BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ V TÉ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TÉ CÔNG CỘNG TRẦN THỊ HOÀN TÔNG QUAN CÁC MÔ HÌNH CHẴM SÓC sức KHỎE TÂM THẰN DỰ A VÀO TRƯỜNG HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC cơ SỞ TRÊN THẾ Hà Nội, tháng 05/2015 LÒĨ CẢM ON Với mục tiêu củng cố, nâng cao kiến thức và kỳ năng thực hành y tế công cộng trong chương trình đào tạo 4 năm học, sinh viên cuôi khóa thực hiện viêt tiêu luận tốt nghiệp dựa trên các kiến thức và kỹ năng đã đựơc giảng dạy. Quá trình thực hiện tiểu luận tốt nghiệp đã giúp tôi có thêm hiểu về vấn đề sức khòe tâm thân trẻ em, đồng thờigiúp nâng cao kỹ năng trình bày, tìm tài liệu và phân tích một vấn đề sức khỏe. Qua đó, tôi hiểu rõ hơn về vai trò và nhiệm của đội ngũ y tế công cộng đoi với công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Để hoàn thành được bài tiểu luận tốt nghiệp này, tôi nhận được sự giúp đỡ nhiệt tinh và có hiệu quả từ phía Ban giám hiệu nhà trường Đại học Y tế Công cộng và các thầy cô giáo khoa Sức khỏe môi trường - nghề nghiệp.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu trường Đại học Y tế Công cộng, Phòng Đào tạo Đại học đã tạo điều kiện giúp cá nhân tôi có cơ hội thực hiện một bài tiểu luận tốt nghiệp. Tôi xin chân thành cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Sức khỏe môi trường — nghề nghiệp đã tận tình chì bảo kiến thức không chỉ vê chuyên ngành mà còn vê lĩnh vực Y tế công cộng nói chung. Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ths. Trần Thị Thu Thủy - giảng viên môn Sức khỏe an toàn nghề nghiệp, cô đã dành nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chi bảo và định hướng cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu để hoàn thành bài tiếu luận một cách tốt nhất.
Một lần nữa, tôi xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu và thầy cô giáo trường Đại học Y tế Công cộng đã giúp đỡ tôi hoàn thành bài tiểu luận tốt nghiệp này. Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015 Sinh viên Trần Thị Hoàn ii DANH MỤC VIẾT TẮT CSSKTT Chăm sóc sửc khỏe tâm thần DALYs Số năm sống khỏe mạnh mat đi do bệnh tật và tử vong (Disability-adjusted life years) RLTT Rối loạn tâm thần SKTT Sức khỏe tâm thần THCS Trung học cơ sở WHO TỔ chức Y tế thế giới (World Health Organization) 3 MỤC LỤC 1. TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP. Phương pháp thu thập tài liệu.
Nguồn tài liệu tham khảo. Phưong pháp tổng họp tài liệu. Tổng quan về sức khỏe tâm thần. Một số khải niệm liên quan.
Phân loại các rồi loạn tâm thần ở trẻ em. Các yếu tố ảnh hưởng đến roi loạn tâm thần của trẻ em. Tác động của rối loạn tâm thần đen trẻ em. Tình hình rối loạn tâm thần và nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần của trẻ em trên thế giới và tại Việt Nam.
Tinh hình rối loạn tâm thần trên thế giới. Tình hình rối loạn tâm thần tại Việt Nam. Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở. Nguyên tắc chung của CSSKTT trẻ em và tầm quan trọng/vai trò của trường học trong CSSKTT cho học sinh.
Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở trên thế giới. Mô hình CSSKTT dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở tại Việt Nam. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 35 TÀI LIỆU THAM KHẢO.
44 4 DANH MỤC BẢNG Bảng 4. Các yếu tổ ảnh hưởng đến SKTT của trẻ em |64|. Tỷ lệ rối loạn tâm thần của trẻ em và vị thành niên ở một số nưóc trên thế giói (%). Tỷ lệ trẻ em gặp RLTT tại Việt Nam (%).
