn hoá, để không bị lệch hướng thành chủ nghĩa vật chất, mất đi bản sắc dân tộc.

3.1. Điều kiện kinh tế thúc đẩy hoạt động văn hoá

Phát triển kinh tế cung cấp nguồn tài chính để xây dựng nền văn hoá vững mạnh. Khi đất nước giàu có hơn, Nhà nước có thể đầu tư lớn vào công trình văn hoá, tổ chức các sự kiện văn hoá lớn, hỗ trợ các nghệ sĩ và nhà khoa học. Điều kiện kinh tế cũng giúp nâng cao chất lượng đời sống, cho phép người dân tham gia vào các hoạt động văn hoá đa dạng, phong phú.

3.2. Bảo vệ di sản văn hoá thông qua phát triển bền vững

Phát triển bền vững là chiến lược giúp bảo vệ di sản văn hoá cho các thế hệ tương lai. Thông qua phát triển kinh tế theo nguyên tắc bền vững, xã hội có thể xây dựng đời sống văn hoá mà không làm tổn hại đến môi trường và di sản. Điều này đòi hỏi sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn văn hoá, giữa hiện đại hóa và giữ gìn bản sắc dân tộc.

IV. Ứng dụng thực tiễn tại thành phố Đà Nẵng

Thành phố Đà Nẵng là một trung tâm kinh tế - xã hội ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên, có vị trí địa lý quan trọng với tiềm năng phát triển lớn. Hiện nay, Đà Nẵng đang xây dựng mục tiêu thành phố "5 không, 3 có", trong đó văn hoá đóng vai trò trung tâm. Xây dựng nếp sống văn hoá khu dân cư là một nhiệm vụ cấp thiết, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo sự ổn định xã hội. Tình hình đời sống văn hoá tại các khu dân cư Đà Nẵng vẫn còn nhiều vấn đề, như thiếu không gian hoạt động văn hoá, chưa có hệ thống kiểm tra giám sát hiệu quả. Để giải quyết, cần xây dựng các giải pháp về quản lý Nhà nước, huy động nguồn lực cộng đồng, nâng cao chất lượng đời sống văn hoá thông qua các chương trình thi đua khen thưởng, nâng cao nghiệp vụ cho cán bộ văn hoá.

4.1. Thực trạng đời sống văn hoá khu dân cư tại Đà Nẵng

Đời sống văn hoá khu dân cư tại Đà Nẵng hiện nay vẫn còn những điểm yếu, như: thiếu cơ sở vật chất cho hoạt động văn hoá, mức độ tham gia của cộng đồng còn thấp, nếp sống văn hoá chưa được xây dựng bền vững. Mặc dù có những thành tựu, song vẫn cần những nỗ lực lớn hơn trong xây dựng văn hoá ở các khu dân cư.

4.2. Giải pháp xây dựng nếp sống văn hoá bền vững

Để xây dựng nếp sống văn hoá bền vững, cần thực hiện: (1) Tăng cường quản lý Nhà nước về hoạt động văn hoá khu dân cư; (2) Huy động nguồn lực từ cộng đồng, doanh nghiệp; (3) Thực hiện các chương trình thi đua khen thưởng; (4) Nâng cao chất lượng nghiệp vụ cho cán bộ văn hoá. Những giải pháp này sẽ giúp phát triển văn hoá Đà Nẵng theo chiều hướng lành mạnh, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN 1. VĂN HÓA VÀ VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA 1. Khái niệm văn hóa Khi nói về khái niệm văn hóa và bàn về bản sắc văn hóa Việt Nam đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những cách luận giải khác nhau. Một số nhà nghiên cứu cho rằng: “Bản sắc văn hóa có nghĩa là: Bản là cái gốc, cái căn bản, cái lõi, cái hạt nhân của một vật (vật ở đậy hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cả người, động vật, thực vật, đồ vật, các chất, những khái niệm trừu tượng.

