I. Mô hình CLB Hướng đi mới bảo tồn văn hóa Thái Thổ
Trong bối cảnh hội nhập, việc gìn giữ bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số trở thành một nhiệm vụ cấp thiết. Tại huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An, nơi cộng đồng dân tộc Thái và Thổ sinh sống lâu đời, những giá trị văn hóa độc đáo đang đối mặt với nguy cơ mai một. Để giải quyết vấn đề này, mô hình câu lạc bộ văn hóa văn nghệ đã được triển khai như một giải pháp chiến lược, mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng. Các câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt cộng đồng mà còn là một không gian văn hóa sống động, nơi các giá trị truyền thống được tái hiện, thực hành và trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ. Sáng kiến này thể hiện nỗ lực của chính quyền và người dân trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, biến di sản thành nguồn lực nội sinh để phát triển. Việc thành lập các CLB như CLB Chữ Thái cổ và CLB Văn hóa Dân gian Dân tộc Thổ là minh chứng rõ ràng cho thấy sức sống mãnh liệt của văn hóa bản địa khi có một phương thức tiếp cận phù hợp. Các mô hình này không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn mà còn hướng tới phát huy giá trị văn hóa truyền thống, gắn kết cộng đồng và góp phần vào sự phát triển chung của địa phương. Đây là một cách tiếp cận bền vững, tôn trọng vai trò chủ thể của người dân, đặc biệt là các nghệ nhân dân gian, trong việc nắm giữ và lan tỏa hồn cốt của dân tộc mình, đảm bảo rằng những di sản quý báu sẽ tiếp tục được kế thừa và phát triển trong tương lai.
1.1. Tầm quan trọng của việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc
Bản sắc văn hóa là yếu tố cốt lõi định hình nên sự khác biệt và giá trị riêng của mỗi dân tộc trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Việc gìn giữ bản sắc văn hóa không chỉ là bảo vệ những giá trị của quá khứ mà còn là xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững trong tương lai. Đối với đồng bào Thái, Thổ ở Quỳ Hợp, văn hóa truyền thống là kho tàng tri thức dân gian, là hệ thống các giá trị đạo đức, thẩm mỹ và lối sống được đúc kết qua nhiều thế hệ. Nó thể hiện qua ngôn ngữ, chữ viết, trang phục truyền thống người Thổ, các làn điệu dân ca dân vũ dân tộc Thái, lễ hội và phong tục tập quán. Những giá trị này tạo nên sức mạnh tinh thần, sự gắn kết cộng đồng và là niềm tự hào của mỗi cá nhân. Do đó, bảo tồn văn hóa cũng chính là bảo tồn linh hồn, cốt cách và sức sống của dân tộc.
1.2. Tổng quan về cộng đồng dân tộc Thái Thổ tại Quỳ Hợp
Quỳ Hợp là huyện miền núi phía Tây tỉnh Nghệ An, là nơi cộng cư của nhiều dân tộc, trong đó người Thái và người Thổ chiếm số lượng đáng kể. Người Thái ở Quỳ Hợp nổi tiếng với những cánh đồng lúa nước trù phú và một nền văn hóa đặc sắc, thể hiện qua những ngôi nhà sàn truyền thống, lễ hội Mường Ham và đặc biệt là hệ thống chữ viết cổ. Trong khi đó, người Thổ (bao gồm các nhóm Kẹo, Mọn, Họ...) lại mang trong mình những nét văn hóa giao thoa độc đáo, thể hiện qua các làn điệu dân ca như “Đu đu điềng điềng”, nghề thủ công đan lát, và các nhạc cụ dân tộc như đàn Tính tang. Đời sống của cả hai cộng đồng gắn liền với nông nghiệp, khai thác các nguồn lợi từ tự nhiên và một hệ thống tín ngưỡng dân gian phong phú. Sự đa dạng này tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu, là nguồn tài nguyên quý giá cần được bảo vệ và phát huy.