17 V DANH MỤC HÌNH ẢNH, BIỂU ĐÒ Hình 4. Rối loạn tâm thần phố biến theo lứa tuổi [64J. DALYs phân theo nguyên nhân, tuổi và giói tính năm 2000 [62]. Mô hình CSSKTT học đưòĩig của WHO [69].
Mô hình phổ sức khỏe tâm thần [48]. Mô hình hỗ trợ thay đổi hành vi. Mô hình CSSKTT hệ thống liên kết. Mô hình phối họp tham vấn tâm lý học đưòng (Đặng Hoàng Minh) 30 Hình 4.
Mô hình mạng lưới CSSK tâm lý - tâm thần học đường (Nguyễn Văn Thọ). Mô hình CSSKTT học sinh tại Thái Nguyên (Đàm Thị Bảo Hoa). So sánh các RLTT vị thành niên và thanh niên qua hai cuộc điều tra SAW 1 và SAW 2. ĐẬT VÁN ĐÊ ước tính cỏ khoảng 20% trẻ em (0-18 tuôi) trên toàn thê giới gặp phải các vấn đề sức khỏe tâm thần (SKTT), chủ yểu là trầm cảm và lo âu [18].
Được đánh giá là gánh nặng bệnh tật hàng đầu sau năm 2020 [63], các rối loạn tâm thần (RLTT) nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời sẽ ảnh hưởng xấu không chỉ đối với cá nhân mà còn là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Tuy nhiên, so với việc chăm sóc sức khỏe thể chất của trẻ em thì chăm sóc sức khỏe tâm thần (CSSKTT) là một lĩnh vực mới mẻ và chưa thực sự nhận được sự quan tâm cần thiết từ phía xã hội. Trước tình hình trên, trải qua 20 năm kì niệm Ngày Sức khòe tâm thần thế giới, Liên đoàn Sức khỏe Tâm thần thế giới (WFMH) đã đưa ra chủ đề hành động cho từng năm, nhằm kêu gọi chính phù hon 150 quốc gia thành viên cam kết tham gia hành động trong RLTT học đường. Trong đó, mô hình CSSKTT dựa vào trường học đã được hình thành và áp dụng tại nhiều nước trên thế giới, được coi là một trong các bước tiêp cận có hiệu quả đôi với vân đê CSSKTT.
Đi đâu trong công tác CSSKTT cho trẻ phải kể đến các quốc gia phát ưiển, nơi mà mạng lưới CSSKTT đã có chặng đường vài chục năm phát triển. Tuy nhiên, hệ thống CSSKTT trẻ em tại các quốc gia đang phát triển vâp phải nhiêu hạn chê [62]. Đê áp dụng các mô hình CSSKTT trong trường học có hiệu quà, đòi hỏi lãnh đạo các quốc gia này cần có hành động thiết thực để thay đổi mãnh mẽ quan điểm “CSSKTT dựa vào điều trị tại bệnh viện”. Việt Nam là một quốc gia đang phát triên với tỳ lệ trẻ em lứa tuôi học đường cao, khoảng 30% dân số nằm trong lứa tuổi học trò.
Việt Nam cũng không phải ngoại lệ đối với vấn đềRLTT học đường. Có khoảng 2,7 triệu trẻ em và vị thành niên trên toàn quốc có những biểu hiện vềRLTT một cách rõ rệt [13], Lứa tuồi học sinh trung học cơ sờ(từ 11 — 15 tuổi), có tuổi đời nằm trong lứa tuổi vị thành niên (10-19 tuổi). Đây là thời gian xảy ra nhiều biến đổi tâm sinh lý ở các mức độ khác nhau trong cơ thê trẻ; sự hình thành nhân cách được hoàn thiện. Đã cónhiêu sô liệu “đáng báo động” tại một số nghiên cứu đánh giá về sức khỏe tâm thần của học sinh 2 trung học cơ sở tại Việt Nam, đó là: nghiên cứu một số yếu tố ảnh hường đến sức khỏe tâm thần của học sinh một số trường THCS của một số thành phố ở Việt Nam của Lê Thị Kim Dung và cộng sự (2007) [7], nghiên cứu của Bệnh viện tâm thần tình Bà Rịa-Vũng Tàu trên 30 trường THCS trên địa bàn tinh (2012-2014) của BS.