Sắc là cái thể hiện ra bên ngoài của vật đó. Vì thế khi nói bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam tức là nói những giá trị gốc, căn bản, cốt lõi, những giá trị hạt nhân của dân tộc Việt Nam được thể hiện qua đời sống hiện tại của con người Việt Nam trên mọi lĩnh vực.” Đề cập tới khái niệm văn hóa, Edouard Heriiot nhà nghiên cứu văn học người Pháp đã đưa ra định nghĩa về văn hóa, ông cho rằng: “Văn hóa là tất cả cái còn lại khi người ta đã quên đi tất cả, là cái vẫn thiếu khi người ta đã học tất cả” C. Mác cho rằng “Văn hóa là toàn bộ những thành quả được tạo ra nhờ hoạt động lao động sáng tạo của con người - hoạt động sản xuất vật chất và tái sản xuất ra đời sống hiện thực của con người. Trong tiếng Việt, văn hóa được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉ học thức (trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa), còn theo nghĩa chuyên biệt, văn hóa dùng để chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn (ví dụ: văn hóa Đông Sơn, văn hóa Óc Eo.), theo nghĩa rộng thì văn hóa bao gồm tất cả, từ MoÌ•i.nãng MoÌ•i.nãng 11 những sản phẩm vật chất cho đến những giá trị tinh thần và các hoạt động khác.

Theo Phạm Văn Đồng, văn hóa là “hiểu biết, khám phá và sáng tạo”, “là quá trình con người và cộng đồng con người ở từng nơi và ở mọi nơi đoàn kết và phấn đấu cho biết bao gian khổ và hy sinh để từng bước, từng phần khẳng định mình từng bước, từng phần thoát khỏi thân phận bị tha hóa, dần dần trở thành con người tự do” Từ những đánh giá của các nhà nghiên cứu đã hình thành quan niệm đầy đủ về bản chất của văn hoá. Nếu trước đây khái niệm văn hoá chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp trong giới hạn các hoạt động văn học, nghệ thuật thì ngày nay văn hoá được hiểu theo nghĩa rộng là tổng thể các hệ thống giá trị bao gồm các mặt tình cảm, tri thức, vật chất và tinh thần của xã hội do con người sáng tạo ra trong hoạt động thực tiễn - lịch sử của mình, trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội Với những cách tiếp cận nêu trên về văn hóa các nhà nghiên cứu đã tổng kết những bản chất và thuộc tính của văn hóa, cụ thể: Thứ nhất, văn hóa là do con người sáng tạo ra. Thứ hai, văn hóa là sự thể hiện thái độ của con người đối với thế giới bên ngoài và thế giới bên trong của chính họ thông qua các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong đời sống nhằm đáp ứng yêu cầu của sự sinh tồn. Thứ ba, văn hóa là phương thức, cách thức con người tồn tại trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, xã hội và chính bản thân con người.

Trong lễ phát động: “Thập kỷ thế giới phát triển văn hoá” (Pari - tháng 12/1986) Ông F. Mayor Tổng giám đốc UNESCO đã cho rằng: “Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân và các MoÌ•i.nãng MoÌ•i.nãng 12 cộng đồng) trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” [23, tr.32] Nghiên cứu về vấn đề văn hóa và nhận thấy những tác động tích cực của văn hóa tới các lĩnh vực của đời sống xã hội, đưa ra những lý giải về văn hóa một cách cụ thể và gần gũi hơn với con người. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày như ăn, mặc, ở, và các phương thức sử dụng.

Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn. Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình. Tóm lại, Văn hóa là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần do lao động của người sáng tạo ra, được cộng đồng khẳng định tích lũy lại, tạo ra bản sắc riêng của từng tộc người, từng xã hội.

Trong Nghị quyết Trung ương 5 (Khóa VIII), Đảng ta khẳng định: Văn hóa Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do cộng đồng các dân tộc Việt Nam sáng tạo ra trong quá trình dựng nước và giữ nước…, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình.nãng MoÌ•i. Các quan điểm về văn hóa a. Quan điểm của triết học Mác - Lênin về văn hóa Trong toàn bộ các tác phẩm kinh điển đồ sộ của mình, C. Mác không để lại một tác phẩm nào với tư cách là sự trình bày hệ thống các quan điểm của mình về văn hóa.

