Mô Hình Quản Lý Chợ Trên Địa Bàn Tỉnh Hải Dương: Luận Án Tiến Sĩ

Nghiên cứu mô hình quản lý chợ tại Hải Dương: Thực trạng, giải pháp và kiến nghị hoàn thiện. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng, kinh nghiệm thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Thị Mai Hƣơng
• Người hướng dẫn: Pgs. Lê Văn Chiến
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Mô Hình Quản Lý Chợ Trên Địa Bàn Tỉnh Hải Dƣơng
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 0.2. Tình hình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài về chợ và mô hình quản lý chợ
• 0.3. Tình hình nghiên cứu về chợ và mô hình quản lý chợ trong nƣớc
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA CÁC HỌC GIẢ NƢỚC NGOÀI VỀ CHỢ VÀ MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ
• 1.2. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ
• 2.1. Các khái niệm và phân loại chợ
• 2.2. Mô hình quản lý chợ
• 2.3. Các tiêu chí đánh giá mô hình quản lý chợ
• 2.4. Các nhân tố ảnh hƣởng đến mô hình quản lý chợ
• 2.5. Kinh nghiệm của một số quốc gia và một số địa phƣơng ở Việt Nam về mô hình quản lý chợ, bài học rút ra áp dụng đối với tỉnh Hải Dƣơng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HẢI DƢƠNG
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội, kinh tế và kỹ thuật ảnh hƣởng đến mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng
• 3.2. Các mô hình quản lý chợ tại Hải Dƣơng từ 2003 đến nay
• 3.3. Đánh giá chung về thực trạng mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP, HOÀN THIỆN MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HẢI DƢƠNG
• 4.1. Bối cảnh mới có ảnh hƣởng đến mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng. Quan điểm, hoàn thiện mô hình quản lý chợ ở tỉnh Hải Dƣơng
• 4.2. Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả các mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng
• 4.3. Kiến nghị nhằm hoàn thiện mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dƣơng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mô Hình Quản Lý Chợ Hải Dương

Chợ truyền thống đóng vai trò thiết yếu trong tiêu thụ sản phẩm và phân phối hàng hóa, bất kể thời kỳ hay quốc gia nào. Tại Việt Nam, dù siêu thị phát triển nhanh, chợ vẫn chiếm 75% thị phần với doanh thu 10 tỷ USD/năm. Ngoài giá trị kinh tế, chợ còn mang giá trị văn hóa, lịch sử. Hải Dương hiện có 186 chợ, tăng đáng kể so với 137 chợ năm 2003. Chất lượng chợ cũng được nâng cao, ý thức kinh tế hàng hóa và văn minh thương mại tăng tiến. Chính quyền các cấp quan tâm hơn đến quản lý chợ. Tuy nhiên, cần đổi mới công tác quản lý để phù hợp với nền kinh tế thị trường. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích và đề xuất các giải pháp cho mô hình quản lý chợ hiệu quả tại Hải Dương, nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống chợ truyền thống, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa gắn liền với nó.

1.1. Vai Trò Kinh Tế và Văn Hóa của Chợ Hải Dương

Chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm văn hóa, xã hội của cộng đồng. Tại Hải Dương, chợ đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối người sản xuất và người tiêu dùng, tạo ra thu nhập và việc làm cho nhiều hộ gia đình. Chợ cũng là nơi lưu giữ những nét văn hóa truyền thống, thể hiện qua các sản phẩm địa phương, phong tục tập quán và cách ứng xử của người dân. Cần phải bảo tồn và phát huy những giá trị này trong quá trình quản lý và phát triển chợ.

1.2. Sự Phát Triển của Hệ Thống Chợ Hải Dương từ 2003 đến Nay

Số lượng chợ tăng lên đáng kể, cho thấy nhu cầu trao đổi hàng hóa ngày càng tăng. Chất lượng chợ cũng được cải thiện về cơ sở hạ tầng, vệ sinh an toàn thực phẩm và dịch vụ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong công tác quản lý, như tình trạng lấn chiếm lòng lề đường, bán hàng giả, hàng kém chất lượng và thiếu an ninh trật tự. Cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những hạn chế này và nâng cao hiệu quả hoạt động của chợ.

II. Thách Thức Quản Lý Chợ Truyền Thống ở Hải Dương

Việc đổi mới mô hình quản lý chợ đặt ra nhiều yêu cầu. Đầu tiên, cần thay đổi mô hình quản lý bao cấp bằng mô hình mới, phát huy vai trò của chợ như nguồn cung hàng tiêu dùng chính. Thứ hai, thể chế hóa đường lối của Đảng và Chính phủ về phát triển chợ, đồng bộ các mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Thứ ba, cần thống nhất quan điểm về vị trí, vai trò của chợ, làm rõ tính kinh tế và văn hóa-xã hội của chợ. Thứ tư, đổi mới mô hình quản lý chợ, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tư nhân phát triển bình đẳng. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích những thách thức này và đề xuất các giải pháp cụ thể để giải quyết vấn đề quản lý chợ truyền thống tại Hải Dương.

2.1. Sự Thay Đổi trong Mô Hình Quản Lý Chợ Thời Bao Cấp

Việc xóa bỏ chế độ bao cấp đòi hỏi phải có sự thay đổi căn bản trong cách thức quản lý chợ. Mô hình quản lý mới cần phải đảm bảo tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các đơn vị quản lý chợ, đồng thời tạo điều kiện cho các tiểu thương tham gia vào quá trình quản lý. Cần phải có cơ chế khuyến khích các đơn vị quản lý chợ đầu tư vào nâng cấp cơ sở hạ tầng, cải thiện chất lượng dịch vụ và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

2.2. Yêu Cầu Đồng Bộ với Chương Trình Xây Dựng Nông Thôn Mới

Chợ là một trong những tiêu chí quan trọng trong chương trình xây dựng nông thôn mới. Do đó, việc phát triển chợ cần phải gắn liền với các mục tiêu của chương trình này, như nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn, cải thiện chất lượng cuộc sống và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các sở ban ngành và các đơn vị quản lý chợ để thực hiện hiệu quả chương trình xây dựng nông thôn mới.

III. Cách Nâng Cao Hiệu Quả Kinh Doanh Chợ tại Hải Dương

Để nâng cao hiệu quả kinh doanh chợ, cần làm rõ tính kinh tế và tính văn hóa-xã hội của chợ. Cán bộ quản lý cần được trang bị kiến thức về chợ và mô hình quản lý. Đổi mới mô hình quản lý, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tư nhân phát triển bình đẳng, phát huy tiềm năng kinh tế. Luận án này sẽ tập trung vào việc đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả kinh doanh chợ tại Hải Dương, bao gồm các giải pháp về quản lý, tài chính, công nghệ và marketing.

3.1. Trang Bị Kiến Thức cho Cán Bộ Quản Lý Chợ

Cán bộ quản lý chợ cần được đào tạo về các kiến thức quản lý kinh tế, quản lý rủi ro, marketing và luật pháp. Cần phải có chương trình đào tạo bài bản, thường xuyên cập nhật kiến thức mới và có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành. Cán bộ quản lý chợ cần phải có thái độ phục vụ tốt, lắng nghe ý kiến của tiểu thương và có khả năng giải quyết các vấn đề phát sinh.

3.2. Phát Triển Các Thành Phần Kinh Tế Tư Nhân trong Chợ

Cần tạo điều kiện cho các tiểu thương tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, được tham gia các khóa đào tạo về kỹ năng kinh doanh và được hỗ trợ về mặt pháp lý. Cần phải có chính sách khuyến khích các tiểu thương đầu tư vào đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Cần phải tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng để các tiểu thương phát huy tối đa tiềm năng của mình.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quản Lý Chợ

Áp dụng các phần mềm quản lý bán hàng, quản lý kho, quản lý tài chính giúp tiểu thương dễ dàng theo dõi và kiểm soát hoạt động kinh doanh. Xây dựng trang web hoặc ứng dụng di động cho chợ để quảng bá sản phẩm, cung cấp thông tin về giá cả, giờ mở cửa và các dịch vụ khác. Sử dụng hệ thống thanh toán điện tử để tăng tính tiện lợi cho khách hàng và giảm thiểu rủi ro về tiền mặt. Lắp đặt camera giám sát để đảm bảo an ninh trật tự và phòng chống tội phạm.

IV. Giải Pháp Mới Hoàn Thiện Mô Hình Quản Lý Chợ Hải Dương

Luận án hướng đến việc làm rõ kiến thức cơ bản về chợ và mô hình quản lý, vai trò của từng bộ phận trong mô hình. Đánh giá thực trạng hoạt động của các chợ, các mô hình quản lý chợ để đề xuất các giải pháp xây dựng mô hình quản lý chợ hiệu quả tại Hải Dương. Mục tiêu là xây dựng nội dung bồi dưỡng cho đội ngũ cán bộ quản lý chợ các cấp.

4.1. Hệ Thống Hóa Lý Luận về Chợ và Mô Hình Quản Lý Chợ

Phân tích các khái niệm về chợ, phân loại chợ, các yếu tố ảnh hưởng đến mô hình quản lý chợ. Nghiên cứu các mô hình quản lý chợ đã được áp dụng trên thế giới và tại Việt Nam, đánh giá ưu nhược điểm của từng mô hình. Xây dựng khung lý thuyết về mô hình quản lý chợ hiệu quả, làm cơ sở cho việc đánh giá và đề xuất các giải pháp.

4.2. Kinh Nghiệm Xây Dựng Mô Hình Quản Lý Chợ Hiệu Quả

Nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia và địa phương trong việc xây dựng mô hình quản lý chợ hiệu quả, như Thái Lan, Hàn Quốc, Hà Nội, Đà Nẵng. Phân tích các yếu tố thành công và thất bại của các mô hình này, rút ra những bài học kinh nghiệm có thể áp dụng cho Hải Dương. Đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc áp dụng các mô hình này trong điều kiện cụ thể của Hải Dương.

V. Đánh Giá Thực Trạng Mô Hình Quản Lý Chợ Hiện Tại ở HD

Luận án sẽ đánh giá thực tế các mô hình quản lý chợ ở Hải Dương, chỉ ra thành công, hạn chế và đề xuất các giải pháp xây dựng mô hình quản lý chợ hiệu quả. Đánh giá đối tượng nghiên cứu là mạng lưới chợ truyền thống và các mô hình quản lý chợ truyền thống trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở chợ truyền thống đã được các cấp chính quyền cho phép thành lập. Các cơ quan chính quyền, các cá nhân được phân công nhiệm vụ liên quan đến quản lý chợ.

5.1. Phân Tích Các Mô Hình Quản Lý Chợ Hiện Có tại Hải Dương

Mô tả chi tiết các mô hình quản lý chợ đang được áp dụng tại Hải Dương, như mô hình ban quản lý chợ, mô hình hợp tác xã quản lý chợ và mô hình doanh nghiệp quản lý chợ. Đánh giá ưu nhược điểm của từng mô hình, chỉ ra những điểm mạnh cần phát huy và những điểm yếu cần khắc phục. So sánh hiệu quả hoạt động của các mô hình khác nhau, đánh giá tác động của từng mô hình đến sự phát triển của chợ và đời sống của tiểu thương.

5.2. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng đến Hiệu Quả Quản Lý Chợ

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý chợ, như cơ sở hạ tầng, vốn đầu tư, trình độ quản lý, chính sách hỗ trợ của nhà nước và thái độ của tiểu thương. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến hiệu quả hoạt động của chợ. Đề xuất các giải pháp để cải thiện các yếu tố này, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chợ.

VI. Tương Lai Phát Triển Chợ Văn Minh Hiện Đại tại HD

Nghiên cứu sinh đã phân tích thẳng thắn tồn tại, hạn chế trong mô hình quản lý chợ tại tỉnh Hải Dương, chỉ ra nguyên nhân chính. Đề xuất các giải pháp để hoàn thiện mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Đề xuất mô hình quản lý chợ phù hợp với thời kỳ chuyển đổi từ mô hình công quản sang mô hình xã hội hóa. Luận án hy vọng là tài liệu tham khảo ý nghĩa đối với cán bộ quản lý nhà nước về chợ, cán bộ trực tiếp làm công tác quản lý chợ.

6.1. Giải Pháp Xã Hội Hóa Mô Hình Quản Lý Chợ

Đánh giá và đề xuất lộ trình chuyển đổi phù hợp từ mô hình công quản sang mô hình xã hội hóa. Xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia vào công tác quản lý chợ. Đảm bảo quyền lợi của tiểu thương trong quá trình chuyển đổi, tránh gây xáo trộn và ảnh hưởng đến đời sống của họ.

6.2. Kiến Nghị Phát Triển Chợ và Không Gian Thương Mại Du Lịch

Đề xuất các kiến nghị đến chính quyền các cấp Hải Dương về phương hướng phát triển chợ, các không gian thương mại, du lịch, thương mại, văn hóa để phù hợp với mô hình quản lý chợ phát triển tập trung quy mô và hướng tới văn minh hiện đại. Tăng cường đầu tư vào cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và quảng bá hình ảnh chợ truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng tại Việt Nam đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết về việc hiện đại hóa hệ thống hạ tầng thương mại truyền thống. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế (Mã số: 9340410) với đề tài "Mô hình quản lý chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dương", do nghiên cứu sinh Vũ Thị Mai Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Văn Chiến tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2024), là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về cơ chế vận hành và chuyển đổi mô hình quản lý mạng lưới chợ cấp tỉnh trong thời kỳ quá độ thể chế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) thực tiễn và học thuật cốt lõi được xác định: Trong khi hệ thống phân phối hiện đại (siêu thị, trung tâm thương mại) tăng trưởng nhanh, mạng lưới chợ truyền thống cả nước vẫn chiếm tới 75% thị phần bán lẻ với quy mô khoảng 9.000 chợ, tạo doanh thu trên 10 tỷ USD/năm và phục vụ 80% cư dân nông thôn; tuy nhiên, sau hơn 14 năm thực hiện Nghị định số 02/2003/NĐ-CP và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP của Chính phủ, tiến độ chuyển đổi mô hình quản lý chợ trên phạm vi cả nước mới chỉ đạt 11,2% (Ngô Thị Hương, 2017). Tại Hải Dương, toàn tỉnh có 186 chợ (tăng 49 chợ, tương đương 26,35% so với 137 chợ năm 2003), nhưng mới chỉ có 12 chợ chuyển đổi thành công sang mô hình doanh nghiệp và hợp tác xã quản lý. Chưa có công trình khoa học nào phân tích toàn diện mô hình quản trị hỗn hợp trong giai đoạn "quá độ" chuyển đổi từ bao cấp/công quản sang xã hội hóa tại địa bàn cấp tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng.

Luận án thiết lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 3 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Cơ sở lý luận và các nhân tố cấu thành mô hình quản lý chợ truyền thống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
  • H1: Mô hình quản lý chợ tối ưu là một cấu trúc ba bộ phận tương tác hữu cơ (Nhà nước - Đơn vị quản lý trực tiếp - Tiểu thương/Cư dân), trong đó hiệu quả phụ thuộc vào mức độ phân định ranh giới giữa quyền sở hữu tài sản công và quyền khai thác thương mại.
• RQ2: Thực trạng vận hành các mô hình quản lý chợ (Tổ quản lý, Ban quản lý, Hợp tác xã, Doanh nghiệp) tại Hải Dương giai đoạn 2003-2023 bộc lộ những điểm nghẽn thể chế và rào cản năng lực nào?
  • H2: Sự chậm trễ chuyển đổi mô hình bắt nguồn từ điểm nghẽn kép: chính sách cấm đầu tư ngân sách công vào cải tạo chợ (theo Nghị định 114/2009/NĐ-CP) kết hợp với xung đột lợi ích về giá thuê điểm kinh doanh giữa nhà đầu tư xã hội hóa và tiểu thương.
• RQ3: Cần xây dựng khung giải pháp và mô hình quản lý nào để thúc đẩy hiện đại hóa, số hóa và liên kết không gian thương mại - du lịch - văn hóa cho hệ thống chợ tỉnh Hải Dương đến năm 2030?
  • H3: Mô hình quản lý chợ thích ứng thời kỳ quá độ kết hợp chuyển đổi số và phát triển không gian thương mại phức hợp sẽ nâng cao hiệu quả thu ngân sách, bảo đảm an sinh và duy trì giá trị di sản văn hóa phi vật thể của chợ truyền thống.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Thể chế mới (New Institutional Economics), Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Governance) và Lý thuyết Hàng hóa công cộng (Public Goods Theory). Phạm vi nghiên cứu bao quát 186 chợ truyền thống được cấp phép (Hạng 1, Hạng 2, Hạng 3, chợ đầu mối, chợ chuyên doanh) tại 12 huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh Hải Dương, khảo sát dữ liệu thực chứng từ 240-270 đối tượng quản lý, doanh nghiệp, tiểu thương và người tiêu dùng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chính định hình lý thuyết về chợ và quản trị chợ:

DÒNG 1: THỂ CHẾ & QUẢN TRỊ NHÀ NƯỚC
(Du Zangqi 2020, LuYiLong 2013, Vichtor IvanoVich 2005)
DÒNG 2: VĂN HÓA & CỘNG ĐỒNG BẢN ĐỊA  - Tích hợp: Thể chế + Số hóa + Đa không gian
(Wang Rui 2015, Trịnh Khắc Mạnh 2012, Nguyễn Huy Bách 2018)
DÒNG 3: HIỆN ĐẠI HÓA & LOGISTICS NÔNG SẢN
(Qian & Zipan 2013, Fan Weny 2015, Hoàng Thị Hương 2019)

Dòng nghiên cứu 1: Quản trị nhà nước và chuyển đổi thể chế kinh tế. Du Zangqi (2020) trong công trình "Văn hoá và Quyền lực quốc gia ở khu vực nông thôn phía Bắc Trung Quốc" (Nxb. Nhân dân Giang Tô) khẳng định sự can thiệp và định hướng của chính quyền là trụ cột duy trì sự ổn định của mạng lưới chợ truyền thống qua hàng ngàn năm. LuYiLong (2013) tại "Chế độ, thị trường và phát triển nông thôn Trung Quốc" phân tích chính sách "Tam nông" tác động trực tiếp tới 135.000 doanh nghiệp và 90,9 triệu hộ sản xuất tiêu thụ nông sản qua chợ truyền thống. Tại Liên bang Nga, Vichtor IvanoVich (2005) và V. A. Titov (Đại học Quản lý Công nghệ Matcơva) phân tích sự sụp đổ của hệ thống phân phối tập trung sau năm 1991, chỉ ra rằng việc tái thiết lập mô hình quản lý chợ địa phương theo Luật Liên bang N271-FZ về thị trường bán lẻ đòi hỏi sự tách bạch tuyệt đối giữa chức năng quản lý vĩ mô của nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh của ban quản trị chợ.

Dòng nghiên cứu 2: Tiếp cận văn hóa - xã hội và sức mạnh cộng đồng. Wang Rui (2015, Đại học Vũ Hán) với công trình "Duy trì và phát triển chợ truyền thống, lấy sức mạnh từ cộng đồng" chứng minh chợ nông thôn là tài sản công mang tính gắn kết xã hội; bất kỳ mô hình quản lý nào tách rời sự đồng thuận của cộng đồng cư dân bản địa đều dẫn tới thất bại. Tại Việt Nam, Trịnh Khắc Mạnh (2012) qua nghiên cứu 68 văn bia từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 20 trích dẫn: "chợ là nơi trao đổi hàng hóa trong thiên hạ, nó là chỗ có tình người lâu bền như trời đất", chứng minh rằng từ thời phong kiến, quyền lập chợ thuộc sắc chỉ của Vua, nhưng quyền quản lý trực tiếp luôn thuộc về cơ chế đồng quản trị giữa quan xã và cộng đồng dân cư. Nguyễn Huy Bách (2018) làm sâu sắc thêm đặc tính di sản văn hóa phi vật thể của chợ trong nền kinh tế thị trường.

Dòng nghiên cứu 3: Hiện đại hóa hạ tầng, logistics và kinh tế không gian. Qian Forrest Zhang và Zipan (2013) nghiên cứu thị trường rau củ quả đô thị Trung Quốc chỉ ra chính sách logistics "luồng xanh" (miễn toàn bộ phí cầu đường quốc lộ) và trợ cấp điểm bán đã cứu vãn chợ truyền thống trước sức ép của siêu thị. Fan Weny (2015, Đại học Tứ Xuyên) mở rộng khái niệm chợ thành "không gian thương mại - du lịch - văn hóa Hương Trấn". Hoàng Thị Hương (2019) khảo sát 454 chợ tại Hà Nội và chỉ ra sai lầm của quy hoạch thuần túy tăng số lượng (dự kiến 595 chợ năm 2030) mà xem nhẹ việc phân cấp đầu tư. Vương Quang Lượng (2020) và Phạm Hồng Tú (2012) làm rõ tính tất yếu của chợ đầu mối nông sản đối với chuỗi giá trị bán lẻ nông thôn.

Tranh luận khoa học và định vị của luận án: Tồn tại mâu thuẫn sâu sắc giữa hai trường phái: (1) Trường phái "Tư nhân hóa/Thương mại hóa triệt để" ủng hộ xóa bỏ chợ truyền thống để thay thế bằng siêu thị hoặc chuyển nhượng toàn bộ cho doanh nghiệp bất động sản; (2) Trường phái "Bảo tồn nguyên trạng/Công quản bao cấp" lo ngại mất an sinh xã hội và đứt gãy văn hóa. Luận án của tác giả Vũ Thị Mai Hương định vị chính xác tại điểm giao thoa: đề xuất mô hình quản lý chợ quá độ đa hình thức, vừa giải phóng nguồn vốn xã hội hóa qua hợp tác xã và doanh nghiệp, vừa duy trì sự kiểm soát vĩ mô của nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi của tiểu thương và giá trị lịch sử - văn hóa địa phương.

So sánh quốc tế:

Tiêu chí phân tích	Mô hình Chợ Trung Quốc (LuYiLong 2013; Fan Weny 2015)	Mô hình Chợ Liên bang Nga (V. IvanoVich 2005; Luật N271-FZ)	Luận án tại Hải Dương (Vũ Thị Mai Hương, 2024)
Bản chất thể chế	Chợ thông minh gắn chính sách Tam nông, không gian Hương Trấn	Chuyển đổi hậu Xô Viết, đấu thầu công khai điểm kinh doanh	Quá độ từ công quản sang hợp tác xã/doanh nghiệp quản lý
Chính sách hỗ trợ	Miễn phí cầu đường vận tải nông sản, số hóa đầu cuối POS	Tách bạch quản lý nhà nước, nghiêm cấm can thiệp vi mô	Tháo gỡ lệnh cấm đầu tư công (NĐ 114), liên kết OCOP
Động lực quản trị	Sức mạnh cộng đồng kết hợp tập đoàn công nghệ thương mại	Đơn vị vận hành tư nhân hóa theo chuẩn thị trường bán lẻ	Xã hội hóa có điều kiện, ưu tiên HTX tiểu thương nội bộ

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Thể chế kinh tế và Lý thuyết Quản trị công trong phân khúc hạ tầng thương mại nông thôn và đô thị loại hai tại các nền kinh tế chuyển đổi thông qua các mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề P1 (Phân định lưỡng tầng quyền năng): Trong mô hình quản lý chợ truyền thống, việc phân định rõ ràng giữa quyền sở hữu tài sản công (thuộc Nhà nước đại diện bởi chính quyền địa phương) và quyền khai thác - quản trị thương mại (giao cho Doanh nghiệp hoặc Hợp tác xã thông qua hợp đồng nhượng quyền có thời hạn) là điều kiện tiên quyết để triệt tiêu hiện tượng lạm thu và xung đột tiểu thương.
• Mệnh đề P2 (Cơ chế đồng quản trị - Co-governance): Chợ truyền thống không chỉ là điểm giao dịch kinh tế đơn thuần mà là một "thực thể văn hóa - kinh tế phức hợp". Do đó, mô hình Hợp tác xã do chính tiểu thương góp vốn sở hữu mang lại hiệu quả tuân thủ nội quy và ổn định xã hội cao hơn so với mô hình Doanh nghiệp thuần túy tối đa hóa lợi nhuận tài chính.
• Mệnh đề P3 (Động lực học quá độ): Quá trình chuyển đổi mô hình quản lý chợ không thể diễn ra đồng loạt cơ học mà phải tuân theo lộ trình phân loại theo phân hạng chợ (Hạng 1, Hạng 2, Hạng 3) và vị trí địa - kinh tế, đòi hỏi các cấu trúc quản trị chuyển tiếp thích ứng với từng nhóm đối tượng tiểu thương.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp quan hệ tương tác hữu cơ giữa 3 bộ phận cấu thành mô hình quản lý chợ:

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được thiết kế đặc thù cho hệ thống chợ truyền thống tại các tỉnh thuộc khu vực kinh tế nông nghiệp - công nghiệp chuyển dịch, nơi tỷ lệ đóng góp của kinh tế tư nhân và kinh tế hộ gia đình vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong lưu chuyển hàng hóa tiêu dùng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với Hiện thực phê phán (Critical Realism), tiếp cận đối tượng nghiên cứu trong quá trình vận động lịch sử, khách quan và đa chiều. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) kết hợp định tính chuyên sâu và định lượng thực chứng được triển khai theo quy trình đa tầng.

                    THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP
NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH                              NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
- Nghiên cứu lịch sử & văn bia                   - Khảo sát thực địa (Survey)
- Phỏng vấn sâu chuyên gia/cán bộ                - Quy mô: N = 240 đến 270 mẫu
- Phân tích báo cáo thứ cấp 2003-2023            - 6 bộ phiếu hỏi (8-9 biến quan sát)
                    XỬ LÝ DỮ LIỆU & KIỂM ĐỊNH
                    - Thống kê mô tả (MS Excel)
                    - Cronbach's Alpha (SPSS)
                    - Phân tích nhân tố khám phá EFA
                    KẾT QUẢ & MÔ HÌNH HÓA ĐỀ XUẤT

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp: Xây dựng 6 bộ bảng hỏi khảo sát cấu trúc hóa dành riêng cho từng nhóm đối tượng: (1) Cán bộ quản lý nhà nước cấp Sở/Huyện/Xã; (2) Thành viên Ban quản lý/Tổ quản lý chợ; (3) Lãnh đạo Doanh nghiệp/Hợp tác xã quản lý chợ; (4) Hộ tiểu thương kinh doanh cố định; (5) Hộ kinh doanh không thường xuyên; (6) Khách hàng và người tiêu dùng.
• Thang đo: Sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý) với 8 đến 9 biến quan sát cho mỗi nhóm nội dung khảo sát (hiệu quả quản lý hành chính, năng lực chuyên trách, mức độ hài lòng về dịch vụ bốc xếp, vệ sinh, PCCC, thu gom rác thải, chuyển đổi số).
• Kỹ thuật tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa nguồn dữ liệu (báo cáo thường niên của Sở Công Thương Hải Dương, Niên giám thống kê giai đoạn 2003-2023, dữ liệu khảo sát thực địa) và tam giác hóa phương pháp (phỏng vấn sâu - survey bảng hỏi - quan sát tham dự).
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Hệ số Cronbach's Alpha được sử dụng để kiểm tra tính nhất quán nội tại của các thang đo ($\alpha \ge 0,70$ bảo đảm độ tin cậy), phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) trên phần mềm SPSS nhằm trích xuất các nhân tố then chốt ảnh hưởng đến hiệu quả mô hình.

Data và phân tích

Mẫu điều tra được phân bổ đồng đều trên địa bàn tỉnh Hải Dương, bao phủ đầy đủ các phân hạng chợ theo Nghị định 02/2003/NĐ-CP:

• Chợ Hạng 1: Quy mô trên 400 điểm kinh doanh, hạ tầng kiên cố tại trung tâm đô thị (TP. Hải Dương, TP. Chí Linh).
• Chợ Hạng 2: Quy mô từ 200 đến 400 điểm kinh doanh, phục vụ trung tâm khu vực liên huyện.
• Chợ Hạng 3: Quy mô dưới 200 điểm kinh doanh, bán kiên cố hoặc tạm thời tại địa bàn xã, phường, thị trấn thuần nông.

Công cụ phân tích: Toàn bộ dữ liệu được số hóa và xử lý trên nền tảng Microsoft Office Excel (phân loại tần số, cơ cấu tỷ lệ phần trăm) và SPSS (thống kê suy luận, tương quan, EFA).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Điểm nghẽn thể chế và nghịch lý xã hội hóa: Sau 20 năm thực hiện quy định của Chính phủ, toàn tỉnh Hải Dương chỉ có 12/186 chợ (chiếm tỷ lệ 6,45%) chuyển đổi sang mô hình Doanh nghiệp hoặc Hợp tác xã quản lý. Tỷ lệ này thấp hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc (11,2% năm 2017). Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ quy định tại Nghị định 02/2003/NĐ-CP và Nghị định 114/2009/NĐ-CP: "không cho phép sử dụng ngân sách nhà nước để đầu tư xây dựng, nâng cấp, sửa chữa, cải tạo chợ". Điều này triệt tiêu nguồn vốn duy tu các chợ nông thôn hạng 3 kém hấp dẫn thương mại, đẩy các địa phương vào tình trạng "tiến thoái lưỡng nan".
2. Sự thiếu hụt trầm trọng về năng lực cán bộ quản lý chuyên trách: Dữ liệu từ Bảng 3.3 và Biểu đồ 3.2 cho thấy phần lớn cán bộ trong các Ban quản lý, Tổ quản lý chợ công lập đều kiêm nhiệm hoặc chưa qua đào tạo nghiệp vụ quản trị thương mại hiện đại. Tỷ lệ cán bộ có trình độ đại học chuyên ngành kinh tế/quản lý dưới 15%, tư duy quản lý vẫn mang đậm "quán tính bao cấp", xem chợ là nơi phát sinh tiêu cực xã hội cần kiểm soát thay vì một động lực phát triển kinh tế hàng hóa.
3. Mâu thuẫn lợi ích gay gắt trong mô hình Doanh nghiệp tư nhân quản lý: Kết quả khảo sát mức độ hài lòng (Biểu đồ 3.4, 3.6) chỉ ra rằng khi chuyển giao chợ cho doanh nghiệp tư nhân, 78% tiểu thương bày tỏ sự lo ngại và phản đối do giá thuê sạp tăng đột biến nhằm thu hồi vốn đầu tư xây dựng, trong khi các dịch vụ hỗ trợ (PCCC, an toàn thực phẩm, xử lý nước thải) không được cải thiện tương xứng. Ngược lại, mô hình Hợp tác xã quản lý do chính tiểu thương góp cổ phần đem lại chỉ số đồng thuận và hiệu quả bảo dưỡng tài sản cao vượt trội.
4. Sự trỗi dậy của thanh toán điện tử và bán lẻ số hóa: Dữ liệu Biểu đồ 3.7 xác nhận trên 65% hộ kinh doanh cố định tại các chợ hạng 1 và hạng 2 đã sử dụng điện thoại thông minh, quét mã QR trong thanh toán giao dịch; tuy nhiên, hoạt động này hoàn toàn mang tính tự phát của tiểu thương, thiếu vắng hạ tầng công nghệ và chiến lược hỗ trợ thương mại điện tử từ phía các ban quản lý chợ.
5. Tiềm năng chưa khai thác của không gian thương mại liên kết du lịch: Khảo sát lượng khách du lịch tại chợ (Biểu đồ 3.9) chỉ ra rằng các chợ truyền thống gần quần thể di tích (Côn Sơn - Kiếp Bạc, gốm Chu Đậu, đền Tranh) sở hữu sức hút lớn nhưng hoàn toàn bị cô lập khỏi tour tuyến du lịch của tỉnh do hạ tầng bãi đỗ xe và khu trưng bày sản phẩm OCOP chưa được quy hoạch đồng bộ.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Luận án bổ sung vào lý luận quản lý kinh tế mô hình phân kỳ ba giai đoạn chuyển đổi hạ tầng thương mại truyền thống, làm rõ mối quan hệ giữa thể chế quản trị địa phương và hành vi kinh tế của tiểu thương.
• Hàm ý phương pháp: Bộ công cụ 6 bảng hỏi khảo sát đa tác nhân cung cấp khung đo lường tiêu chuẩn cho các nghiên cứu thẩm định năng lực hạ tầng thương mại tại các tỉnh, thành phố khác.
• Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp và hợp tác xã: Đề xuất quy trình chuyển giao quyền khai thác chợ kèm theo điều khoản cam kết mức trần giá dịch vụ, lộ trình góp vốn của tiểu thương nhằm xóa bỏ nguy cơ đình công, bãi thị.
• Khuyến nghị chính sách cho UBND tỉnh Hải Dương và Bộ Công Thương:
  • Giai đoạn 1: Ban hành khung pháp lý chuyển tiếp cho phép bố trí ngân sách địa phương hỗ trợ hạ tầng thiết yếu (PCCC, trạm xử lý nước thải, bãi đỗ xe) cho các chợ hạng 3 vùng nông thôn theo Chương trình Nông thôn mới.
  • Giai đoạn 2: Ưu tiên phê duyệt mô hình Hợp tác xã tiểu thương quản lý đối với chợ nông thôn và mô hình Doanh nghiệp liên doanh có vốn nhà nước chi phối đối với chợ đầu mối nông sản.
  • Giai đoạn 3: Tích hợp chợ truyền thống vào mạng lưới chuyển đổi số và không gian du lịch văn hóa tâm linh của tỉnh Hải Dương.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 4 hạn chế nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn không gian địa lý: Dữ liệu khảo sát thực chứng chỉ tập trung tại tỉnh Hải Dương, các đặc thù về tập quán tiêu dùng và cơ chế điều hành có thể có sự khác biệt so với các tỉnh miền núi phía Bắc hoặc vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Tính chất cắt ngang của dữ liệu (Cross-sectional data): Dữ liệu điều tra phản ánh hiện trạng tại thời điểm nghiên cứu (2020-2023), chưa thực hiện được các nghiên cứu theo chuỗi thời gian dài hạn (Longitudinal study) sau khi các chợ mới chuyển đổi đi vào vận hành ổn định trên 5 năm.
3. Nguồn tài liệu lưu trữ cấp xã còn hạn chế: Nhiều báo cáo tổng kết hàng năm tại cấp cơ sở mang tính khái quát, thiếu hụt số liệu định lượng chi tiết về doanh thu và thuế thu từ chợ.
4. Biến số chuyển đổi số: Các chỉ số đánh giá về chợ thương mại điện tử và logistics thông minh mới dừng lại ở mức độ khảo sát ban đầu do công nghệ mới bùng nổ trong 3-4 năm gần đây.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh liên tỉnh (Hải Dương - Hải Phòng - Quảng Ninh - Bắc Ninh) để đánh giá chuỗi logistics chợ đầu mối liên vùng.
• Ứng dụng mô hình Phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để lượng hóa tác động của chuyển đổi số chợ truyền thống đến doanh thu tiểu thương.
• Đánh giá tác động của thương mại điện tử xuyên biên giới và mạng xã hội (TikTok Shop, Shopee) đối với sự tồn tại của chợ phiên truyền thống.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học toàn diện, là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các đề tài nghiên cứu sau đại học về quản lý thương mại, kinh tế địa phương và thể chế kinh tế chuyển đổi tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các trường đại học khối kinh tế.
• Tác động chuyển đổi ngành bán lẻ: Định hình lại nhận thức của các nhà đầu tư hạ tầng thương mại; chuyển từ tư duy "xây chợ để bán ki-ốt bất động sản" sang "quản trị hệ sinh thái dịch vụ thương mại bền vững".
• Ảnh hưởng chính sách công: Cung cấp luận cứ thực tiễn giúp Sở Công Thương và UBND tỉnh Hải Dương hoàn thiện Đề án phát triển mạng lưới chợ trên địa bàn tỉnh Hải Dương đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đồng thời đề xuất sửa đổi các bất cập trong Nghị định 114/2009/NĐ-CP ở cấp Trung ương.
• Lợi ích xã hội: Bảo vệ quyền lợi hợp pháp của hơn 20.000 tiểu thương trên địa bàn tỉnh Hải Dương, duy trì sinh kế cho lao động nông thôn, bình ổn giá cả các mặt hàng lương thực thực phẩm thiết yếu và bảo tồn không gian văn hóa chợ quê.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận hệ thống lý luận vững chắc, phương pháp luận nghiên cứu kết hợp lịch sử - logic và bộ công cụ khảo sát thực địa mẫu mực về quản trị hạ tầng công.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế: Bổ sung tư liệu giảng dạy thực tế về chuyển đổi mô hình đơn vị sự nghiệp có thu, kinh tế thể chế và quản lý kinh tế nhà nước cấp tỉnh.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã đầu tư hạ tầng: Nhận diện cấu trúc tổ chức tối ưu (Sơ đồ 2.3 và 2.4), phương án thu hồi vốn và cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích với tiểu thương.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, UBND các cấp, Sở Công Thương): Nắm vững căn cứ thực chứng để ban hành các quy chế phân cấp quản lý, tiêu chuẩn thiết kế chợ (TCXDVN 361:2006) và quy trình chuyển đổi mô hình quản lý chợ phù hợp với từng địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Governance) và Lý thuyết Thể chế kinh tế mới thông qua việc xác lập cấu trúc "Tam giác quản trị chợ quá độ" (Nhà nước - Đơn vị quản lý trung gian - Tiểu thương/Cư dân). Luận án chứng minh rằng trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi, việc chuyển giao quyền quản lý chợ từ mô hình công quản sang tư nhân không thể áp dụng cơ chế tư nhân hóa thuần túy, mà bắt buộc phải thiết lập cơ chế "đồng quản trị" (Co-governance) với sự tham gia của Hợp tác xã tiểu thương để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa tính chất hàng hóa công cộng và mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận thương mại.

2. Đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây như thế nào?
So với các nghiên cứu trước đây (như Hoàng Thị Hương, 2019 chỉ tập trung vào đô thị hóa Hà Nội; Vương Quang Lượng, 2020 chỉ nghiên cứu chợ bán buôn nông sản), luận án của Vũ Thị Mai Hương đã thiết kế phương pháp tiếp cận đa tầng: kết hợp nghiên cứu văn bia lịch sử (từ thế kỷ 15) để xác lập bản chất di sản của chợ với việc sử dụng đồng thời 6 bộ phiếu khảo sát định lượng xử lý trên phần mềm SPSS (phân tích nhân tố khám phá EFA và Cronbach's Alpha), tạo nên độ tin cậy thực chứng vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là mô hình doanh nghiệp tư nhân quản lý chợ - vốn được kỳ vọng mang lại hiệu quả đầu tư hiện đại hóa cao nhất - lại là mô hình nhận được mức độ hài lòng thấp nhất từ phía tiểu thương và người tiêu dùng do áp lực tăng phí điểm bán để bù đắp chi phí xây dựng hạ tầng; trong khi mô hình Hợp tác xã tiểu thương quản lý lại đạt chỉ số ổn định, an sinh và hiệu quả khai thác bền vững nhất.

4. Giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không?
Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ phụ lục gồm 6 mẫu phiếu điều tra, hệ thống chỉ báo đo lường Likert 5 mức độ, danh mục 186 chợ phân loại theo 3 hạng trên địa bàn tỉnh Hải Dương, danh sách các biến quan sát và quy trình xử lý dữ liệu thống kê, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại quy trình khảo sát tại bất kỳ tỉnh, thành nào khác tại Việt Nam.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới việc xây dựng mô hình "Chợ truyền thống số hóa đa chức năng" (Digital & Cultural Hybrid Market), nghiên cứu cơ chế tích hợp logistics tự động hóa, kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn qua mã QR truy xuất nguồn gốc và liên kết chuỗi giá trị du lịch làng nghề di sản.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Mai Hương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chợ và mô hình quản lý chợ truyền thống, xác lập rõ các đặc trưng thể chế, kinh tế và văn hóa - lịch sử của mạng lưới chợ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
2. Làm rõ bức tranh thực trạng mô hình quản lý chợ tại Hải Dương giai đoạn 2003-2023, chỉ rõ nguyên nhân khiến tốc độ chuyển đổi mô hình chỉ đạt 6,45% (12/186 chợ) do các rào cản từ Nghị định 114/2009/NĐ-CP và hạn chế về năng lực cán bộ chuyên trách.
3. Đề xuất mô hình quản lý chợ chuyển tiếp thích ứng thời kỳ quá độ, khẳng định vai trò ưu việt của mô hình Hợp tác xã tiểu thương và doanh nghiệp cổ phần hóa có vốn nhà nước trong việc hài hòa lợi ích kinh tế - xã hội.
4. Xây dựng khung giải pháp phát triển không gian thương mại phức hợp, kết hợp chợ truyền thống với thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các tuyến du lịch văn hóa - tâm linh đặc trưng của tỉnh Hải Dương.
5. Đưa ra hệ thống kiến nghị chính sách cụ thể, có tính khả thi cao gửi tới Chính phủ, Bộ Công Thương và UBND tỉnh Hải Dương nhằm tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư công và phân cấp quản lý hạ tầng thương mại.

Luận án đánh dấu một bước tiến quan trọng trong chuyên ngành Quản lý kinh tế, mở ra các hướng tiếp cận liên ngành mới giữa kinh tế học thể chế, quản trị công và xã hội học văn hóa, tạo nền tảng vững chắc cho công cuộc hiện đại hóa hệ thống thương mại truyền thống Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án đƣợc kết cấu gồm 4 Chƣơng. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA CÁC HỌC GIẢ NƢỚC NGOÀI VỀ CHỢ VÀ MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ Về phƣơng pháp trình bày chƣơng này Nghiên cứu sinh sẽ giới thiệu tóm tắt các công trình nghiên cứu của các tác giả liên quan đến đề tài. Trong phần cuối chƣơng Nghiên cứu sinh sẽ tổng hợp theo từng nhóm vấn đề để tránh sự trùng lặp.

Trƣớc hết Nghiên cứu sinh tập trung vào các công trình nghiên cứu của các tác giả: Trung Quốc và các tác giả Liên bang Nga với lý do Nga và Trung Quốc là những nƣớc có nền kinh tế phát triển hơn Việt Nam, tuy nhiên họ là những nƣớc đi vào nền kinh tế thị trƣờng tƣơng đối muộn sau khi nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp ở hai nƣớc này bị thất bại. Điều này cũng tƣơng đồng với thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Trong đó có sự tƣơng đồng với thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Nghiên cứu sinh sẽ tổng hợp các công trình nghiên cứu của các học giả trong nƣớc về chợ, về mô hình quản lý chợ.

*Các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, Liên bang Nga - Một số sách chuyên khảo của các học giả Trung Quốc + Sách tham khảo: “Văn hoá và Quyền lực quốc gia ở khu vực nông thôn phía Bắc Trung Quốc”, của tác giả Du Zangqi (2020), Nxb. Nhân dân Giang Tô. Đây là công trình lớn của nhóm tác giả Trung Quốc thuộc Trƣờng Đại học Nam Khai phối hợp với một nhóm học giả chuyên nghiên cứu Trung Quốc đến từ Mỹ và Ấn Độ. Nội dung cuốn sách đề cập nhiều vấn đề, Nghiên cứu sinh chỉ quan tâm đến vai trò và chính sách quản lý của nhà nƣớc đối với chợ truyền thống của Trung Quốc.

Các tác giả cho rằng trong xã hội nông thôn Trung Quốc, các thƣơng nhân, các lễ hội, hội chợ là những thành phần gắn với hoạt động của các chợ truyền thống. Đây là những đặc điểm đã tồn tại ở nông thôn Trung Quốc hàng ngàn năm, bƣớc sang thế kỷ 20 nó vẫn duy trì và lấy chợ truyền 10 thống làm nơi thể hiện trong giao lƣu cộng đồng. Với những khảo sát chi tiết ở các làng tại vùng Hoa Bắc, các tác giả đƣa ra nhận xét rằng từ đầu thế kỷ cho đến nay thái độ của chính quyền các cấp qua các thời kỳ đều tôn trọng và quan tâm tới việc quản lý các chợ truyền thống. Trong giai đoạn hiện nay sự phát triển của nông thôn, nông dân Trung Quốc đã có sự tiến bộ vƣợt bậc.

Tuy nhiên khoảng cách giữa thành thị và nông thôn Trung Quốc vẫn còn rộng. Từ đó các tác giả cho rằng: những đặc điểm tốt cần đƣợc tiếp tục chọn lọc, từ bỏ những hủ tục lạc hậu, lỗi thời, đồng thời duy trì các giá trị truyền thống để quản lý các chợ nông thôn trở thành các trung tâm mua bán hàng hoá và phát huy đƣợc tiềm năng du lịch phục vụ khách trong nƣớc và nƣớc ngoài tạo ra diện mạo mới của nông thôn mới Trung Quốc. [138] + Sách chuyên khảo: “Chợ truyền thống ở Trung Quốc”. Cuốn sách nêu lên đặc điểm cơ bản của hàng hoá trong các chợ truyền thống của Trung Quốc là hàng hoá nông sản, thuỷ sản, thực phẩm.

Đây là loại chợ khá phổ biến ở Trung Quốc. Mạng lƣới chợ này đang đóng vai trò quan trọng đảm bảo an ninh lƣơng thực, thực phẩm của đất nƣớc do các lợi thế nhƣ: thuận lợi giao thông, giá cả, độ tƣơi ngon, cơ hội giao tiếp xã hội, phù hợp với văn hoá địa phƣơng. Chính sách quản lý của Chính phủ Trung Quốc từ thời kỳ cải cách đã hƣớng đến việc việc duy trì và nâng cấp các chợ truyền thống. Từ năm 2010 các chợ đƣợc tăng cƣờng đầu tƣ để trở thành các “chợ thông minh”, đƣợc trang bị đầu cuối bằng thanh toán điện tử.

Nghiên cứu sinh đã đƣợc cung cấp thêm các minh chứng về thái độ, quan điểm của chính quyến các cấp, đối với việc duy trì, phát triển và đổi mới quản lý mạng lƣới chợ truyền thống ở Trung Quốc [137]. + Sách chuyên khảo: “Chế độ, thị trường và phát triển nông thôn Trung Quốc”, của tác giả LuYiLong (2013), Nxb. Đại học Nhân dân Trung Quốc. 11 Chủ đề của cuốn sách này đã đi sâu vào cơ sở lý luận và phân tích thực tiễn để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để đạt đƣợc sự phát triển nhanh ở nông thôn Trung Quốc trong thời kỳ mới, tác giả phân tích yếu tố quan trọng là: Quan điểm, phƣơng hƣớng, giải pháp của Chính quyền về phát triển thị trƣờng nông thôn, Chính phủ đã khẳng định đƣờng lối phát triển nông thôn thể hiện qua việc xây dựng nông thôn mới với ba mục tiêu: nông nghiệp, nông thôn, nông dân (Tam nông).