Ngô Thanh Phong [14]. Mặc dù kết quả không hoàn toàn nhất quán, nhưng các nghiên cứu đều cho thấy ti lệhọc sinh trung học cơ sở tại Việt Nam gặp các vẩn đề sức khỏe tâm thần là đáng kể. Việt Nam đã có nhừng nổ lực đảng kê trong công tác CSSKTT học đường. Chính phủ đã đề ra “Chương trình Mục tiêu Quốc gia về sức khỏe tâm thần” từ năm 1999.
Năm 2006, Bộ Y tế ban hành “Ke hoạch tong the quốc gia về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe của vị thành niên và thanh niên Việt Nam, giai đoạn 2006-2010 và tầm nhìn 2020”, trong đó sức khỏe tâm thần được xếp là một trong 5 vấn đe ưu tiên cần giải quyết. Tuy nhiên, các can thiệp nâng cao SKTT cho học sinh nói riêng và thanh thiếu niên nói chung còn rất hạn chế. Thực tế là hệ thống y tế của Việt Nam đang thiểu các chuyên gia về SKTT trẻ em, các cán bộ y tế (CBYT) cấp cơ sở và CBYT trường học chưa được đào tạo chuyên môn về bệnh lý tâm thần ữẻ cùng với các kĩ năng tư vẩn tâm lý [5], [11]. Bên cạnh đó, hệ thống giáo dục cùa nước ta còn nhiều hạn chế, đã tạo áp lực không hề nhỏ lên bản thân người học trò.
Với mong muốn tìm hiểu tình hình SKTT của trẻ em nói chung và lứa tuổi học sinh trung học cơ sở nói riêng, thực trạng công tác CSSKTT trẻ, đặc biệt là các mô hình CSSKTT dựa vào trường học đã và đang được triển khai trên thế giới cũng như Việt Nam, sinh viên thực hiện đề tài “Tổng quan các mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở trên thế giới và tại Việt Nam” 2. Trình bày thực trạng rối loạn tâm thần và nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần của trẻ em trên thể giới và tại Việt Nam. Mô tà, phân tích ưu - nhược điểm và khả năng áp dụng cùa từng mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở trên thế giới và tại Việt Nam. Đưa ra mô hình chăm sóc súc khỏe tâm thân dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sở phù hợp với thực tế tại Việt Nam 4 3.
TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP Tổng quan tài liệu thu thập và phân tích các tài liệu nghiên cứu về thực trạng của RLTT trẻ em và nhu cầu được CSSKTT của trẻ. Từ đó, nêu bật tẩm quan trọng của phương pháp CSSKTT dựa vào trường học. Tổng quan tập trung thu thập các tài liệu về mô hình CSSKTT dựa vào trường học cho học sinh trung học cơ sờ - lứa tuổi có nhiều thay đổi về tâm sinh lý; các mô hình đang áp dụng cho các quốc gia phát triển và đang phát triển có gì giống và khác nhau, phân tích ưu và nhược điểm của từng mô hình. Từ đó phân tích khả năng áp dụng cùa mô hình vào thực tế của Việt Nam.
Bài tổng quan sử dụng 69tài liệu tham khảo. Trong đó có 20 tài liệu tiếng Việt và 49 tài liệu tiếng Anh. Các tài liệu được xuất bản từ năm 1989 đen nay, trong đó có 47 tài liệu được xuất bàn trong 10 năm gần đây (chiếm 68%).