MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thực hành, thực tập Công tác xã hội là một trong những hoạt động có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sinh viên theo học chuyên ngành Công tác xã hội. Thông qua thực hành giúp sinh viên có cơ hội để tích hợp kiến thức, kĩ năng và các giá trị học được ở trên lớp vào các tình huống thực hành trên thực tế. Trải qua các học phần thực hành, thực tập sinh viên thấy được những điểm mạnh và hạn chế của mình về khả năng thực hành như: kiến thức, kỹ năng đồng thời định hướng công việc của mình trong tương lai.
Sinh viên áp dụng những lý thuyết đã được lĩnh hội ở trên lớp và sử dụng vào làm việc thực tế thông qua việc sử dụng các kỹ năng, kinh nghiệm vận dụng các phương pháp Công tác xã hội để trợ giúp thân chủ có vấn đề, nhóm đối tượng, tiếp cận với cộng đồng còn kém phát triển. Đồng thời trong quá trình triển khai thực hành, thực tập, cơ sở đào tạo và cơ sở thực hành sẽ đánh giá chính xác về những mặt tích cực và những điểm còn hạn chế cần điều chỉnh và bổ sung nhằm đáp ứng nhu cầu của thực tiễn xã hội. Thực hành, thực tập Công tác xã hội sẽ góp phần gắn lý thuyết vào thực tiễn, biến những kiến thức sách vở thành kỹ năng nghề giúp sinh viên tự tin và trở thành nhân viên Công tác xã hội chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu của xã hội. Trường ĐHSP HN là trung tâm nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn lực chất lượng cao, giữ vai trò trọng điểm, đầu ngành trong hệ trong hệ thống các trường sư phạm trong cả nước.
Đồng thời trường cũng là một cơ sở đào tạo đa ngành có uy tín trong hệ thống giáo dục quốc dân và là một trong những trường đã đào tạo hệ Cử nhân ngành Công tác xã hội sớm nhất Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành mã ngành đào tạo Công tác xã hội vào tháng 10/2004, giao nhiệm vụ đào tạo trình độ cử nhân khoa học ngành Công tác xã hội theo Quyết định số 08-QĐ/BGDĐT-ĐH&SĐH, ngày 6/1/2004. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương trình đào tạo của Khoa Công tác xã hội trường ĐHSP HN chú trọng đến hoạt động thực hành, rèn luyện kỹ năng nghề cho sinh viên với thời lượng từ 20% đến 40% thời gian mỗi môn học để thực hiện hoạt động thực hành ở trên lớp. Với mong muốn nâng cao chất lượng thực hành, thực tập hiện nay cho sinh viên ngành Công tác xã hội, tác giả đã lựa chọn đề tài nghiên cứu: Nhu cầu xây dựng mô hình thực hành, thực tập nghề Công tác xã hội (Qua nghiên cứu tại Trường ĐHSP HN) làm luận văn Thạc sỹ của mình. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.
Các nghiên cứu về thực hành, thực tập nghề Công tác xã hội trên thế giới Trong hệ thống giáo dục tại Mỹ, ngành Công tác xã hội được coi là một ngành ứng dụng/thực hành (giống các ngành y, luật, báo chí, y tá, kinh doanh, khách sạn, vv…) và phân biệt với các ngành thuộc về hàn lâm như xã hội học, kinh tế học, triết học, tâm lý học. Tính ứng dụng của Công tác xã hội nằm ở chỗ chuyên môn của người có bằng Công tác xã hội là một chuyên môn cụ thể, trực tiếp, có thể chuyển giao và lặp lại, và có tính chuyên sâu cao mà người ngoài ngành, nếu không được đào tạo, sẽ không thể tự có được. Cụ thể hơn, người có chuyên môn về Công tác xã hội sẽ làm việc trực tiếp với các “thân chủ” theo nghĩa rộng (có thể là cá nhân, gia đình, cộng đồng) để lượng giá, chuẩn đoán, lên kế hoạch, và giải quyết khó khăn cho thân chủ bằng các kỹ năng nghề trực tiếp (các ngành như xã hội học không có kỹ năng nghề tiêu biểu, mà chỉ có kiến thức). Để có được các kỹ năng này, ngoài việc học các kiến thức hàn lâm giống như với các ngành hàn lâm khác, người học ngành Công tác xã hội phải được thực tập chuyên môn và vai trò của thực hành, thực tập cũng quan trọng ngang với học các kiến thức lý thuyết hàn lâm.
Như vậy, với đào tạo Công tác xã hội, đào tạo kỹ năng, tay nghề là phần 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hết sức quan trọng; và mục đích của đào tạo là hướng sinh viên tới việc thực hành nghề trực tiếp chứ không chỉ trang bị lí luận hoặc nhân sinh quan, thế giới quan của ngành mình. Công tác xã hội có mục đích thăng tiến chức năng xã hội của con người qua ba lĩnh vực: phục hồi khả năng đã bị thương tổn, giúp con người tận dụng được những tài nguyên có sẵn, và phòng ngừa tình trạng mất khả năng sống bình thường trong xã hội (Werner Boehm - nhà giáo dục Công tác xã hội người Mỹ gốc Đức). Điều đó chứng tỏ vai trò quan trọng của Công tác xã hội và giải thích tại sao Công tác xã hội càng trở nên thiết yếu hơn trong tất cả các quốc gia. Khoa học và nghề Công tác xã hội đã được hình thành tại Mỹ và Châu Âu từ thế kỷ XIX.
