CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Mối liên kết giữa các Ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp bảo hiểm xuất hiện từ những năm 70s của thế kỷ trước tại các nước phát triển và lan sang thị trường tài chính ngân hàng bảo hiểm tại các nước đang phát triển từ những năm đầu của thế kỉ 21, cùng với đó, thuật ngữ Bancassurance ngày càng trở nên quen thuộc. Cụ thể, theo khái niệm hẹp, mối quan hệ liên kết giữa doanh nghiệp bảo hiểm và Ngân hàng thương mại hay còn gọi là “bancassurance” được hiểu là hoạt động bán chéo các sản phẩm bảo hiểm qua hệ thống ngân hàng cho cùng một cơ sở khách hàng (LIMRA, 2006). Các mô hình bancassurance được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau nhằm mục đích mở rộng việc phân phối các sản phẩm bảo hiểm đến khách hàng của ngân hàng nói chung và các khách hàng tham gia bảo hiểm nói riêng nhằm đem lại thị trường và kết quả kinh doanh tốt nhất cho cả ngân hàng và các doanh nghiệp bảo hiểm (LIMRA, 2006, tr.
Về lịch sử, bancassurance phát triển đầu tiên tại Pháp và sau đó là các nước Châu Âu, Bắc Mĩ (số lượng ngân hàng bán các sản phẩm bảo hiểm ở Mỹ là 20%, Châu Âu từ 70% đến 90%, tại Pháp là 100%). Tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, hoạt động bancassurance cũng phổ biến tại các nước như Nhật, Hàn Quốc, và ngày càng phát triển tại các thị trường mới nổi như Trung Quốc, Malaysia, Thailand (Wong và cộng sự, 2007). Thực tế tại hầu hết các thị trường bảo hiểm cho thấy, hoạt động bancassurance tập trung vào các kênh bán lẻ, phân khúc thị trường khách hàng cá nhân; Hoạt động bancassurance phát triển mạnh trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ dưới nhiều hình thức sản phẩm bảo hiểm khác nhau như sản phẩm bảo hiểm tử kì gắn với hoạt động tín dụng, sản phẩm bảo hiểm nhân thọ tiết kiệm, sản phẩm hưu trí (LIMRA, 2006; Wong và cộng sự, 2007). Tại Việt Nam, mặc dù xuất hiện từ cuối những năm 1990 dưới hình thức đại lý phân phối, đại lý thu phí; vào đầu những năm 2000 một số mô hình liên doanh giữa Ngân hàng trong nước với các công ty Bảo hiểm/tập đoàn tài chính nước ngoài được hình thành, tuy nhiên sau một thời gian phải chuyển đổi mô hình sở hữu (Ví dụ như trường hợp công ty Liên doanh Bảo hiểm Á Châu - Ngân hàng Công Thương giai đoạn 2002-2008).
Các mô hình bancassurance liên doanh hoặc sở hữu của các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam ban đầu tập trung vào lĩnh vực bảo hiểm phi nhân thọ, như trường hợp của ABIC, BIC, Bảo Ngân vào giữa những năm 2000, các mô hình này đã dần khẳng định được vị trí trên luan an 2 thị trường bảo hiểm Việt Nam. Tuy nhiên, trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ, các mô hình bancassurance hiện tại được phát triển theo mô hình liên doanh như VCLI, Vietin - Aviva, BIDV - Met Life, các mô hình này có kết quả hoạt động tương đối khiêm tốn, chưa xứng với tiềm năng hiện có tại các ngân hàng. Một số Ngân hàng thương mại hiện triển khai mô hình đại lý phân phối hoặc đại lý thu phí cho các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ, tuy nhiên kết quả hoạt động cũng không thực sự khả quan. Xu hướng phát triển bancassurance là tất yếu tại tất cả các thị trường trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập, đặc biệt là trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ - khách hàng chủ yếu là khách hàng cá nhân.
