Xây Dựng Và Ứng Dụng Bộ Mẫu Tư Liệu Bò Sát Tại Trường Đại Học Hồng Đức Trong Dạy Học Sinh Học 7

Tài liệu nghiên cứu Xây dựng bộ mẫu tư liệu bò sát ở trường đại học hồng đức và bước đầu sử dụng vào dạy học sinh học 7, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Trang
• Người hướng dẫn: Cô Lê Thị Huyền
• Trường học: Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Mẫu Tư Liệu Bò Sát Tại Đại Học Hồng Đức: Ứng Dụng Trong Dạy Học Sinh Học 7
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
• 1.3.2.1. Phân tích đặc điểm hình thái
• 1.3.2.2. Phương pháp định loại bò sát
• 1.3.2.3. Phương pháp xây dựng bộ mẫu bò sát
• 1.3.2.4. Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu
• 1.3.2.5. Phương pháp chuyên gia
• 1.3.2.6. Phương pháp thống kê toán học
• 1.3.2.7. Phương pháp công nghệ thông tin
• 1.3.2.8. Phương pháp thực nghiệm
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu về bò sát
• 2.2. Nghiên cứu về bò sát trên thế giới
• 2.3. Nghiên cứu về bò sát ở Việt Nam
• 2.4. Khái quát về các bộ sưu tập trong hệ thống bảo tàng ở Việt Nam
• 2.5. Khái quát về tình hình nghiên cứu và sử dụng phương tiện về lớp Bò sát trong dạy học
• 2.6. Khái quát về đặc điểm của lớp bò sát (Reptilia)
• 2.6.1. Đặc điểm chung của lớp bò sát
• 2.6.2. Cấu tạo giải phẫu chung của bò sát
• 2.6.3. Hệ thần kinh và giác quan
• 2.6.4. Hệ hô hấp
• 2.6.5. Hệ tuần hoàn
• 2.6.6. Hệ bài tiết
• 2.6.7. Hệ sinh dục
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Xây dựng bộ mẫu Bò sát hiện có ở phòng thí nghiệm Động vật học - Trường Đại học Hồng Đức
• 3.2. Danh lục thành phần loài
• 3.3. Đặc điểm, tính chất khu hệ lưỡng cư, bò sát ở vùng nghiên cứu
• 3.4. Sự đa dạng ở các bậc taxon
• 3.5. Cấu trúc các bậc taxon bộ mẫu BS ở Trường Đại học Hồng Đức
• 3.6. Hiện trạng mẫu vật trong bộ mẫu BS ở trường Đại học Hồng Đức
• 3.7. Hướng sử dụng bộ mẫu BS đã xây dựng
• 3.8. Xây dựng tư liệu BS để sử dụng trong dạy học sinh học 7
• 3.8.1. Phương pháp xây dựng tư liệu Bò sát
• 3.8.2. Bộ tư liệu Bò sát đã xây dựng để sử dụng trong dạy học Sinh Học 7
• 3.8.3. Tư liệu hình ảnh
• 3.8.4. Sử dụng bộ mẫu BS và tư liệu BS trong dạy học lớp Bò sát trong chương VI – Sinh học 7
• 3.8.5. Vị trí, nhiệm vụ cấu trúc chương VI Lớp lưỡng cư- Sinh học 7
• 3.8.6. Cấu trúc, nội dung và nhiệm vụ
• 3.9. Đặc điểm hoạt động học tập ở nhà trường THCS và sự phát triển trí tuệ của học sinh THCS
• 3.9.1. Đặc điểm hoạt động học tập ở nhà trường THCS
• 3.9.2. Sự phát triển trí tuệ của học sinh THCS
• 3.10. Lập kế hoạch dạy học (soạn giáo án) lớp Bò sát - Sinh học 7
• 3.11. Tổ chức dạy học và xác định chất lượng lĩnh hội tri thức, phát triển kĩ năng
• 3.12. Đối tượng thực nghiệm
• 3.13. Giáo viên dạy thực nghiệm
• 3.14. Phương pháp dạy thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mẫu Tư Liệu Bò Sát Tại Đại Học Hồng Đức

Mẫu tư liệu bò sát tại Đại học Hồng Đức đóng vai trò quan trọng trong việc giảng dạy môn sinh học, đặc biệt là lớp 7. Việc xây dựng bộ mẫu này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học của bò sát mà còn nâng cao chất lượng dạy học. Các mẫu vật được thu thập và bảo quản cẩn thận, tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và giảng dạy hiệu quả.

1.1. Ý Nghĩa Của Mẫu Tư Liệu Bò Sát Trong Giáo Dục

Mẫu tư liệu bò sát không chỉ giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan mà còn khuyến khích sự tò mò và khám phá. Việc sử dụng mẫu vật thực tế trong giảng dạy giúp học sinh dễ dàng hình dung và ghi nhớ kiến thức.

1.2. Đặc Điểm Của Bộ Mẫu Bò Sát Tại Đại Học Hồng Đức

Bộ mẫu bò sát tại Đại học Hồng Đức bao gồm nhiều loài khác nhau, được phân loại rõ ràng. Mỗi mẫu vật đều có thông tin chi tiết về tên khoa học, nơi thu thập và các đặc điểm sinh học, giúp giáo viên và học sinh dễ dàng tham khảo.

II. Thách Thức Trong Việc Sử Dụng Mẫu Tư Liệu Bò Sát

Mặc dù bộ mẫu bò sát tại Đại học Hồng Đức đã được xây dựng, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc sử dụng chúng trong giảng dạy. Một số mẫu vật đã bị hư hỏng, và việc thiếu tài liệu hỗ trợ cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Tình Trạng Hư Hỏng Của Mẫu Vật

Nhiều mẫu vật trong bộ sưu tập đã bị hư hỏng do thời gian và điều kiện bảo quản không đảm bảo. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.

2.2. Thiếu Tài Liệu Hỗ Trợ Trong Giảng Dạy

Việc thiếu tài liệu hỗ trợ như hình ảnh, video về bò sát làm giảm hiệu quả của việc giảng dạy. Giáo viên cần có thêm nguồn tài liệu phong phú để giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức.

III. Phương Pháp Xây Dựng Bộ Mẫu Bò Sát Hiệu Quả

Để xây dựng bộ mẫu bò sát hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực nghiệm. Việc phân loại và bảo quản mẫu vật là rất quan trọng để đảm bảo chất lượng bộ mẫu.

3.1. Phương Pháp Phân Loại Mẫu Vật

Phân loại mẫu vật dựa trên các đặc điểm hình thái và sinh học là bước đầu tiên trong việc xây dựng bộ mẫu. Các tiêu chí phân loại cần được xác định rõ ràng để đảm bảo tính chính xác.

3.2. Kỹ Thuật Bảo Quản Mẫu Vật

Bảo quản mẫu vật trong điều kiện tốt là rất quan trọng. Sử dụng dung dịch cồn và các phương pháp bảo quản hiện đại giúp giữ nguyên trạng thái của mẫu vật trong thời gian dài.

IV. Ứng Dụng Mẫu Tư Liệu Bò Sát Trong Dạy Học Sinh Học 7

Mẫu tư liệu bò sát được ứng dụng trong dạy học sinh học lớp 7, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lớp bò sát và các đặc điểm sinh học của chúng. Việc sử dụng mẫu vật thực tế trong giảng dạy tạo ra sự hứng thú cho học sinh.

4.1. Tích Hợp Mẫu Vật Vào Giáo Án

Giáo viên có thể tích hợp mẫu vật vào giáo án để tạo ra các bài học sinh động và hấp dẫn. Việc này không chỉ giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích sự tham gia của học sinh trong quá trình học.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Mẫu Tư Liệu

Đánh giá hiệu quả sử dụng mẫu tư liệu bò sát trong dạy học là cần thiết để cải thiện chất lượng giảng dạy. Các phương pháp đánh giá có thể bao gồm khảo sát ý kiến học sinh và kiểm tra kiến thức.

V. Kết Luận Về Mẫu Tư Liệu Bò Sát Tại Đại Học Hồng Đức

Mẫu tư liệu bò sát tại Đại học Hồng Đức là một nguồn tài nguyên quý giá cho việc giảng dạy sinh học. Việc xây dựng và sử dụng bộ mẫu này không chỉ nâng cao chất lượng dạy học mà còn góp phần bảo tồn và nghiên cứu các loài bò sát.

5.1. Tương Lai Của Mẫu Tư Liệu Bò Sát

Trong tương lai, cần tiếp tục phát triển và mở rộng bộ mẫu bò sát để đáp ứng nhu cầu giảng dạy và nghiên cứu. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và bảo tồn đa dạng sinh học.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Về Bò Sát

Khuyến khích các nghiên cứu về bò sát sẽ giúp nâng cao hiểu biết về các loài này và đóng góp vào công tác bảo tồn. Các nhà nghiên cứu cần hợp tác chặt chẽ với các cơ sở giáo dục để phát triển tài liệu giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam nằm ở phía đông trên bán đảo Đông Dƣơng, nhờ vị trí địa lý ở một vùng nhiệt đới nên đa dạng về địa hình, các cảnh quan, khí hậu khác biệt, tạo nên đa dạng các kiểu hệ sinh thái [5]. Đặc điểm đó là cơ sở thuận lợi tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển đa dạng các loài động vật, thực vật nói chung và bò sát nói riêng ở Việt Nam. Bò sát là nhóm động vật có giá trị kinh tế cao.

Chúng đƣợc dùng làm thực phẩm, thuốc chữa bệnh, kỹ nghệ thuộc da, nuôi làm cảnh; trong tự nhiên, bò sát là mắt xích quan trọng của chuỗi và lƣới thức ăn nên có giá trị to lớn đối với đời sống con ngƣời và sản xuất nông nghiệp, đặc biệt nhiều loài bò sát là thiên địch của rất nhiều loài côn trùng phá hoại mùa màng, kể cả các loài gặm nhấm gây hại cho con ngƣời. Những năm gần đây, nghiên cứu điều tra cơ bản bò sát ở Việt Nam đã đƣợc tiến hành khá kỹ lƣỡng bởi các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc. Các nghiên cứu đã cho thấy tính đa dạng của nhóm động vật này. Cho đến nay ở Việt Nam đã phát hiện khoảng 438 loài bò sát (Uetz & Hosek 2018) [51], chƣa kể có rất nhiều loài mới đã đƣợc phát hiện trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, với những biến đổi rõ rệt của môi trƣờng gần đây, nhƣ sự biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trƣờng, chặt phá rừng, khai thác quá mức và nhiều nguyên nhân khác đã dẫn đến sự suy giảm số lƣợng cá thể các loài bò sát đang ở mức báo động. Do chúng có tầm quan trọng rất lớn trong hệ thống sinh giới, nên ngay từ chƣơng trình Tiểu học đã đƣợc đề cập trong môn Khoa học tự nhiên và đƣợc nghiên cứu khá chi tiết ở Lớp bò sát thuộc chƣơng 6, Ngành động vật có xương sống – sinh học 7 hiện hành. Để thu đƣợc kết quả học tập tốt nhất đối với môn sinh học nói chung, phần động vật nói riêng cần có sự kết hợp giữa lí thuyết với thực hành, kèm theo các hình ảnh trực quan sinh động, dễ hiểu. Với việc sử 1 dụng phƣơng pháp thực hành và phƣơng pháp trực quan kết hợp với các phƣơng pháp dạy học khác sẽ giúp HS-SV có niềm vui, sự say mê và sự hứng thú cao trong học tập và nghiên cứu sinh học [8,15].

Trong khi đó, bộ tƣ liệu của Bò sát ở Phòng thí nghiệm Động vật, Khoa Khoa học tự nhiên, Trƣờng Đại học Hồng Đức còn hạn chế, nhiều mẫu vật đã bị hƣ hỏng nặng. Việc sắp xếp, phân loại để hình thành bộ mẫu chuẩn phục vụ đào tạo, nghiên cứu còn chƣa đƣợc thực hiện; nhiều GV phổ thông đã bỏ qua hoặc ít sử dụng các đồ dùng trực quan sinh động, những mẫu vật thật, những hình ảnh và âm thanh sống động thông qua các video clip trong quá trình dạy học, để hình thành các biểu tƣợng, các khái niệm sinh học,. Từ những lý do trên, ao chất lƣợng dạy học và nghiên cứu, chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu “Xây dựng bộ mẫu, tƣ liệu Bò sát ở Trƣờng Đại học Hồng Đức và bƣớc đầu sử dụng vào dạy học Sinh học 7”. Mục tiêu nghiên cứu Xây dựng đƣợc bộ mẫu BS đạt tiêu chuẩn, có hệ thống dữ liệu, đồng thời xây dựng đƣợc một số tƣ liệu về BS và sử dụng chúng trong dạy học, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học và nghiên cứu khoa học.