Từ thập niên 70 đến nay, ngành Công tác xã hội đã tiến xa đã hướng đến việc giải quyết những nhu cầu phức tạp và đa dạng không phải chỉ của người nghèo mà của tất cả mọi thành phần trong xã hội. Và những bước tiến quan trọng của Công tác xã hội hiện đại so với Công tác xã hội của thập niên 60 và 70 là việc thay thế phương pháp “chuẩn đoán” bằng phương pháp “lượng định” thực hành coi người nhận Công tác xã hội như một bệnh nhân mang một chứng bệnh cần được chữa trị. Để làm việc hiệu quả nhân viên Công tác xã hội không phải chỉ cần trái tim mà khối óc còn quan trọng hơn gấp bội. Ngoài ra, Công tác xã hội còn đòi hỏi những kỹ năng riêng biệt và sinh viên học chuyên ngành này phải có một số kiến thức cơ bản về lý thuyết và kỹ năng thực hành vô cùng quan trọng nhằm giúp ứng dụng những lý thuyết đó đi vào thực tiễn hàng ngày thông qua cách tiếp cận với khách hàng - thân chủ.
Ở các nước phát triển (Mỹ, Úc, Canada, Anh…) Hội những người làm nghề Công tác xã hội có vai trò quan trọng. Hội đưa ra các quy định về tiêu chuẩn và đạo đức của người hành nghề Công tác xã hội. Hội đứng ra tổ chức 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiểm tra, thi tuyển và cấp chứng chỉ hành nghề cho những người muốn vào nghề Công tác xã hội. Ở Mỹ, để trở thành nhân viên Công tác xã hội chuyên nghiệp tất cả sinh viên Công tác xã hội cần tốt nghiệp cử nhân ngành Công tác xã hội và phải trải qua thời gian thực tập tại các cơ sở cung cấp dịch vụ Công tác xã hội và phải có chứng chỉnh hành nghề do Hiệp hội Công tác xã hội cấp.
Những nhân viên Công tác xã hội muốn hành nghề trong lĩnh vực y tế cần có bằng thạc sỹ về Công tác xã hội và có ít nhất 2 năm tập sự tại các cơ sở y tế. Quy trình kiểm huấn và đánh giá sinh viên Công tác xã hội thực tập cũng rất chặt chẽ và khoa học. Các nghiên cứu về thực hành, thực tập nghề Công tác xã hội ở Việt Nam Hiện nay, Công tác xã hội với sự hành nghề chuyên nghiệp của các nhân viên xã hội được xem là công cụ hiệu quả trong việc thúc đẩy công bằng xã hội, an sinh xã hội để một quốc gia phát triển hài hoà. Là một trong những nước Đông Nam Á đầu tiên mở trường đào tạo Công tác xã hội chuyên nghiệp, nhưng mãi đến thời gian gần đây ngành khoa học, nghề chuyên môn này mới được “đánh thức’ tại Việt Nam.
Hiện nay, trên cả nước đã có hơn 40 trường đại học và cao đẳng tham gia ngành Công tác xã hội. Nhu cầu xã hội đối với ngành Công tác xã hội là rất lớn, đòi hỏi phải sớm có đội ngũ cán bộ, chuyên viên Công tác xã hội tác nghiệp chuyên nghiệp đủ về số lượng đáp ứng được yêu cầu trình độ năng lực, phẩm chất chuyên môn ở nước ta. Theo thông báo của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, số cán bộ, nhân viên trực tiếp làm việc ở các cơ sở bảo trợ xã hội, trung tâm xã hội và đội ngũ cộng tác viên làm công tác dân số, bảo vệ chăm sóc trẻ em ở các thôn bản lên tới 162. Và bên cạnh đó chỉ có một số ít cán bộ được đào tạo trình độ đại học và cao đẳng còn lại hầu hết chưa qua đào tạo cơ bản, đa số tác nghiệp dựa trên lòng nhiệt tình, kinh 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệm hoặc chỉ được tập huấn những khóa ngắn hạn về những kiến thức và kỹ năng Công tác xã hội.
Nghiên cứu về nâng cao chất lượng thực hành, thực tập Công tác xã hội hiện nay ở Việt Nam các tác giả đều có nhận định chung rằng Công tác xã hội là một ngành nghề mới tuy nhiên các hoạt động của Công tác xã hội cũng đã bước đầu đạt được những hiệu quả nhất định và là một nhu cầu thiết yếu trong xã hội hiện nay. Nghiên cứu “Nguồn nhân lực và nhu cầu đào tạo và nhu cầu đào tạo Công tác xã hội ở Việt Nam” tiến hành trên địa bàn 4 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Lạng Sơn, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Tháp) với sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính của Unicef năm 2005 đã đưa ra những số liệu định lượng về thực trạng phát triển Công tác xã hội. Đồng thời, phân tích bối cảnh phát triển Công tác xã hội ở nước ta gắn liền với mục tiêu xoá đói giảm nghèo, công bằng trong tiếp nhận những lợi ích từ sự phát triển kinh tế. Việc phát triển Công tác xã hội như một nghề được xem như việc giải quyết sự gia tăng của các vấn đề xã hội đi kèm theo sự phát triển kinh tế và đáp ứng đòi hỏi phải có cách tiếp cận mang tính khoa học và có hệ thống.