Với mục đích mở rộng thị trường, cải thiện kết quả kinh doanh, cả các công ty bảo hiểm và các ngân hàng đều đang nỗ lực phát triển hoạt động này. Thực tế cho thấy hoạt động bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nói chung, bảo hiểm nhân thọ nói riêng tại Việt Nam vẫn còn rất nhiều tiềm năng. Các mô hình bancassurance trong lĩnh vực Bảo hiểm nhân thọ hầu hết mới đi vào hoạt động (Vietin- Aviva năm 2011, BIDV-Met life năm 2014, MB-Ageas năm 2016) hoặc đã hoạt động được một thời gian dài nhưng mới chỉ khai thác được một phần nhỏ thị trường tiềm năng (VCLI năm 2008), các mô hình đại lý phân phối phát triển còn rất khiêm tốn. Chính vì vậy, tác giả đã lựa chọn đề tài “Phát triển mô hình bancassurance tại các Ngân hàng thương mại ở Việt Nam trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ: Nghiên cứu mô hình bancassurance tại các Ngân hàng thương mại Nhà nước” là đề tài nghiên cứu.
Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu kinh nghiệm phát triển các mô hình bacassurance của các Ngân hàng, tập đoàn tài chính trên thế giới và tại các Ngân hàng thương mại Nhà nước tại Việt Nam trong lĩnh vực nhân thọ; phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động, kết quả hoạt động của các mô hình bancassuance tại Việt Nam, làm rõ các hạn chế, nguyên nhân cản trở hoạt động và sự phát triển của các mô hình bancassurance trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển mô hình Bancassurance hiệu quả trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ ở Việt Nam trong thời gian tới. Tổng quan tình hình nghiên cứu - Về sự hình thành và phát triển của các mô hình bancassurance Bancassurance không còn là một khái niệm mới trong lĩnh vực ngân hàng hay bảo hiểm. Từ những năm 1970 bancassurance đã bắt đầu được triển khai tại Pháp và sau đó phát triển tại Bỉ, Tây Ban Nha và lan sang các nước Châu Âu lục địa (Benoist, 2002; Fields và cộng sự , 2007). Các khái niệm về bancassurance được thảo luận và đề cập trong rất nhiều nghiên cứu, theo Wong và Cheung (2002) chuyên gia của Swiss Re khi nghiên cứu về chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp cho rằng: “Bancasurance là một chiến lược của các ngân hàng và các công ty bảo hiểm nhằm khai thác với phương luan an 3 thức ít nhiều tích hợp thị trường các dịch vụ tài chính”.
Hay trong tài liệu đánh giá xu hướng phát triển cũng như nhận định các cơ hội và thách thức đối với ngành bảo hiểm nói riêng và dịch vụ tài chính nói chung Bamahan và cộng sự (2007) cho rằng “Bancasurance chỉ nỗ lực chung của các ngân hàng và nhà bảo hiểm trong việc cung cấp các dịch vụ cho các khách hàng của ngân hàng” và “các sản phẩm bảo hiểm phải được thiết kế riêng cho việc phân phối qua các kênh bancasurance”. Một số chuyên gia của Munich Re như Violaris & Syprus (2001) thì đơn giản cho rằng “bancasurance là phân phối các dịch vụ và sản phẩm ngân hàng và bảo hiểm qua một kênh phân phối tới cùng một cơ sở khách hàng”. Nghiên cứu của tổ chức LIMRA (2006) nâng lên một mức độ cao hơn, đề cập bancassurance như là một mô hình liên kết giữa ngân hàng và bảo hiểm nhằm đưa các sản phẩm dịch vụ bảo hiểm tới khách hàng với các cấp độ liên kết/gắn bó quyền lợi khác nhau: đi từ kết hợp đơn giản đến mô hình sở hữu mẹ con. Về cơ bản các nghiên cứu đều chỉ ra việc phát triển các mô hình bancassurance là tất yếu, sự thành công của các mô hình bancassurance là kết hợp của nhiều yếu tố: Thứ nhất, ngân hàng và bảo hiểm là hai lĩnh vực hoạt động có nhiều điểm chung liên quan đến quy luật số lớn, tính kinh tế của quy mô, vấn đề quản lý rủi ro, hơn thế bảo hiểm có xu hướng bảo vệ ngân hàng trước các rủi ro tín dụng nên hai bên có thể dễ dàng kết hợp để đem lại lợi ích và hiệu quả cho nhau (Lewis, 1990; Levy-Lang, 1990; Voutilainen, 2004).
Thứ hai, việc sử dụng chung kênh phân phối với ngân hàng sẽ đem lại hiệu quả về chi phí cho các công ty bảo hiểm (Freeman, 1987) hay lợi thế về địa lý và quy mô (Felgren, 1985). Thứ ba, sự kết hợp giữa ngân hàng và bảo hiểm có thể tạo ra sự kết hợp về uy tín, thương hiệu và là nhân tố thúc đẩy cũng như đảm bảo cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Thứ tư, một vấn đề không thể không đề cập đó là các quy định pháp lý, một trong những nhân tố chính ảnh hưởng đến sự phát triển của các mô hình bancassurance. Các mô hình bancassurance được tổng hợp và hệ thống hóa trên cơ sở thực tế tại rất nhiều các nghiên cứu tại các thị trường khác nhau bao gồm cả thị trường phát triển, thị trường mới nổi, từ giai đoạn ban đầu mới hình thành đến thị trường với nhiều mô hình phát triển khác nhau hiện tại.
Nghiên cứu của Teunissen (2008) và Swiss Re (2007) chỉ ra các mô hình liên kết bancassurance phát triển theo mức độ liên kết/gắn kết về quyền lợi: mô hình đại lý phân phối, mô hình liên doanh, và mô hình sở hữu, ở mỗi mô hình mức độ gắn kết quyền lợi có thể có mực độ chặt chẽ khác nhau. Nghiên cứu của Teunissen (2008) cũng chỉ ra sự khác nhau giữa các thị trường theo khu vực, ví dụ tại Mĩ, Châu Á và Châu Mĩ La tinh, các mô hình đại lý phân phối tương đối phổ luan an 4 biến, trong khi tại thị trường Châu Âu thường là mô hình liên minh chiến lược hoặc liên doanh. - Tổng quan nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc phát triển các mô hình bancassurance: Phân tích các mô hình bancassurance, Wu và cộng sự (2009) chỉ ra rằng việc lựa chọn mô hình ảnh hưởng bởi hai nhóm nhân tố: (1) các nhân tố khách quan như vấn đề pháp lý tại mỗi quốc gia, môi trường văn hóa kinh tế và chính trị, cạnh tranh; (2) các nhân tố chủ quan như khác biệt về văn hóa doanh nghiệp, sự hợp lực/hợp tác giữa các bên, cơ chế quản lý liên kết, quyền lợi của các bên tham gia liên kết. Về các nhân tố khách quan, nhân tố môi trường pháp lý được đềg cập trong rất nhiều nghiên cứu bởi môi trường pháp lý cho hoạt động tài chính nói chung, hoạt động bancassurance nói riêng là khung để định hướng và đảm bảo hoạt động bancassurance phát triển lành mạnh, đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia bancassurance cũng như đảm bảo quyền lợi cho khách hàng (Paul và cộng sự, 2003; Gonulal và cộng sự, 2012; Carl, 2017; Anditi, 2015; Andrea, 2017).
Trước tiên đề cập đến cơ quan quản lý nhà nước, một trong những đặc trưng của hầu hết các lĩnh vực dịch vụ tài chính quốc gia là cơ quan quản lý nhà nước đối với các công ty bảo hiểm và ngân hàng là riêng biệt. Khi có nhiều cơ quan quản lý khác nhau có thể dẫn đến có các cơ chế quản lý khác nhau.