Văn hóa không được Mác đề cập như một lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt, độc lập. Nhưng toàn bộ tư tưởng của Mác về vấn đề này tự nó lại được khái quát lên và thể hiện ra trong hệ thống các quan điểm duy vật biện chứng của Mác về con người và xã hội. Trong triết học Mác, bản chất của văn hóa được thể hiện trong mối quan hệ biện chứng với bản chất của con người và xã hội. Trên cơ sở những quan điểm về con người, bản chất con người và sự tồn tại của con người, Mác đã đưa ra những quan niệm về văn hóa.

Trong quá trình tồn tại và phát triển con người cần phải dựa và tự nhiên, và tự nhiên được coi là yếu tố đầu tiên góp phần vào sự phát triển của con người. Bên cạnh yếu tố tự nhiên thì văn hóa có thể coi là nhân tố thứ hai. Mác đưa ra quan điểm “bản chất con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội”, với ý nghĩa đó, tự nhiên được coi là yếu tố ban đầu quy định sự tồn tại của con người với tư cách là một thực thể sinh học. Ở phương diện này, con người phải phụ thuộc vào tự nhiên và tác động vào tự nhiên để duy trì sự tồn tại của mình.

Nhân tố thứ hai giúp cho con người bộc lộ năng lực và phát huy bản chất con người, đồng thời là nhân tố gắn bó mật thiết tới đời sống của con người đó chính là văn hóa. Như vậy, văn hóa là sự kết tinh năng lực bản chất người trong thế giới các sản phẩm do chính hoạt động con người tạo ra, là cái quy định bản chất con người với tư cách là một "sinh vật có tính loài" - là "một thực thể xã hội". Nói cách khác, văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình thực MoÌ•i.nãng MoÌ•i.nãng 14 tiễn của mình biểu hiện trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định. Triết học Mác đã đưa ra khái niệm về văn hóa: Văn hóa là khái niệm phản ánh tổng thể sự thể hiện ra và sự phát huy những năng lực bản chất người trong tất cả các dạng thứ tồn tại hoạt động của con người và là sự phản ánh tổng thể các hệ thống giá trị do con người sáng tạo ra trong quá trình thực tiễn - lịch sử - xã hội của mình.

Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, văn hóa vật chất là năng lực sáng tạo của con người được thể hiện và kết tinh trong sản phẩm vật chất, còn văn hóa tinh thần là tổng thể các tư tưởng, lý luận và giá trị được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần của con người. Đề cập tới vai trò của văn hóa trong phát triển xã hội, Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định nói tới văn hóa là nói tới con người, nói tới việc phát huy những năng lực thuộc bản chất của con người nhằm hoàn thiện con người. Do đó văn hóa có mặt trong mọi hoạt động của con người, trên mọi lĩnh vực hoạt động thực tiễn và sinh hoạt tinh thần của xã hội. Đặc biệt, khi khẳng định những ảnh hưởng của văn hóa đối với đời sống xã hội của con người, Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng nhấn mạnh sự phát triển của văn hóa bao giờ cũng chịu sự chi phối của cơ sở kinh tế, chính trị của mỗi chế độ xã hội, do vậy nếu tách rời khỏi cơ sở kinh tế và chính trị sẽ không thể hiểu được nội dung và bản chất của văn hóa.

Vì vậy, văn hóa trong xã hội có giai cấp bao giờ cũng mang bản chất giai cấp, đây cũng là quy luật của xã hội có giai cấp, bởi vì phương thức sản xuất tinh thần, văn hóa, không thể phản ánh và không bị chi phối bởi phương thức sản xuất vật chất. Có thể nói, Chủ nghĩa Mác - Lênin đã có những đánh giá rất toàn diện về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển của con người, từ đó nhấn mạnh phát MoÌ•i.nãng MoÌ•i.nãng 15 triển văn hóa là yếu tố nền tảng của xã hội là một việc làm phù hợp theo đúng quy luật khách quan. b Quan điểm của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa *.