Luận án tiến sĩ phát triển mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại các ngân hàng thương mại ở việt nam nghiên cứu các mô hình bancassurance tại các ngân hàng thương mại nhà nước

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại các ngân hàng thương mại ở, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Phạm Tiến Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hải Đường
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Mô Hình Bancassurance Trong Bảo Hiểm Nhân Thọ Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Qui trình và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Các kết quả nghiên cứu dự kiến
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH BANCASSURANCE TRONG BẢO HIỂM NHÂN THỌ VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Lý luận chung về Bảo hiểm nhân thọ
• 2.2. Khái niệm và đặc điểm của Bảo hiểm nhân thọ
• 2.3. Sản phẩm bảo hiểm nhân thọ
• 2.4. Thị trường Bảo hiểm nhân thọ
• 2.5. Lý luận về phát triển mô hình bancassurance
• 2.6. Khái niệm Bancassurance và mô hình Bancassurance
• 2.7. Các mô hình Bancassurance
• 2.8. Phát triển mô hình Bancassurance
• 2.9. Quan niệm về phát triển mô hình Bancassurance từ phía ngân hàng
• 2.10. Phát triển sản phẩm bảo hiểm nhân thọ phân phối qua kênh Bancassurance
• 2.11. Phát triển hoạt động phân phối của Bancassurance
• 2.12. Các nhân tố ảnh hưởng và chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của mô hình Bancassurance trong bảo hiểm nhân thọ của các Ngân hàng thương mại
• 2.13. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ
• 2.14. Các tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của mô hình Bancassurance
• 2.15. Mô hình nghiên cứu
• 2.16. Giả thuyết nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÁC MÔ HÌNH BANCASSURANCE TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM NHÂN THỌ TẠI VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU CÁC MÔ HÌNH BANCASSURANCE CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NHÀ NƯỚC
• 3.1. Khái quát về thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam và các mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam
• 3.2. Thị trường bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam
• 3.3. Các mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam
• 3.4. Thực trạng phát triển mô hình Bancassurance của các Ngân hàng thương mại nhà nước trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ
• 3.5. Các mô hình Bancassurance của các Ngân hàng thương mại nhà nước
• 3.6. Phát triển của các mô hình Bancassurance của các Ngân hàng thương mại nhà nước tại Việt Nam
• 3.7. Phân tích tác động của các nhân tố đến sự phát triển của các mô hình Bancassurance tại các Ngân hàng thương mại nhà nước hiện nay
• 3.8. Xác định tác động của các nhân tố đến hoạt động của mô hình Bancassurance
• 3.9. Xác định ảnh hưởng của các nhân tố đến sự phát triển của mô hình Bancassurance
• 3.10. Đánh giá sự phát triển của các mô hình Bancassurance tại các Ngân hàng thương mại nhà nước
• 3.11. Kết quả đạt được
• 3.12. Các hạn chế và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÁC MÔ HÌNH BANCASSURANCE TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM NHÂN THỌ TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Tiềm năng phát triển các mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam
• 4.2. Triển vọng của thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam
• 4.3. Tiềm năng phát triển Bancassurance tại các Ngân hàng thương mại nhà nước trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ
• 4.4. Giải pháp phát triển các mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam
• 4.5. Các giải pháp trực tiếp
• 4.6. Các giải pháp bổ trợ
• 4.7. Một số kiến nghị
• 4.8. Kiến nghị đối với cơ quan quản lý Nhà nước
• 4.9. Kiến nghị đối với các Ngân hàng thương mại Nhà nước Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình bancassurance

Mô hình bancassurance đã trở thành một phần quan trọng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam. Khái niệm này đề cập đến việc kết hợp giữa ngân hàng và bảo hiểm, cho phép ngân hàng phân phối các sản phẩm bảo hiểm qua hệ thống của mình. Theo LIMRA (2006), bancassurance không chỉ đơn thuần là việc bán chéo sản phẩm mà còn là một chiến lược kinh doanh nhằm tối ưu hóa lợi ích cho cả hai bên. Mô hình này đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia, từ Pháp đến các nước Châu Á, và đang dần khẳng định vị thế tại Việt Nam. Sự phát triển của bancassurance tại Việt Nam bắt đầu từ những năm 1990, nhưng vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Các ngân hàng thương mại cần phải cải thiện chiến lược phân phối và phát triển sản phẩm để tận dụng tối đa lợi ích từ mô hình này.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của bancassurance

Khái niệm bancassurance được hiểu là sự kết hợp giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm nhằm cung cấp các sản phẩm bảo hiểm cho khách hàng của ngân hàng. Mô hình này có thể được triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau, từ việc ngân hàng chỉ đóng vai trò là đại lý phân phối cho đến việc thành lập liên doanh giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm. Đặc điểm nổi bật của bancassurance là khả năng tiếp cận khách hàng một cách nhanh chóng và hiệu quả thông qua mạng lưới phân phối của ngân hàng. Điều này không chỉ giúp tăng doanh thu cho ngân hàng mà còn mở rộng thị trường cho các sản phẩm bảo hiểm. Tuy nhiên, để mô hình này hoạt động hiệu quả, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm, cùng với việc phát triển các sản phẩm phù hợp với nhu cầu của khách hàng.

II. Thực trạng phát triển mô hình bancassurance tại Việt Nam

Thực trạng phát triển mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Các ngân hàng thương mại nhà nước như VietinBank, BIDV đã triển khai các mô hình bancassurance với các đối tác bảo hiểm như Aviva và MetLife. Tuy nhiên, kết quả hoạt động vẫn chưa đạt được như kỳ vọng. Theo số liệu từ các nghiên cứu, tỷ lệ khách hàng ngân hàng tham gia bảo hiểm vẫn còn thấp, cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chiến lược marketing và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các yếu tố như sự cạnh tranh từ các kênh phân phối khác, sự thay đổi trong nhu cầu của khách hàng và các quy định pháp lý cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình này. Để phát triển bền vững, các ngân hàng cần phải đầu tư vào đào tạo nhân viên và cải tiến quy trình bán hàng.

2.1. Các mô hình bancassurance hiện có

Hiện nay, có nhiều mô hình bancassurance đang được áp dụng tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam. Mô hình liên doanh giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm là một trong những hình thức phổ biến nhất. Ví dụ, mô hình VietinBank - Aviva đã cho thấy sự hợp tác hiệu quả trong việc cung cấp sản phẩm bảo hiểm nhân thọ. Ngoài ra, một số ngân hàng cũng áp dụng mô hình đại lý phân phối, trong đó ngân hàng chỉ đóng vai trò là cầu nối giữa khách hàng và công ty bảo hiểm. Tuy nhiên, sự phát triển của các mô hình này vẫn còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc nâng cao nhận thức của khách hàng về sản phẩm bảo hiểm. Các ngân hàng cần phải có chiến lược rõ ràng để phát triển các mô hình này, từ việc nghiên cứu thị trường đến việc phát triển sản phẩm phù hợp.

III. Giải pháp phát triển mô hình bancassurance

Để phát triển mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, các ngân hàng thương mại cần phải nâng cao chất lượng dịch vụ và đào tạo nhân viên để họ có thể tư vấn và giới thiệu sản phẩm bảo hiểm một cách chuyên nghiệp. Thứ hai, việc phát triển các sản phẩm bảo hiểm phù hợp với nhu cầu của khách hàng là rất quan trọng. Các ngân hàng cần nghiên cứu kỹ lưỡng thị trường và lắng nghe phản hồi từ khách hàng để điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp. Cuối cùng, cần có sự hỗ trợ từ phía cơ quan quản lý nhà nước để tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho hoạt động bancassurance. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của khách hàng mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của mô hình này.

3.1. Đề xuất các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể để phát triển mô hình bancassurance bao gồm việc tăng cường hợp tác giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm, phát triển các sản phẩm bảo hiểm đa dạng và phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Ngân hàng cần tổ chức các chương trình đào tạo cho nhân viên về sản phẩm bảo hiểm và kỹ năng bán hàng. Đồng thời, cần có các chiến dịch marketing hiệu quả để nâng cao nhận thức của khách hàng về lợi ích của việc tham gia bảo hiểm. Ngoài ra, việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và phân phối sản phẩm bảo hiểm cũng là một yếu tố quan trọng giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của mô hình bancassurance.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự giao thoa và tích hợp giữa hệ thống ngân hàng thương mại và thị trường bảo hiểm nhân thọ đại diện cho một bước chuyển dịch mang tính cấu trúc trong hệ thống tài chính toàn cầu kể từ thập niên 1970 (Benoist, 2002; Swiss Re, 2007). Tại các nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là Việt Nam, mô hình phân phối bảo hiểm qua ngân hàng (Bancassurance) đóng vai trò chiến lược trong quá trình đa dạng hóa thu nhập phi tín dụng và tối ưu hóa hệ sinh thái dịch vụ tài chính bán lẻ. Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 9340201) của nghiên cứu sinh Phạm Tiến Hùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Hải Đường và TS. Đoàn Phương Thảo tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2019), mang tiêu đề: "Phát triển mô hình Bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam: Nghiên cứu các mô hình Bancassurance tại các ngân hàng thương mại Nhà nước".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ sự tương phản rõ rệt giữa tiềm năng quy mô mạng lưới và hiệu quả khai thác thực tế. Mặc dù các Ngân hàng Thương mại Nhà nước (NHTM NN) như BIDV, VietinBank, Vietcombank sở hữu thị phần tài sản, mạng lưới phòng giao dịch và cơ sở khách hàng vượt trội (chiếm trên 50% tổng tài sản toàn hệ thống ngân hàng năm 2017), nhưng kết quả triển khai bảo hiểm nhân thọ qua các liên doanh như Vietcombank - Cardif Life Insurance (VCLI), VietinBank Aviva, và BIDV MetLife lại đạt kết quả rất khiêm tốn. Các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam (Đỗ Minh Hoàng, 2009; Võ Quốc Đạt, 2009; Trịnh Hoàng Anh, 2010; Ngô Việt Trung, 2013; Đoàn Thị Thanh Tâm, 2013) phần lớn chỉ dừng lại ở phân tích thống kê mô tả, tiếp cận đơn lẻ một khía cạnh kênh phân phối, hoặc tập trung thuần túy vào mảng bảo hiểm phi nhân thọ. Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Bản chất, đặc trưng và các hình thái cấu trúc của mô hình Bancassurance trong bảo hiểm nhân thọ là gì?
2. Những nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào chi phối quá trình phát triển mô hình Bancassurance tại các NHTM?
3. Thực trạng vận hành và mức độ tác động của các nhân tố đến sự phát triển mô hình Bancassurance tại các NHTM NN ở Việt Nam diễn ra như thế nào trong giai đoạn 2013–2017?
4. Khung giải pháp mang tính chiến lược và lộ trình khả thi nào cần được thiết lập nhằm thúc đẩy mô hình Bancassurance phát triển tương xứng với tiềm năng hệ thống giai đoạn 2019–2025?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được thiết lập xoay quanh tác động của năng lực tài chính, danh mục sản phẩm tích hợp, cấu trúc lực lượng bán hàng, mức độ tích hợp công nghệ thông tin và cơ chế pháp lý đến hai biến phụ thuộc: Xác suất phát triển mô hình ($H_1$) và Hiệu quả hoạt động của mô hình ($H_2$). Khung lý thuyết của luận án tích hợp cấu trúc phân loại của Swiss Re (2007), Teunissen (2008), kết hợp quan điểm phát triển toàn diện của Chiang và cộng sự (2013). Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2013–2017 và dữ liệu sơ cấp thu thập từ 402 nhân viên, cán bộ quản lý tại 134 chi nhánh ngân hàng thuộc BIDV, VietinBank và Vietcombank trong năm 2018. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc định lượng hóa các rào cản vận hành, làm cơ sở tái cấu trúc mối quan hệ hợp tác chiến lược giữa ngân hàng thương mại và các tập đoàn bảo hiểm nhân thọ toàn cầu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy sự tiến hóa của Bancassurance trải qua nhiều giai đoạn phát triển cấu trúc. Wong và Cheung (2002) định nghĩa: "Bancassurance là một chiến lược của các ngân hàng và các công ty bảo hiểm nhằm khai thác với phương thức ít nhiều tích hợp thị trường các dịch vụ tài chính". Mở rộng góc nhìn này, Bamahan và cộng sự (2007) nhấn mạnh: "Bancassurance chỉ nỗ lực chung của các ngân hàng và nhà bảo hiểm trong việc cung cấp các dịch vụ cho các khách hàng của ngân hàng" và "các sản phẩm bảo hiểm phải được thiết kế riêng cho việc phân phối qua các kênh Bancassurance". Tổ chức LIMRA (2006) hệ thống hóa Bancassurance từ mối quan hệ đại lý phân phối đơn giản đến mô hình sở hữu tập đoàn tài chính phức hợp.

Trong lý thuyết tài chính - ngân hàng, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập về lợi ích và rủi ro của Bancassurance:

• Luồng quan điểm ủng hộ (Lewis, 1990; Levy-Lang, 1990; Voutilainen, 2004; Freeman, 1987; Felgren, 1985) lập luận rằng Bancassurance tối ưu hóa tính kinh tế theo quy mô (economies of scale), chia sẻ chi phí cố định của mạng lưới chi nhánh, tạo nguồn thu phí dịch vụ ổn định (non-interest income), đồng thời cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro tín dụng hiệu quả thông qua các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ tín dụng (credit life insurance). Krstić và cộng sự (2011) chỉ ra rằng ngân hàng sở hữu dữ liệu tài chính chi tiết của khách hàng, tạo lợi thế thông tin vượt trội để bán chéo các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ tích lũy và đầu tư so với bảo hiểm phi nhân thọ.
• Luồng quan điểm cảnh báo (Paul và cộng sự, 2003; Gonulal và cộng sự, 2012; Andrea, 2017) chỉ ra rủi ro xung đột lợi ích văn hóa doanh nghiệp giữa ngân hàng và bảo hiểm, sự phức tạp trong quản trị rủi ro lan truyền (risk contagion), gánh nặng vốn giám sát an toàn tài chính và hiện tượng ép buộc khách hàng vay vốn mua kèm bảo hiểm nếu khung pháp lý lỏng lẻo.

Kinh nghiệm quốc tế cung cấp các bằng chứng điển hình về vai trò của thể chế và cấu trúc thị trường:

• Tại Pháp, thị trường phát triển bậc nhất thế giới với 100% ngân hàng tham gia và Bancassurance chiếm trên 60% doanh thu bảo hiểm nhân thọ nhờ chính sách ưu đãi thuế thu nhập cá nhân đối với sản phẩm tiết kiệm dài hạn (Gonulal và cộng sự, 2012).
• Tại Mỹ, đạo luật Glass-Steagall 1933 và Bank Holding Company Act 1956 từng ngăn cấm ngân hàng bán bảo hiểm; chỉ sau khi Đạo luật Hiện đại hóa Dịch vụ Tài chính Gramm-Leach-Bliley 1999 ra đời, làn sóng M&A và liên kết Bancassurance mới bùng nổ, đưa Wells Fargo trở thành nhà môi giới bảo hiểm sở hữu ngân hàng hàng đầu (Timetric, 2013).
• Tại Trung Quốc, cơ quan quản lý ban hành quy định mở cửa năm 2003, dỡ bỏ lệnh cấm sở hữu chéo năm 2008, nhưng đến tháng 11/2010 đã ban hành lệnh cấm đại lý bảo hiểm túc trực trực tiếp tại quầy ngân hàng nhằm ngăn chặn hành vi tư vấn sai lệch (Paul và cộng sự, 2003).
• Tại các thị trường mới nổi như Kenya (Anditi, 2015), Mexico, Brazil và Chile (Gonulal và cộng sự, 2012), sự thành bại của Bancassurance gắn liền với năng lực chuẩn hóa quy trình đào tạo và kiểm soát đạo đức nghề nghiệp của nhân viên giao dịch.

Định vị nghiên cứu trong bối cảnh Việt Nam: Khác biệt với công trình của Ngô Việt Trung (2013) về cơ cấu vốn trong bảo hiểm phi nhân thọ, hay Đoàn Thị Thanh Tâm (2013) về tiềm năng Bancassurance phi nhân thọ tại NHTM NN, luận án này tiên phong phân tích chuyên sâu phân khúc bảo hiểm nhân thọ tại các NHTM NN. Luận án định vị chính xác điểm nghẽn của thị trường Việt Nam khi chuyển giao từ mô hình liên doanh kém hiệu quả sang mô hình phân phối liên minh chiến lược độc quyền dài hạn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào hệ thống lý luận quản trị ngân hàng và bảo hiểm thông qua các khía cạnh:

1. Mở rộng khung lý thuyết phát triển Bancassurance của Chiang và cộng sự (2013): Khẳng định sự phát triển của Bancassurance không đơn thuần là sự gia tăng cơ học về doanh thu phí hay số lượng hợp đồng, mà là một cấu trúc đa chiều bao gồm: sự hoàn thiện hình thái tổ chức liên kết, năng lực tài chính và quy mô thị trường, mức độ đa dạng hóa danh mục sản phẩm chuyên biệt, hiệu quả của hệ thống phân phối đa kênh và chất lượng dịch vụ khách hàng.
2. Bổ sung cơ sở lý luận về cấu trúc liên kết thể chế: Phân tích và hệ thống hóa 5 mô hình Bancassurance theo phân loại của Swiss Re (2007) và Teunissen (2008) (Phân phối thuần túy, Liên minh chiến lược, Liên doanh dọc, Liên doanh, và Tập đoàn tài chính), đồng thời chỉ ra tính không bền vững của mô hình liên doanh (Joint Venture) trong bối cảnh ngân hàng mẹ không nắm quyền chi phối vận hành hoặc thiếu sự đồng thuận chiến lược giữa đối tác nội địa và đối tác ngoại.
3. Nhận diện sự dịch chuyển mô hình phân phối: Đúc kết quá trình tiến hóa từ mô hình tích hợp đơn giản tại quầy giao dịch (One-stop banking) sang mô hình chuyên viên tư vấn tài chính chuyên biệt (Specialist model) và mô hình hoạch định kế hoạch tài chính toàn diện (Financial planning model) phù hợp với độ phức tạp tăng dần của các dòng sản phẩm nhân thọ (Endowment, Unit-linked).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 3 nền tảng lý thuyết: Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - RBV), Lý thuyết Chi phí Giao dịch (Transaction Cost Economics - TCE) và Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory).

Khung phân tích thiết lập ma trận quan hệ giữa các biến số cấu thành:

• Nhóm nhân tố khách quan: Môi trường kinh tế vĩ mô, cơ cấu nhân khẩu học (tháp dân số vàng và xu hướng già hóa), thu nhập bình quân đầu người, môi trường pháp lý (Luật Kinh doanh Bảo hiểm, Luật Các tổ chức tín dụng, Thông tư liên tịch quy định hoạt động đại lý bảo hiểm của ngân hàng), và văn hóa tiêu dùng bảo hiểm của người dân.
• Nhóm nhân tố chủ quan: Năng lực tài chính và quy mô vốn của Bancassurer, uy tín thương hiệu ngân hàng mẹ, mức độ phù hợp và độ phủ của danh mục sản phẩm bảo hiểm nhân thọ tích hợp, cấu trúc lực lượng bán hàng (nhân viên ngân hàng, đại lý chuyên nghiệp, tư vấn viên hỗn hợp), cơ chế phân chia hoa hồng - lợi ích, và trình độ ứng dụng hạ tầng công nghệ thông tin lõi (Core Banking tích hợp hệ thống quản lý bảo hiểm).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Áp dụng chủ yếu cho các ngân hàng thương mại có sở hữu nhà nước chi phối tại các nền kinh tế đang phát triển, nơi thị trường tài chính chịu sự giám sát song trùng của hai cơ quan quản lý độc lập (Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính), và hành vi tiêu dùng tài chính của người dân đang trong giai đoạn chuyển đổi từ tiết kiệm truyền thống sang đầu tư - bảo vệ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận diễn dịch (deductive approach), áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp giải thích (explanatory sequential mixed-methods design):

• Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (multi-level design): Tiếp cận đồng thời cấp độ vĩ mô (chính sách quản lý nhà nước), cấp độ trung mô (cấu trúc doanh nghiệp bảo hiểm liên doanh và ngân hàng thương mại), và cấp độ vi mô (hành vi và nhận thức của cán bộ nhân viên bán hàng trực tiếp tại các chi nhánh).
• Quy trình nghiên cứu 2 bước chặt chẽ: Bước 1 thực hiện nghiên cứu định tính thông qua phỏng vấn sâu chuyên gia nhằm hiệu chỉnh thang đo và nhận diện các biến số đặc thù; Bước 2 tiến hành nghiên cứu định lượng kết hợp phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2013–2017 và khảo sát cắt ngang dữ liệu sơ cấp năm 2018.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình lấy mẫu và thu thập dữ liệu được thiết kế công phu nhằm triệt tiêu sai số hệ thống:

• Mẫu điều tra chuyên gia: Phỏng vấn trực tiếp có ghi âm và gửi bảng hỏi chuyên sâu đến các chuyên gia đầu ngành thuộc Cục Quản lý và Giám sát Bảo hiểm (Bộ Tài chính), Ngân hàng Nhà nước, Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, cùng lãnh đạo cấp cao phụ trách khối khách hàng cá nhân và khối Bancassurance của BIDV, VietinBank, Vietcombank.
• Mẫu khảo sát xã hội học: Thực hiện khảo sát nhân viên ngân hàng và cán bộ quản lý quan hệ khách hàng trực tiếp tham gia bán bảo hiểm nhân thọ tại 134 chi nhánh thuộc 3 ngân hàng: BIDV, VietinBank, Vietcombank từ tháng 3/2018 đến tháng 8/2018. Tổng số phiếu phát ra là 500 phiếu, số phiếu thu về hợp lệ đưa vào xử lý là 402 phiếu (tỷ lệ phản hồi hiệu dụng đạt 80,4%).
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị thang đo: Thực hiện tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) giữa báo cáo tài chính kiểm toán, số liệu giám sát của cơ quan quản lý nhà nước và dữ liệu khảo sát thực địa; đảm bảo tính giá trị cấu trúc (construct validity), tính giá trị nội tại (internal validity) và kiểm soát độ tin cậy của các câu hỏi định lượng.

Data và phân tích

Luận án kết hợp đa dạng các kỹ thuật phân tích dữ liệu thống kê kinh tế lượng trên phần mềm chuyên dụng:

1. Thống kê mô tả và phân tích so sánh: Đánh giá biến động tổng tài sản, vốn chủ sở hữu, quỹ dự phòng nghiệp vụ, doanh thu phí khai thác mới, tổng doanh thu phí, và thị phần của các liên doanh VCLI, VietinBank Aviva, BIDV MetLife giai đoạn 2013–2017.
2. Kiểm định phi tham số và phân tích tương quan: Sử dụng kiểm định Chi-square ($\chi^2$), hệ số liên hợp Pearson ($P$) và hệ số Kramer ($K$) để kiểm tra mối quan hệ giữa các biến định tính về mô hình phân phối, sự phù hợp của sản phẩm và hiệu quả hoạt động: $$P = \sqrt{\frac{\chi^2}{n + \chi^2}} \quad (0 \le P \le 1)$$ $$K = \sqrt{\frac{\chi^2}{n \cdot \min(h-1, k-1)}}$$ Mối quan hệ có ý nghĩa thống kê khi giá trị $p\text{-value} < 0{,}05$.
3. Mô hình Hồi quy Binary Logistic: Do biến phụ thuộc được lượng hóa dưới dạng biến nhị phân phản ánh trạng thái phát triển của mô hình ($Y_1$: 1 = Mô hình phát triển, 0 = Không phát triển) và tính hiệu quả ($Y_2$: 1 = Mô hình hiệu quả, 0 = Không hiệu quả), mô hình Logistic nhị phân được ứng dụng với cấu trúc hàm Logit: $$\ln\left(\frac{p_i}{1 - p_i}\right) = \beta_1 + \beta_2 X_i$$ Trong đó $p_i$ là xác suất để biến phụ thuộc nhận giá trị bằng 1, và tỷ số $\frac{p_i}{1 - p_i}$ là tỷ số chênh (odds ratio). Mô hình cho phép xác định chính xác mức độ thay đổi xác suất phát triển khi có sự thay đổi của các biến giải thích độc lập.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm của luận án làm sáng tỏ 5 phát hiện cốt lõi mang tính bước ngoặt:

1. Sự bất cân xứng quy mô - thị phần (Structural Inefficiency): Mặc dù 3 NHTM NN nắm giữ mạng lưới hơn 2.500 chi nhánh/phòng giao dịch và phục vụ hàng chục triệu khách hàng, thị phần tổng doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ của toàn bộ các liên doanh Bancassurance thuộc khối này trong giai đoạn 2013–2017 chưa bao giờ vượt quá 3% toàn thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam. Điều này chứng minh rằng việc sở hữu quy mô mạng lưới vật lý khổng lồ không tự động chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh trong phân phối bảo hiểm nhân thọ nếu thiếu cơ chế tích hợp hiệu quả.
2. Sự suy giảm thị phần doanh thu phí mới: Số liệu thực tế chỉ ra giai đoạn 2013–2017, doanh thu phí khai thác mới của VCLI, VietinBank Aviva và BIDV MetLife tăng trưởng chậm hơn tốc độ tăng trưởng bình quân của các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ 100% vốn nước ngoài (như Prudential, Manulife, Dai-ichi Life), khiến thị phần phí mới của khối liên doanh ngân hàng nhà nước bị thu hẹp đáng kể.
3. Sự thất bại của mô hình liên doanh cổ phần (Joint Venture Failure): Luận án chỉ ra các hạn chế cố hữu của hình thức liên doanh 50-50 hoặc liên doanh thiểu số: xung đột về mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn của ngân hàng thương mại với chiến lược đầu tư dài hạn của tập đoàn bảo hiểm; quy trình ra quyết định cồng kềnh; phân định trách nhiệm không rõ ràng trong quản trị dữ liệu khách hàng. Minh chứng điển hình là việc VietinBank buộc phải tái cấu trúc toàn diện vào tháng 4/2017: chuyển nhượng toàn bộ phần vốn góp tại Liên doanh VietinBank Aviva cho Tập đoàn Aviva (thành lập Aviva Việt Nam) và chuyển đổi sang mô hình phân phối độc quyền 18 năm.
4. Danh mục sản phẩm nghèo nàn và thiếu tính tích hợp: Kết quả khảo sát 402 nhân viên khẳng định phần lớn sản phẩm bán qua ngân hàng là sản phẩm bảo hiểm tử kỳ gắn với khoản vay (Credit Life) hoặc bảo hiểm hỗn hợp truyền thống; các sản phẩm bảo hiểm liên kết đầu tư (Unit-linked) và bảo hiểm hưu trí tự nguyện chưa được thiết kế đồng bộ với hệ thống tài khoản tiền gửi và thẻ tín dụng.
5. Sự vượt trội của mô hình lực lượng bán chuyên biệt (Specialist Model): Kết quả hồi quy Logistic chỉ ra rằng việc sử dụng nhân viên ngân hàng tại quầy (tellers) bán trực tiếp bảo hiểm không mang lại hiệu quả cao do áp lực chỉ tiêu nghiệp vụ ngân hàng và hạn chế về kiến thức chuyên sâu về bảo hiểm nhân thọ. Ngược lại, mô hình kết hợp giữa chuyên viên tư vấn bảo hiểm độc lập (ngồi tại chi nhánh) và nhân viên quan hệ khách hàng (P.QHKH) đóng vai trò giới thiệu (Referral) có tác động dương có ý nghĩa thống kê cao nhất ($p < 0{,}01$) đến xác suất thành công của hợp đồng Bancassurance.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp luận cứ thực nghiệm bác bỏ giả định cho rằng mô hình liên doanh luôn là bước đi tối ưu cho các thị trường tài chính mới nổi; chứng minh sự chuyển dịch tất yếu sang mô hình phân phối đối tác chiến lược độc quyền (Exclusive Strategic Alliance).
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực trong việc ứng dụng mô hình Binary Logistic và kiểm định phi tham số để đo lường các cấu trúc quản trị định tính trong lĩnh vực liên kết tài chính - ngân hàng.
• Về mặt thực tiễn quản trị ngân hàng:
  • Tái cấu trúc quy trình bán hàng: Chuyển đổi từ mô hình "bán tại quầy giao dịch" sang mô hình "chuyên gia hoạch định kế hoạch tài chính";
  • Hoàn thiện chính sách đãi ngộ: Xây dựng cơ chế tính KPI và phân chia hoa hồng minh bạch, khuyến khích sự hợp tác giữa cán bộ tín dụng và tư vấn viên bảo hiểm;
  • Nâng cấp hạ tầng công nghệ: Tích hợp hệ thống quản lý khách hàng CRM giữa ngân hàng và công ty bảo hiểm nhằm tự động hóa việc phân loại phân khúc khách hàng tiềm năng.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước: Đề xuất Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước thành lập Ủy ban giám sát liên ngành; ban hành quy chuẩn chứng chỉ hành nghề Bancassurance độc lập cho nhân viên ngân hàng; thiết lập hành lang pháp lý minh bạch nhằm nghiêm cấm hành vi ép buộc khách hàng vay vốn mua bảo hiểm nhân thọ.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về phạm vi đối tượng: Nghiên cứu tập trung vào khối NHTM Nhà nước (BIDV, VietinBank, Vietcombank) trong khi chưa mở rộng so sánh chuyên sâu với khối NHTM Cổ phần tư nhân (như Techcombank, VPBank, MBBank) – nơi có sự chuyển biến mô hình Bancassurance rất năng động trong cùng thời kỳ.
2. Giới hạn khung thời gian chuỗi dữ liệu: Giai đoạn dữ liệu thứ cấp dừng lại ở năm 2017 và khảo sát sơ cấp năm 2018, chưa phản ánh đầy đủ làn sóng ký kết các hợp đồng hợp tác phân phối độc quyền trị giá hàng trăm triệu USD diễn ra sôi động tại Việt Nam trong giai đoạn 2019–2022.
3. Rào cản bảo mật thông tin: Khó khăn trong việc tiếp cận chi tiết tỷ lệ duy trì hợp đồng năm thứ hai ($K_2$) và tỷ lệ bồi thường chi tiết theo từng kênh chi nhánh do yêu cầu bảo mật kinh doanh của các ngân hàng.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM để đánh giá hành vi và mức độ hài lòng của khách hàng cá nhân khi mua bảo hiểm qua ngân hàng;
• Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số, công nghệ InsurTech và Open Banking đối với sự phát triển của kênh phân phối Bancassurance trực tuyến (Digital Bancassurance);
• Phân tích so sánh hiệu quả kinh tế giữa mô hình liên doanh sở hữu (Joint Venture) và mô hình phân phối độc quyền dài hạn (Corporate Agency Partnership) trên toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS Phạm Tiến Hùng tạo nên những giá trị tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Tài chính - Ngân hàng và Quản trị Bảo hiểm tại các trường đại học khối kinh tế ở Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa quản trị ngân hàng thương mại và kinh doanh bảo hiểm.
• Tác động tái định hình ngành tài chính: Các phát hiện của luận án đã dự báo chính xác xu hướng thoái vốn khỏi các liên doanh bảo hiểm của các ngân hàng thương mại lớn tại Việt Nam để chuyển sang ký kết thỏa thuận hợp tác độc quyền dài hạn (như thương vụ Vietcombank ký kết độc quyền 15 năm với FWD vào năm 2019, chấm dứt hoạt động của VCLI).
• Đóng góp xây dựng chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học cho Cục Quản lý và Giám sát Bảo hiểm (Bộ Tài chính) và Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (Ngân hàng Nhà nước) trong việc sửa đổi Luật Kinh doanh Bảo hiểm năm 2022 và xây dựng các thông tư hướng dẫn về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính trong hoạt động bán chéo dịch vụ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh, phương pháp nghiên cứu hỗn hợp mẫu mực và hệ thống tài liệu tổng quan y văn toàn diện về Bancassurance.
• Ban Điều hành các Ngân hàng Thương mại: Nhận diện rõ các rủi ro vận hành, từ đó định hình chiến lược lựa chọn đối tác bảo hiểm, tái cấu trúc mô hình lực lượng bán hàng và tối ưu hóa nguồn thu phi lãi thuần.
• Lãnh đạo các Doanh nghiệp Bảo hiểm Nhân thọ: Thấu hiểu cấu trúc tổ chức và văn hóa kinh doanh của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam để thiết kế các dòng sản phẩm tích hợp và xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu.
• Các Cơ quan Quản lý Nhà nước: Sở hữu bằng chứng thực nghiệm tin cậy để hoàn thiện khung khổ pháp lý, ngăn ngừa các vi phạm đạo đức kinh doanh và thúc đẩy thị trường tài chính phát triển lành mạnh, bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án mở rộng lý thuyết cấu trúc Bancassurance của Chiang và cộng sự (2013) bằng việc xác lập khung đánh giá đa chiều cho thị trường tài chính chuyển đổi, chỉ ra rằng hiệu quả Bancassurance không được quyết định bởi tỷ lệ sở hữu vốn trong liên doanh mà được quyết định bởi mức độ tích hợp của quy trình bán hàng, sự phù hợp của danh mục sản phẩm và sự tương thích về văn hóa doanh nghiệp giữa hai định chế.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? So với nghiên cứu của Ngô Việt Trung (2013) và Đoàn Thị Thanh Tâm (2013) vốn chỉ sử dụng thống kê mô tả hoặc hồi quy đơn giản cho mảng phi nhân thọ, luận án này đã tích hợp đồng thời phân tích phi tham số (hệ số Pearson, Cramer's V) và mô hình hồi quy nhị phân Binary Logistic trên cỡ mẫu 402 quan sát thực địa tại 134 chi nhánh để lượng hóa chính xác xác suất tác động của từng nhân tố cấu trúc.

3. Phát hiện thực nghiệm bất ngờ và có ý nghĩa nhất? Mô hình phân phối liên doanh (Joint Venture) – vốn được coi là hình thái liên kết lý tưởng tại châu Âu – lại tỏ ra kém hiệu quả nhất tại các NHTM NN ở Việt Nam do sự bất tương thích về quản trị và cơ chế sở hữu vốn nhà nước, dẫn đến sự suy giảm thị phần liên tục giai đoạn 2013–2017.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng câu hỏi phỏng vấn chuyên gia, phiếu khảo sát 402 nhân viên, danh mục biến số mã hóa, công thức toán học tính toán hệ số phi tham số và cú pháp thiết lập mô hình hồi quy Binary Logistic, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái lặp và kiểm chứng trên các tập dữ liệu ngân hàng khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được vạch ra như thế nào? Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tương lai xoay quanh 3 trụ cột: (1) Mô hình hóa tác động của các thương vụ độc quyền Bancassurance quy mô lớn; (2) Tích hợp trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) trong cá nhân hóa sản phẩm bảo hiểm số; (3) Khung quản trị rủi ro đạo đức và hành vi gian lận trong kênh phân phối bảo hiểm qua ngân hàng.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 5 mô hình Bancassurance và 3 cấu trúc lực lượng phân phối trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại các nền kinh tế đang phát triển.
2. Cung cấp bức tranh thực nghiệm sâu sắc về thực trạng vận hành của các mô hình Bancassurance tại các NHTM NN ở Việt Nam giai đoạn 2013–2017 với các bằng chứng định lượng chính xác về quy mô vốn, tài sản và thị phần doanh thu phí.
3. Ứng dụng thành công mô hình hồi quy Binary Logistic và hệ thống kiểm định phi tham số để chứng minh tác động quyết định của mô hình lực lượng bán chuyên biệt và sự tích hợp công nghệ đến hiệu quả hoạt động Bancassurance.
4. Nhận diện các điểm nghẽn mang tính thể chế và quản trị của mô hình liên doanh cổ phần tại các ngân hàng thương mại có vốn nhà nước chi phối, dự báo chính xác làn sóng chuyển dịch sang mô hình phân phối độc quyền.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị chính sách khả thi nhằm phát triển thị trường Bancassurance nhân thọ Việt Nam minh bạch, hiệu quả, đóng góp vào sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Mối liên kết giữa các Ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp bảo hiểm xuất hiện từ những năm 70s của thế kỷ trước tại các nước phát triển và lan sang thị trường tài chính ngân hàng bảo hiểm tại các nước đang phát triển từ những năm đầu của thế kỉ 21, cùng với đó, thuật ngữ Bancassurance ngày càng trở nên quen thuộc. Cụ thể, theo khái niệm hẹp, mối quan hệ liên kết giữa doanh nghiệp bảo hiểm và Ngân hàng thương mại hay còn gọi là “bancassurance” được hiểu là hoạt động bán chéo các sản phẩm bảo hiểm qua hệ thống ngân hàng cho cùng một cơ sở khách hàng (LIMRA, 2006). Các mô hình bancassurance được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau nhằm mục đích mở rộng việc phân phối các sản phẩm bảo hiểm đến khách hàng của ngân hàng nói chung và các khách hàng tham gia bảo hiểm nói riêng nhằm đem lại thị trường và kết quả kinh doanh tốt nhất cho cả ngân hàng và các doanh nghiệp bảo hiểm (LIMRA, 2006, tr.

Về lịch sử, bancassurance phát triển đầu tiên tại Pháp và sau đó là các nước Châu Âu, Bắc Mĩ (số lượng ngân hàng bán các sản phẩm bảo hiểm ở Mỹ là 20%, Châu Âu từ 70% đến 90%, tại Pháp là 100%). Tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, hoạt động bancassurance cũng phổ biến tại các nước như Nhật, Hàn Quốc, và ngày càng phát triển tại các thị trường mới nổi như Trung Quốc, Malaysia, Thailand (Wong và cộng sự, 2007). Thực tế tại hầu hết các thị trường bảo hiểm cho thấy, hoạt động bancassurance tập trung vào các kênh bán lẻ, phân khúc thị trường khách hàng cá nhân; Hoạt động bancassurance phát triển mạnh trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ dưới nhiều hình thức sản phẩm bảo hiểm khác nhau như sản phẩm bảo hiểm tử kì gắn với hoạt động tín dụng, sản phẩm bảo hiểm nhân thọ tiết kiệm, sản phẩm hưu trí (LIMRA, 2006; Wong và cộng sự, 2007). Tại Việt Nam, mặc dù xuất hiện từ cuối những năm 1990 dưới hình thức đại lý phân phối, đại lý thu phí; vào đầu những năm 2000 một số mô hình liên doanh giữa Ngân hàng trong nước với các công ty Bảo hiểm/tập đoàn tài chính nước ngoài được hình thành, tuy nhiên sau một thời gian phải chuyển đổi mô hình sở hữu (Ví dụ như trường hợp công ty Liên doanh Bảo hiểm Á Châu - Ngân hàng Công Thương giai đoạn 2002-2008).

Các mô hình bancassurance liên doanh hoặc sở hữu của các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam ban đầu tập trung vào lĩnh vực bảo hiểm phi nhân thọ, như trường hợp của ABIC, BIC, Bảo Ngân vào giữa những năm 2000, các mô hình này đã dần khẳng định được vị trí trên luan an 2 thị trường bảo hiểm Việt Nam. Tuy nhiên, trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ, các mô hình bancassurance hiện tại được phát triển theo mô hình liên doanh như VCLI, Vietin - Aviva, BIDV - Met Life, các mô hình này có kết quả hoạt động tương đối khiêm tốn, chưa xứng với tiềm năng hiện có tại các ngân hàng. Một số Ngân hàng thương mại hiện triển khai mô hình đại lý phân phối hoặc đại lý thu phí cho các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ, tuy nhiên kết quả hoạt động cũng không thực sự khả quan. Xu hướng phát triển bancassurance là tất yếu tại tất cả các thị trường trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập, đặc biệt là trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ - khách hàng chủ yếu là khách hàng cá nhân.

Với mục đích mở rộng thị trường, cải thiện kết quả kinh doanh, cả các công ty bảo hiểm và các ngân hàng đều đang nỗ lực phát triển hoạt động này. Thực tế cho thấy hoạt động bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nói chung, bảo hiểm nhân thọ nói riêng tại Việt Nam vẫn còn rất nhiều tiềm năng. Các mô hình bancassurance trong lĩnh vực Bảo hiểm nhân thọ hầu hết mới đi vào hoạt động (Vietin- Aviva năm 2011, BIDV-Met life năm 2014, MB-Ageas năm 2016) hoặc đã hoạt động được một thời gian dài nhưng mới chỉ khai thác được một phần nhỏ thị trường tiềm năng (VCLI năm 2008), các mô hình đại lý phân phối phát triển còn rất khiêm tốn. Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài “Phát triển mô hình bancassurance tại các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ: Nghiên cứu mô hình bancassurance tại các Ngân hàng thương mại Nhà nước” là đề tài nghiên cứu.

Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu kinh nghiệm phát triển các mô hình bacassurance của các Ngân hàng, tập đoàn tài chính trên thế giới và tại các Ngân hàng thương mại Nhà nước tại Việt Nam trong lĩnh vực nhân thọ; phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động, kết quả hoạt động của các mô hình bancassuance tại Việt Nam, làm rõ các hạn chế, nguyên nhân cản trở hoạt động và sự phát triển của các mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển mô hình Bancassurance hiệu quả trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam trong thời gian tới. Tổng quan tình hình nghiên cứu - Về sự hình thành và phát triển của các mô hình bancassurance Bancassurance không còn là một khái niệm mới trong lĩnh vực ngân hàng hay bảo hiểm. Từ những năm 1970 bancassurance đã bắt đầu được triển khai tại Pháp và sau đó phát triển tại Bỉ, Tây Ban Nha và lan sang các nước Châu Âu lục địa (Benoist, 2002; Fields và cộng sự , 2007). Các khái niệm về bancassurance được thảo luận và đề cập trong rất nhiều nghiên cứu, theo Wong và Cheung (2002) chuyên gia của Swiss Re khi nghiên cứu về chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp cho rằng: “Bancasurance là một chiến lược của các ngân hàng và các công ty bảo hiểm nhằm khai thác với phương luan an 3 thức ít nhiều tích hợp thị trường các dịch vụ tài chính”.

Hay trong tài liệu đánh giá xu hướng phát triển cũng như nhận định các cơ hội và thách thức đối với ngành bảo hiểm nói riêng và dịch vụ tài chính nói chung Bamahan và cộng sự (2007) cho rằng “Bancasurance chỉ nỗ lực chung của các ngân hàng và nhà bảo hiểm trong việc cung cấp các dịch vụ cho các khách hàng của ngân hàng” và “các sản phẩm bảo hiểm phải được thiết kế riêng cho việc phân phối qua các kênh bancasurance”. Một số chuyên gia của Munich Re như Violaris & Syprus (2001) thì đơn giản cho rằng “bancasurance là phân phối các dịch vụ và sản phẩm ngân hàng và bảo hiểm qua một kênh phân phối tới cùng một cơ sở khách hàng”. Nghiên cứu của tổ chức LIMRA (2006) nâng lên một mức độ cao hơn, đề cập bancassurance như là một mô hình liên kết giữa ngân hàng và bảo hiểm nhằm đưa các sản phẩm dịch vụ bảo hiểm tới khách hàng với các cấp độ liên kết/gắn bó quyền lợi khác nhau: đi từ kết hợp đơn giản đến mô hình sở hữu mẹ con. Về cơ bản các nghiên cứu đều chỉ ra việc phát triển các mô hình bancassurance là tất yếu, sự thành công của các mô hình bancassurance là kết hợp của nhiều yếu tố: Thứ nhất, ngân hàng và bảo hiểm là hai lĩnh vực hoạt động có nhiều điểm chung liên quan đến quy luật số lớn, tính kinh tế của quy mô, vấn đề quản lý rủi ro, hơn thế bảo hiểm có xu hướng bảo vệ ngân hàng trước các rủi ro tín dụng nên hai bên có thể dễ dàng kết hợp để đem lại lợi ích và hiệu quả cho nhau (Lewis, 1990; Levy-Lang, 1990; Voutilainen, 2004).

Thứ hai, việc sử dụng chung kênh phân phối với ngân hàng sẽ đem lại hiệu quả về chi phí cho các công ty bảo hiểm (Freeman, 1987) hay lợi thế về địa lý và quy mô (Felgren, 1985). Thứ ba, sự kết hợp giữa ngân hàng và bảo hiểm có thể tạo ra sự kết hợp về uy tín, thương hiệu và là nhân tố thúc đẩy cũng như đảm bảo cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Thứ tư, một vấn đề không thể không đề cập đó là các quy định pháp lý, một trong những nhân tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển của các mô hình bancassurance. Các mô hình bancassurance được tổng hợp và hệ thống hóa trên cơ sở thực tế tại rất nhiều các nghiên cứu tại các thị trường khác nhau bao gồm cả thị trường phát triển, thị trường mới nổi, từ giai đoạn ban đầu mới hình thành đến thị trường với nhiều mô hình phát triển khác nhau hiện tại.

Nghiên cứu của Teunissen (2008) và Swiss Re (2007) chỉ ra các mô hình liên kết bancassurance phát triển theo mức độ liên kết/gắn kết về quyền lợi: mô hình đại lý phân phối, mô hình liên doanh, và mô hình sở hữu, ở mỗi mô hình mức độ gắn kết quyền lợi có thể có mực độ chặt chẽ khác nhau. Nghiên cứu của Teunissen (2008) cũng chỉ ra sự khác nhau giữa các thị trường theo khu vực, ví dụ tại Mĩ, Châu Á và Châu Mĩ La tinh, các mô hình đại lý phân phối tương đối phổ luan an 4 biến, trong khi tại thị trường Châu Âu thường là mô hình liên minh chiến lược hoặc liên doanh. - Tổng quan nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc phát triển các mô hình bancassurance: Phân tích các mô hình bancassurance, Wu và cộng sự (2009) chỉ ra rằng việc lựa chọn mô hình ảnh hưởng bởi hai nhóm nhân tố: (1) các nhân tố khách quan như vấn đề pháp lý tại mỗi quốc gia, môi trường văn hóa kinh tế và chính trị, cạnh tranh; (2) các nhân tố chủ quan như khác biệt về văn hóa doanh nghiệp, sự hợp lực/hợp tác giữa các bên, cơ chế quản lý liên kết, quyền lợi của các bên tham gia liên kết. Về các nhân tố khách quan, nhân tố môi trường pháp lý được đềg cập trong rất nhiều nghiên cứu bởi môi trường pháp lý cho hoạt động tài chính nói chung, hoạt động bancassurance nói riêng là khung để định hướng và đảm bảo hoạt động bancassurance phát triển lành mạnh, đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia bancassurance cũng như đảm bảo quyền lợi cho khách hàng (Paul và cộng sự, 2003; Gonulal và cộng sự, 2012; Carl, 2017; Anditi, 2015; Andrea, 2017).

Trước tiên đề cập đến cơ quan quản lý nhà nước, một trong những đặc trưng của hầu hết các lĩnh vực dịch vụ tài chính quốc gia là cơ quan quản lý nhà nước đối với các công ty bảo hiểm và ngân hàng là riêng biệt. Khi có nhiều cơ quan quản lý khác nhau có thể dẫn đến có các cơ chế quản lý khác nhau.