II. Thách thức trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể
Công cuộc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số tại Quỳ Hợp đối mặt với không ít khó khăn, đặc biệt là đối với các di sản văn hóa phi vật thể. Dưới tác động của kinh tế thị trường và quá trình giao thoa văn hóa, nhiều giá trị truyền thống đang bị mai một nhanh chóng. Thực trạng này không chỉ là nỗi lo của các nhà quản lý văn hóa mà còn là sự trăn trở của chính cộng đồng. Theo khảo sát tại địa phương, “nhiều phong tục tốt đẹp, các giá trị văn nghệ, văn hóa dân gian ở Quỳ Hợp đang bị mai một dần”. Sự đứt gãy trong cơ chế trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ là thách thức lớn nhất. Lớp trẻ ngày nay có xu hướng tiếp cận với các hình thức giải trí hiện đại, dần xa rời các sinh hoạt văn hóa truyền thống. Nhiều thanh thiếu niên dân tộc Thái “vô cùng bỡ ngỡ” khi được hỏi về chữ viết của dân tộc mình, hay con em người Thổ thì “trở nên rụt rè không dám tự nhận là mình biết” về văn hóa dân gian. Điều này tạo ra một khoảng trống thế hệ, nơi các nghệ nhân dân gian ngày một già đi mà chưa tìm được người kế cận xứng đáng. Nếu không có những giải pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả, những di sản quý báu như chữ Thái cổ hay các làn điệu dân ca Thổ có nguy cơ chỉ còn lại trong ký ức.
2.1. Thực trạng mai một các giá trị văn hóa truyền thống
Sự mai một diễn ra trên nhiều phương diện. Ngôn ngữ và chữ viết cổ của người Thái ít được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Các làn điệu dân ca, dân vũ cổ của người Thổ chỉ còn được trình diễn trong các dịp lễ hội đặc biệt, thiếu đi không gian thực hành thường xuyên. Trang phục truyền thống người Thổ và Thái cũng dần bị thay thế bởi trang phục hiện đại vì tính tiện dụng. Các nghề thủ công như dệt thổ cẩm, đan lát đối mặt với sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp giá rẻ. Sự thay đổi trong lối sống và phương thức sản xuất cũng làm phai nhạt đi nhiều phong tục, tín ngưỡng gắn liền với nông nghiệp nương rẫy, tạo ra một thực tế đáng báo động về sự tồn vong của các di sản văn hóa phi vật thể.
2.2. Rào cản trong việc trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ
Rào cản lớn nhất trong việc trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ là sự thiếu hụt một môi trường thực hành văn hóa sống động và hấp dẫn. Các hoạt động văn hóa truyền thống chưa được tích hợp hiệu quả vào chương trình giáo dục chính quy. Bên cạnh đó, áp lực học tập và mưu sinh khiến giới trẻ có ít thời gian và cơ hội để tham gia vào các hoạt động sinh hoạt cộng đồng truyền thống. Sự thiếu vắng các tài liệu được hệ thống hóa, các phương pháp truyền dạy sáng tạo và vai trò dẫn dắt của các nghệ nhân dân gian cũng là những yếu tố gây khó khăn. Việc trao truyền chủ yếu vẫn dựa trên hình thức truyền miệng trong gia đình, dòng họ, vốn không còn đủ sức mạnh để chống lại sự lấn át của các luồng văn hóa ngoại lai trong thời đại kỹ thuật số.
III. Phương pháp CLB Chữ Thái cổ Phục dựng di sản ngôn ngữ
Trước nguy cơ mai một của chữ viết dân tộc, mô hình câu lạc bộ Chữ Thái cổ ra đời tại xã Châu Cường, huyện Quỳ Hợp, được xem là một giải pháp đột phá. Được thành lập ngày 6/5/2006, CLB hoạt động với mục tiêu cốt lõi là tập hợp những người tâm huyết để tham gia sưu tầm, giảng dạy và quảng bá hệ thống chữ Thái cổ. Đây không chỉ là một lớp học, mà còn là một trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi kết nối các thế hệ và khơi dậy tình yêu với di sản cha ông. Mô hình này đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, đặc biệt là các giá trị ngôn ngữ và tri thức bản địa. CLB đã thành công trong việc tạo ra một không gian văn hóa học tập tích cực, thu hút đông đảo học viên từ nhiều lứa tuổi, từ cán bộ địa phương đến các em học sinh. Sự thành công của CLB Chữ Thái cổ khẳng định rằng, khi có phương pháp đúng đắn và sự tham gia tự nguyện của cộng đồng, việc phát huy giá trị văn hóa truyền thống là hoàn toàn khả thi. Hoạt động của CLB không chỉ giúp phục dựng một di sản quý giá mà còn củng cố niềm tự hào và sự tự tin văn hóa cho người Thái, góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa Việt Nam.
3.1. Quá trình thành lập và mục tiêu cốt lõi của CLB
CLB Chữ Thái cổ được thành lập dựa trên tinh thần Nghị quyết Trung ương V (khóa VIII) và “Đề án xây dựng huyện điểm văn hóa miền núi và dân tộc thiểu số Quỳ Hợp”. Mục tiêu chính của CLB là “tập hợp những cán bộ địa phương và người dân có tấm lòng yêu quý tiếng nói mẹ đẻ và chữ cổ truyền của dân tộc Thái, tham gia sưu tầm, giảng dạy và truyền bá sâu rộng hệ thống chữ Thái cổ”. CLB hướng đến việc giúp người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu được vẻ đẹp và giá trị trong con chữ cổ truyền, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình một cách chủ động và bền vững.
3.2. Vai trò của nghệ nhân dân gian trong công tác giảng dạy
Thành công của CLB gắn liền với vai trò của những người thầy, những nghệ nhân dân gian tâm huyết như thầy Sầm Văn Bình. Thầy không chỉ là người trực tiếp biên soạn giáo trình dựa trên các hệ thống chữ Lai Xứ, Lai Tay, Lai Pao mà còn là người truyền lửa, khơi dậy niềm đam mê học tập cho học viên. Bằng phương pháp giảng dạy dễ hiểu, kết hợp tiếng Thái và tiếng Việt để giải nghĩa, thầy đã biến những con chữ cổ trở nên gần gũi và sống động. Vai trò của những người như thầy Bình cho thấy tầm quan trọng của việc phát hiện, tôn vinh và tạo điều kiện cho các nghệ nhân phát huy vai trò hạt nhân trong việc trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ.
3.3. Phương thức hoạt động và sinh hoạt cộng đồng hiệu quả
CLB tổ chức các lớp học linh hoạt theo từng đối tượng, như học tập trung vào mùa hè cho học sinh, và vào cuối tuần cho cán bộ và người dân. Để tránh sự khô khan, các buổi học được lồng ghép thêm hoạt động văn nghệ, tạo không khí hào hứng. Học viên Sầm Thị Mỹ Nhạc chia sẻ: “thông qua các bài thầy dạy em thấy chữ viết của dân tộc mình có nhiều giá trị và cần phải giữ gìn cho các thế hệ sau biết đến”. Bên cạnh dạy học, CLB còn vận động thành viên tích cực sưu tầm các văn bản cổ, góp phần xây dựng một kho tư liệu quý giá. Phương thức hoạt động này đã biến CLB thành một mô hình sinh hoạt cộng đồng hiệu quả, nơi tri thức và niềm tự hào dân tộc được lan tỏa mạnh mẽ.
IV. Cách CLB Văn hóa Dân gian Thổ phát huy giá trị văn hóa
Tương tự người Thái, cộng đồng dân tộc Thổ tại Quỳ Hợp cũng thành lập mô hình CLB Văn hóa Dân gian để phát huy giá trị văn hóa truyền thống. CLB này tập trung vào việc bảo tồn và quảng bá một loạt các di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc như dân ca, dân vũ, lễ hội, ẩm thực và nghề thủ công. Hoạt động của CLB không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, ghi chép mà còn chú trọng tổ chức các buổi trình diễn, thực hành trong chính đời sống sinh hoạt cộng đồng. Đây là một phương pháp hiệu quả để đưa di sản ra khỏi các kho lưu trữ, trả về cho nó một sức sống tự nhiên trong cộng đồng. Bằng cách tạo ra một không gian văn hóa nơi các nghệ nhân dân gian có thể truyền dạy, và thế hệ trẻ có cơ hội học hỏi, CLB đã góp phần quan trọng vào việc trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ. Hơn nữa, CLB còn là cầu nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế, đặc biệt thông qua việc liên kết với các hoạt động du lịch cộng đồng, giới thiệu những nét đẹp văn hóa của người Thổ đến với du khách, từ đó tạo ra sinh kế bền vững cho người dân và góp phần vào phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc.
4.1. Gìn giữ dân ca dân vũ và trang phục truyền thống Thổ
CLB tổ chức các buổi sinh hoạt định kỳ để các nghệ nhân trình diễn và truyền dạy các làn điệu dân ca độc đáo như “Đu đu điềng điềng”, “Ên ên- Ạc ạc”, hát Thuôm... cho lớp trẻ. Đồng thời, CLB cũng khuyến khích việc sử dụng và trình diễn trang phục truyền thống người Thổ trong các dịp lễ hội và sự kiện văn hóa. Các lớp học về kỹ thuật dệt, thêu hoa văn trên váy áo cũng được mở ra, không chỉ giúp bảo tồn một nghề thủ công mà còn tạo ra sản phẩm phục vụ du lịch cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa một cách thiết thực.
4.2. Tái hiện không gian văn hóa qua lễ hội và trò chơi
Một trong những hoạt động trọng tâm của CLB là phối hợp với chính quyền địa phương để phục dựng và tổ chức các lễ hội truyền thống như lễ xuống đồng (cầu móng), lễ cúng cơm mới. Trong các lễ hội này, CLB đứng ra tổ chức các trò chơi dân gian, các cuộc thi hát dân ca và trình diễn nhạc cụ dân tộc như đàn Tính tang, cồng chiêng. Những hoạt động này giúp tái hiện một không gian văn hóa cộng đồng sôi nổi, thu hút sự tham gia của mọi lứa tuổi và giúp các giá trị văn hóa được thực hành một cách tự nhiên và sống động nhất, củng cố sự gắn kết trong cộng đồng.
V. Bí quyết thành công từ mô hình CLB bảo tồn văn hóa
Sự thành công của các câu lạc bộ văn hóa văn nghệ tại Quỳ Hợp mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số trên cả nước. Yếu tố then chốt đầu tiên là phương thức hoạt động dựa trên sự tự nguyện và chủ động của cộng đồng. Mô hình CLB đã phát huy được vai trò chủ thể của người dân, đặc biệt là các nghệ nhân dân gian, biến họ từ đối tượng được bảo tồn thành những người gìn giữ và trao truyền di sản. Thứ hai, sự ủng hộ mạnh mẽ từ chính sách dân tộc của Đảng, Nhà nước và sự quan tâm của chính quyền địa phương đã tạo ra hành lang pháp lý và nguồn lực cần thiết. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa CLB, chính quyền và các tổ chức xã hội đã tạo nên sức mạnh tổng hợp. Kết quả thực tiễn cho thấy, số lượng người tham gia ngày càng tăng, nhiều giá trị văn hóa tưởng chừng đã mất đi nay được phục dựng. Mô hình này không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thông qua du lịch cộng đồng, khẳng định hướng đi đúng đắn và cần được nhân rộng.
5.1. Đánh giá kết quả thực tiễn trong khôi phục văn hóa
Hiệu quả rõ rệt nhất là sự lan tỏa mạnh mẽ của chữ Thái cổ và các giá trị văn hóa dân gian Thổ trong cộng đồng. Đối với CLB Chữ Thái cổ, tài liệu ghi nhận “mỗi buổi lại có thêm từ 5 đến 7 học viên đến tham gia học tập, mỗi ngày lại đông thêm”. Điều này cho thấy nhu cầu học tập và tìm về cội nguồn văn hóa trong nhân dân là rất lớn. Các giá trị di sản văn hóa phi vật thể như dân ca, dân vũ được trình diễn thường xuyên hơn, trở thành một phần không thể thiếu trong các sự kiện cộng đồng. Ý thức tự hào về văn hóa dân tộc được nâng cao rõ rệt, đặc biệt trong giới trẻ.
5.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tế hoạt động CLB
Bài học quan trọng nhất là phải xuất phát từ chính nhu cầu và nguyện vọng của người dân. Cần xây dựng một cơ chế hoạt động linh hoạt, sáng tạo, lồng ghép giữa học tập và giải trí để thu hút thành viên. Vai trò của người đứng đầu, những hạt nhân văn hóa có uy tín và tâm huyết là yếu tố quyết định. Ngoài ra, việc huy động các nguồn lực xã hội hóa, kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế như du lịch cộng đồng là một hướng đi bền vững, giúp CLB có thể tự chủ một phần kinh phí và tạo ra lợi ích thiết thực cho các thành viên, từ đó duy trì hoạt động lâu dài.
VI. Hướng phát triển mô hình CLB và chính sách dân tộc
Mô hình câu lạc bộ đã chứng tỏ là một giải pháp hữu hiệu trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số. Để phát huy hơn nữa hiệu quả, cần có một chiến lược phát triển dài hạn và sự hỗ trợ đồng bộ từ các chính sách dân tộc. Trong tương lai, cần tiếp tục nhân rộng mô hình này không chỉ cho dân tộc Thái, Thổ mà còn cho các cộng đồng dân tộc khác. Cần có chính sách cụ thể để hỗ trợ kinh phí hoạt động, đầu tư cơ sở vật chất và đặc biệt là chế độ đãi ngộ, tôn vinh các nghệ nhân dân gian - những báu vật sống của văn hóa. Việc tích hợp các nội dung văn hóa bản địa vào chương trình giáo dục phổ thông tại địa phương là một giải pháp căn cơ để trao truyền văn hóa cho thế hệ trẻ. Tầm nhìn dài hạn là xây dựng các CLB trở thành những trung tâm văn hóa mạnh của cộng đồng, có khả năng kết nối với các hoạt động du lịch cộng đồng, góp phần trực tiếp vào mục tiêu phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc thiểu số, biến di sản văn hóa thành động lực và nguồn lực cho sự phát triển bền vững, toàn diện.
6.1. Đề xuất nhân rộng mô hình CLB tại các vùng dân tộc
Từ thành công tại Quỳ Hợp, việc nghiên cứu và nhân rộng mô hình CLB cần được tiến hành một cách bài bản. Mỗi địa phương, mỗi dân tộc cần xây dựng mô hình CLB phù hợp với đặc thù văn hóa và điều kiện thực tiễn của mình. Nhà nước cần ban hành các văn bản hướng dẫn, tạo khung pháp lý thuận lợi cho việc thành lập và hoạt động của các CLB. Cần tăng cường tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng quản lý, tổ chức hoạt động cho ban chủ nhiệm CLB. Đồng thời, thúc đẩy giao lưu, học hỏi kinh nghiệm giữa các CLB trên toàn quốc để tạo thành một mạng lưới mạnh mẽ, cùng nhau phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt Nam.
6.2. Tầm nhìn gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế
Tầm nhìn chiến lược là không tách rời bảo tồn văn hóa khỏi đời sống kinh tế. Các CLB cần được định hướng để trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị du lịch. Các sản phẩm văn hóa do CLB tạo ra (biểu diễn văn nghệ, sản phẩm thủ công, ẩm thực) có thể trở thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, mang lại thu nhập cho người dân. Chính sách dân tộc cần ưu tiên đầu tư cho các dự án du lịch cộng đồng gắn với hoạt động của CLB. Hướng đi này không chỉ đảm bảo nguồn lực cho việc bảo tồn mà còn góp phần thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế xã hội vùng dân tộc một cách bền vững, dựa trên chính những giá trị bản sắc độc đáo.
