phần mở đầu, kết luận, danh mục các tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án đƣợc kết cấu gồm 4 Chƣơng. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA CÁC HỌC GIẢ NƢỚC NGOÀI VỀ CHỢ VÀ MÔ HÌNH QUẢN LÝ CHỢ Về phƣơng pháp trình bày chƣơng này Nghiên cứu sinh sẽ giới thiệu tóm tắt các công trình nghiên cứu của các tác giả liên quan đến đề tài. Trong phần cuối chƣơng Nghiên cứu sinh sẽ tổng hợp theo từng nhóm vấn đề để tránh sự trùng lặp.
Trƣớc hết Nghiên cứu sinh tập trung vào các công trình nghiên cứu của các tác giả: Trung Quốc và các tác giả Liên bang Nga với lý do Nga và Trung Quốc là những nƣớc có nền kinh tế phát triển hơn Việt Nam, tuy nhiên họ là những nƣớc đi vào nền kinh tế thị trƣờng tƣơng đối muộn sau khi nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp ở hai nƣớc này bị thất bại. Điều này cũng tƣơng đồng với thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Trong đó có sự tƣơng đồng với thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Nghiên cứu sinh sẽ tổng hợp các công trình nghiên cứu của các học giả trong nƣớc về chợ, về mô hình quản lý chợ.
*Các công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, Liên bang Nga - Một số sách chuyên khảo của các học giả Trung Quốc + Sách tham khảo: “Văn hoá và Quyền lực quốc gia ở khu vực nông thôn phía Bắc Trung Quốc”, của tác giả Du Zangqi (2020), Nxb. Nhân dân Giang Tô. Đây là công trình lớn của nhóm tác giả Trung Quốc thuộc Trƣờng Đại học Nam Khai phối hợp với một nhóm học giả chuyên nghiên cứu Trung Quốc đến từ Mỹ và Ấn Độ. Nội dung cuốn sách đề cập nhiều vấn đề, Nghiên cứu sinh chỉ quan tâm đến vai trò và chính sách quản lý của nhà nƣớc đối với chợ truyền thống của Trung Quốc.
Các tác giả cho rằng trong xã hội nông thôn Trung Quốc, các thƣơng nhân, các lễ hội, hội chợ là những thành phần gắn với hoạt động của các chợ truyền thống. Đây là những đặc điểm đã tồn tại ở nông thôn Trung Quốc hàng ngàn năm, bƣớc sang thế kỷ 20 nó vẫn duy trì và lấy chợ truyền 10 thống làm nơi thể hiện trong giao lƣu cộng đồng. Với những khảo sát chi tiết ở các làng tại vùng Hoa Bắc, các tác giả đƣa ra nhận xét rằng từ đầu thế kỷ cho đến nay thái độ của chính quyền các cấp qua các thời kỳ đều tôn trọng và quan tâm tới việc quản lý các chợ truyền thống. Trong giai đoạn hiện nay sự phát triển của nông thôn, nông dân Trung Quốc đã có sự tiến bộ vƣợt bậc.
Tuy nhiên khoảng cách giữa thành thị và nông thôn Trung Quốc vẫn còn rộng. Từ đó các tác giả cho rằng: những đặc điểm tốt cần đƣợc tiếp tục chọn lọc, từ bỏ những hủ tục lạc hậu, lỗi thời, đồng thời duy trì các giá trị truyền thống để quản lý các chợ nông thôn trở thành các trung tâm mua bán hàng hoá và phát huy đƣợc tiềm năng du lịch phục vụ khách trong nƣớc và nƣớc ngoài tạo ra diện mạo mới của nông thôn mới Trung Quốc. [138] + Sách chuyên khảo: “Chợ truyền thống ở Trung Quốc”. Cuốn sách nêu lên đặc điểm cơ bản của hàng hoá trong các chợ truyền thống của Trung Quốc là hàng hoá nông sản, thuỷ sản, thực phẩm.