Sau 24 năm triển khai chính sách Tam nông đến nay Trung Quốc vẫn còn 60 triệu nông dân nghèo và 100 triệu thu nhập chỉ 30 USD/ngƣời/tháng. Nhà nƣớc Trung Quốc công bố Chƣơng trình xây dựng nông thôn mới xã hội chủ nghĩa và từ tháng 3/2006 đã có sự đầu tƣ lớn cho chƣơng trình này. Khẩu hiệu của Chính phủ với nông thôn là: Cho nhiều, lấy ít, duy trì sống. Từ đó tác giả cho rằng chợ truyền thống là một bộ phận quan trọng đối với ngƣời dân Trung Quốc ở nông thôn.

Chính phủ Trung Quốc đã tăng cƣờng công tác đầu tƣ và quản lý chợ đảm bảo cho 135.000 doanh nghiệp và 90,9 triệu hộ đang sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp tại mạng lƣới chợ. Có 60% dân số cả nƣớc đang sử dụng chợ là nơi cung cấp các mặt hàng thiết yếu. Đồng thời với tăng nguồn đầu tƣ công, Chính phủ Trung Quốc đẩy nhanh việc xã hội hóa để xây dựng và quản lý chợ truyền thống. Đại học Tứ Xuyên.

Theo tác giả, đối tƣợng của mô hình quản lý chợ trong thời kỳ cải cách cần đƣợc mở rộng. Không gian chợ đƣợc mở rộng đến các điểm du lịch, các danh thắng lịch sử văn hóa… Tác giả cuốn sách đã đƣa ra những khái niệm: không gian thƣơng mại du lịch, không gian thƣơng mại văn hóa, không gian thƣơng mại truyền thống. Điều đó đòi hỏi các chủ thể quản lý phải tăng cƣờng khả năng liên kết và quản lý ở phạm vi rộng hơn để đạt đƣợc hiệu quả kinh tế tốt hơn. 12 Tác giả nhấn mạnh cần phải xây dựng quy hoạch và đầu tƣ vật chất, thiết bị giao dịch để giữ đƣợc nét truyền thống nhƣng cần phối hợp với sự phát triển nhanh của không gian du lịch hiện đại, nghiên cứu sinh đánh giá đây là cuốn sách hay về mô hình quản lý chợ mở rộng kết hợp với du lịch Hƣơng Trấn của Trung Quốc, hàng trăm đoàn du lịch của nƣớc ta đi về đều rất khen việc phát triển chợ và du lịch Hƣơng Trấn của Trung Quốc, hệ thống chợ truyền thống ở đó rất khang trang, rộng rãi, hiện đại hàng hoá đa dạng nhƣng chỉ quan sát thôi cũng thấy rõ nét truyền thống trong chợ đƣợc duy trì nhƣ thế nào, đây là nội dung đƣợc nghiên cứu sinh quan tâm trong đề tài về chuyển đổi mô hình quản lý chợ ở Hải Dƣơng một tỉnh đồng bằng có nhiều lợi thế để phát triển thƣơng mại và du lịch.

[139] + Sách chuyên khảo: “Duy trì và phát triển chợ truyền thống, lấy sức mạnh từ cộng đồng”, của tác giả Wang Rui (2015), Trƣờng Đại học Vũ Hán, Nxb. Tác giả cho rằng, mục đích của mô hình quản lý chợ truyền thống là tiếp tục duy trì và phát triển chợ truyền thống. Xây dựng mô hình quản lý mới không chỉ xuất phát từ chủ trƣơng của Chính phủ, vai trò của các cơ quan quản lý từ trên xuống dƣới và còn phát huy đƣợc vai trò tích cực của dân cƣ, phải đƣợc sự ủng hộ của ngƣời mua, ngƣời bán và đặc biệt là dân cƣ của địa phƣơng có chợ. Tác giả kết luận rằng, chợ ở nông thôn Trung Quốc ở mỗi vùng đã gắn bó với cộng đồng dân cƣ từ lâu đời.

Dù chợ là tài sản công của quốc gia, nhƣng ngƣời dân luôn trân trọng, bảo vệ và coi chợ nhƣ một nhƣ một phần không thể thiếu của địa phƣơng mình. Cho nên quản lý chợ phải đƣa vào cộng đồng, lấy sức mạnh từ cộng đồng đƣợc coi là một vấn đề có tính nguyên tắc trong mô hình quản lý chợ Trung Quốc thời kỳ cải cách. [161] + Bài báo: “Sự chuyển đổi của thị trường rau củ quả ở thành thị Trung Quốc”, của tác giả Qian Forrect Zhang và Zipan tháng 10 (2013) 13 Đây là bài báo có nội dung hẹp đề cập đến thị trƣờng rau củ quả nói chung, các chợ chuyên doanh rau củ quả nói riêng ở Trung Quốc. Trong mô hình quản lý chợ thời kỳ cải cách, các chợ chuyên doanh này đƣợc giao cho các doanh nghiệp, hợp tác xã và tƣ nhân quản lý.

Lúc đầu việc quản lý các chợ này gặp nhiều khó khăn. Ngƣời sản xuất và ngƣời tiểu thƣơng không hào hứng với các loại hàng hóa này vì sản xuất cần thời gian và kinh nghiệm, ngƣời buôn bán thì ngại hàng hóa cồng kềnh, thời gian bảo quản ngắn nhanh hỏng và lãi suất thấp. Do đó hàng hóa đến tay ngƣời tiêu dùng có giá cao, nhất là các vùng đô thị. Nhận thức đây là một mặt hàng quan trọng không thể thiếu đối với đời sống và sức khỏe của dân cƣ.

Chính phủ Trung Quốc đã chỉ đạo và ban hành các chính sách riêng đối với ngƣời sản xuất và kinh doanh mặt hàng bao gồm: chính sách ƣu đãi, hỗ trợ ngƣời sản xuất, hƣớng dẫn kỹ thuật trồng trọt, bao gói bảo quản sản phẩm, đặc biệt chính sách với dịch vụ logicstic với mặt hàng này (không thu lệ phí giao thông với các phƣơng tiện vận chuyển rau củ quả trên phạm vi toàn quốc) [45], chính sách thu phí rất thấp đối với các tiểu thƣơng bán rau củ quả trong chợ. Điều đó cũng lý giải tại sao rau củ quả Trung Quốc vƣợt hàng 1000km sang đến Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà vẫn rẻ hơn với các sản phẩm của Việt Nam. Tác giả kết luận mô hình quản lý chợ trong thời kỳ cải cách là một nội dung lớn, khi triển khai thực hiện không thể chung chung mà phải rất cụ thể. Các cấp quản lý, quản trị chợ không thể chủ quan chỉ đạo một chiều từ trên xuống mà phải quan sát, tìm hiểu thực tế một cách tỷ mỷ, chu đáo để có những điều chỉnh kịp thời và hiệu quả.