Đây là loại chợ khá phổ biến ở Trung Quốc. Mạng lƣới chợ này đang đóng vai trò quan trọng đảm bảo an ninh lƣơng thực, thực phẩm của đất nƣớc do các lợi thế nhƣ: thuận lợi giao thông, giá cả, độ tƣơi ngon, cơ hội giao tiếp xã hội, phù hợp với văn hoá địa phƣơng. Chính sách quản lý của Chính phủ Trung Quốc từ thời kỳ cải cách đã hƣớng đến việc việc duy trì và nâng cấp các chợ truyền thống. Từ năm 2010 các chợ đƣợc tăng cƣờng đầu tƣ để trở thành các “chợ thông minh”, đƣợc trang bị đầu cuối bằng thanh toán điện tử.
Nghiên cứu sinh đã đƣợc cung cấp thêm các minh chứng về thái độ, quan điểm của chính quyến các cấp, đối với việc duy trì, phát triển và đổi mới quản lý mạng lƣới chợ truyền thống ở Trung Quốc [137]. + Sách chuyên khảo: “Chế độ, thị trường và phát triển nông thôn Trung Quốc”, của tác giả LuYiLong (2013), Nxb. Đại học Nhân dân Trung Quốc. 11 Chủ đề của cuốn sách này đã đi sâu vào cơ sở lý luận và phân tích thực tiễn để trả lời câu hỏi: Làm thế nào để đạt đƣợc sự phát triển nhanh ở nông thôn Trung Quốc trong thời kỳ mới, tác giả phân tích yếu tố quan trọng là: Quan điểm, phƣơng hƣớng, giải pháp của Chính quyền về phát triển thị trƣờng nông thôn, Chính phủ đã khẳng định đƣờng lối phát triển nông thôn thể hiện qua việc xây dựng nông thôn mới với ba mục tiêu: nông nghiệp, nông thôn, nông dân (Tam nông).
Sau 24 năm triển khai chính sách Tam nông đến nay Trung Quốc vẫn còn 60 triệu nông dân nghèo và 100 triệu thu nhập chỉ 30 USD/ngƣời/tháng. Nhà nƣớc Trung Quốc công bố Chƣơng trình xây dựng nông thôn mới xã hội chủ nghĩa và từ tháng 3/2006 đã có sự đầu tƣ lớn cho chƣơng trình này. Khẩu hiệu của Chính phủ với nông thôn là: Cho nhiều, lấy ít, duy trì sống. Từ đó tác giả cho rằng chợ truyền thống là một bộ phận quan trọng đối với ngƣời dân Trung Quốc ở nông thôn.
Chính phủ Trung Quốc đã tăng cƣờng công tác đầu tƣ và quản lý chợ đảm bảo cho 135.000 doanh nghiệp và 90,9 triệu hộ đang sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp tại mạng lƣới chợ. Có 60% dân số cả nƣớc đang sử dụng chợ là nơi cung cấp các mặt hàng thiết yếu. Đồng thời với tăng nguồn đầu tƣ công, Chính phủ Trung Quốc đẩy nhanh việc xã hội hóa để xây dựng và quản lý chợ truyền thống. Đại học Tứ Xuyên.
Theo tác giả, đối tƣợng của mô hình quản lý chợ trong thời kỳ cải cách cần đƣợc mở rộng. Không gian chợ đƣợc mở rộng đến các điểm du lịch, các danh thắng lịch sử văn hóa… Tác giả cuốn sách đã đƣa ra những khái niệm: không gian thƣơng mại du lịch, không gian thƣơng mại văn hóa, không gian thƣơng mại truyền thống. Điều đó đòi hỏi các chủ thể quản lý phải tăng cƣờng khả năng liên kết và quản lý ở phạm vi rộng hơn để đạt đƣợc hiệu quả kinh tế tốt hơn. 12 Tác giả nhấn mạnh cần phải xây dựng quy hoạch và đầu tƣ vật chất, thiết bị giao dịch để giữ đƣợc nét truyền thống nhƣng cần phối hợp với sự phát triển nhanh của không gian du lịch hiện đại, nghiên cứu sinh đánh giá đây là cuốn sách hay về mô hình quản lý chợ mở rộng kết hợp với du lịch Hƣơng Trấn của Trung Quốc, hàng trăm đoàn du lịch của nƣớc ta đi về đều rất khen việc phát triển chợ và du lịch Hƣơng Trấn của Trung Quốc, hệ thống chợ truyền thống ở đó rất khang trang, rộng rãi, hiện đại hàng hoá đa dạng nhƣng chỉ quan sát thôi cũng thấy rõ nét truyền thống trong chợ đƣợc duy trì nhƣ thế nào, đây là nội dung đƣợc nghiên cứu sinh quan tâm trong đề tài về chuyển đổi mô hình quản lý chợ ở Hải Dƣơng một tỉnh đồng bằng có nhiều lợi thế để phát triển thƣơng mại và du lịch.
[139] + Sách chuyên khảo: “Duy trì và phát triển chợ truyền thống, lấy sức mạnh từ cộng đồng”, của tác giả Wang Rui (2015), Trƣờng Đại học Vũ Hán, Nxb. Tác giả cho rằng, mục đích của mô hình quản lý chợ truyền thống là tiếp tục duy trì và phát triển chợ truyền thống. Xây dựng mô hình quản lý mới không chỉ xuất phát từ chủ trƣơng của Chính phủ, vai trò của các cơ quan quản lý từ trên xuống dƣới và còn phát huy đƣợc vai trò tích cực của dân cƣ, phải đƣợc sự ủng hộ của ngƣời mua, ngƣời bán và đặc biệt là dân cƣ của địa phƣơng có chợ. Tác giả kết luận rằng, chợ ở nông thôn Trung Quốc ở mỗi vùng đã gắn bó với cộng đồng dân cƣ từ lâu đời.
Dù chợ là tài sản công của quốc gia, nhƣng ngƣời dân luôn trân trọng, bảo vệ và coi chợ nhƣ một nhƣ một phần không thể thiếu của địa phƣơng mình. Cho nên quản lý chợ phải đƣa vào cộng đồng, lấy sức mạnh từ cộng đồng đƣợc coi là một vấn đề có tính nguyên tắc trong mô hình quản lý chợ Trung Quốc thời kỳ cải cách. [161] + Bài báo: “Sự chuyển đổi của thị trường rau củ quả ở thành thị Trung Quốc”, của tác giả Qian Forrect Zhang và Zipan tháng 10 (2013) 13 Đây là bài báo có nội dung hẹp đề cập đến thị trƣờng rau củ quả nói chung, các chợ chuyên doanh rau củ quả nói riêng ở Trung Quốc. Trong mô hình quản lý chợ thời kỳ cải cách, các chợ chuyên doanh này đƣợc giao cho các doanh nghiệp, hợp tác xã và tƣ nhân quản lý.
Lúc đầu việc quản lý các chợ này gặp nhiều khó khăn. Ngƣời sản xuất và ngƣời tiểu thƣơng không hào hứng với các loại hàng hóa này vì sản xuất cần thời gian và kinh nghiệm, ngƣời buôn bán thì ngại hàng hóa cồng kềnh, thời gian bảo quản ngắn nhanh hỏng và lãi suất thấp. Do đó hàng hóa đến tay ngƣời tiêu dùng có giá cao, nhất là các vùng đô thị. Nhận thức đây là một mặt hàng quan trọng không thể thiếu đối với đời sống và sức khỏe của dân cƣ.
Chính phủ Trung Quốc đã chỉ đạo và ban hành các chính sách riêng đối với ngƣời sản xuất và kinh doanh mặt hàng bao gồm: chính sách ƣu đãi, hỗ trợ ngƣời sản xuất, hƣớng dẫn kỹ thuật trồng trọt, bao gói bảo quản sản phẩm, đặc biệt chính sách với dịch vụ logicstic với mặt hàng này (không thu lệ phí giao thông với các phƣơng tiện vận chuyển rau củ quả trên phạm vi toàn quốc) [45], chính sách thu phí rất thấp đối với các tiểu thƣơng bán rau củ quả trong chợ. Điều đó cũng lý giải tại sao rau củ quả Trung Quốc vƣợt hàng 1000km sang đến Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh mà vẫn rẻ hơn với các sản phẩm của Việt Nam. Tác giả kết luận mô hình quản lý chợ trong thời kỳ cải cách là một nội dung lớn, khi triển khai thực hiện không thể chung chung mà phải rất cụ thể. Các cấp quản lý, quản trị chợ không thể chủ quan chỉ đạo một chiều từ trên xuống mà phải quan sát, tìm hiểu thực tế một cách tỷ mỷ, chu đáo để có những điều chỉnh kịp thời và hiệu quả.