Nội dung nghiên cứu - Tổng quan những vấn đề liên quan đến đề tài - Xây dựng bộ mẫu BS, bao gồm: danh lục thành phần loài và cơ sở dữ liệu của các mẫu BS hiện có ở phòng thí nghiệm động vật – khoa KHTN - Trƣờng Đại học Hồng Đức;… - Đánh giá giá trị và đề xuất hƣớng sử dụng bộ mẫu Bò sát đã xây dựng. - Xây dựng tƣ liệu BS, là các hình ảnh, video về tập tính; đặc điểm cấu tạo ngoài, cấu tạo trong; sự đa dạng của BS;… - Sử dụng bộ mẫu và tƣ liệu BS xây dựng đƣợc trong dạy học Sinh học 7 hiện hành và đánh giá hiệu quả sử dụng chúng trong dạy học. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4. Ý nghĩa khoa học - Hoàn thiện bộ mẫu BS đạt tiêu chuẩn mẫu nghiên cứu phục vụ nghiên cứu và giảng dạy tại các trƣờng phổ thông và các trƣờng chuyên nghiệp.

- Xây dựng đƣợc danh lục thành phần loài BS hiện có ở phòng thí nghiệm động vật – khoa KHTN - Trƣờng Đại học Hồng Đức và cơ sở dữ liệu của các mẫu vật; danh sách các loài BS quý, hiếm và có giá trị bảo tồn; bộ ảnh mẫu vật BS. Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng đóng góp cho lĩnh vực nghiên cứu về BS ở Trƣờng Đại học Hồng Đức nói riêng, các trƣờng Trung học và các trƣờng chuyên nghiệp ở Việt Nam nói chung. - Xây dựng đƣợc tƣ liệu BS, là các video về tập tính; đặc điểm cấu tạo ngoài, cấu tạo trong; sự đa dạng của BS;… - Thiết kế đƣợc các giáo án có sử dụng bộ mẫu, tƣ liệu BS đã xây dựng trong dạy học Sinh học 7 hiện hành và đánh giá hiệu quả sử dụng chúng trong dạy học. Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài góp phần đào tạo nhóm nghiên cứu chuyên sâu về BS ở Trƣờng Đại học Hồng Đức; phát triển đƣợc năng lực xây dựng và sử dụng mẫu, tƣ liệu trong dạy học.

- Đối với công tác đào tạo: bộ mẫu vật BS sẽ đƣợc sử dụng trong dạy học về lĩnh vực sinh học nói chung và động vật học nói riêng; góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học ở phổ thong và đào tạo ở các bậc cao đẳng, đại học và sau đại học ở Trƣờng Đại học Hồng Đức. - Đối với công tác giáo dục, bảo tồn: Nâng cao nhận thức bảo vệ các loài BS quý hiếm. - Đối với nghiên cứu: Bộ sƣu tập BS có ý nghĩa quan trọng trong việc lƣu giữ các nguồn tƣ liệu quý giá cho hệ thống phòng thí nghiệm và bảo tàng của Việt Nam. 3 Chƣơng 1 ĐỐI TƢỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Bộ mẫu bò sát hiện có trong phòng thực hành Động vật học ở Trƣờng Đại học Hồng Đức đã đƣợc thu thập ở một số vùng trong cả nƣớc. Đại diện của lớp bò sát và chƣơng trình dạy học Lớp Bò sát thuộc chƣơng VI - sinh học 7 hiện hành. Thời gian, địa điểm nghiên cứu * Thời gian nghiên cứu Từ tháng 9/2017 – 05/2018 * Địa điểm nghiên cứu Phòng thực hành Động vật học – phòng 307, nhà A2, trƣờng ĐH Hồng Đức Thanh Hóa. Trƣờng THCS Kiên Thọ - Ngọc Lặc – Thanh Hóa, trƣờng THCS Quảng Đại – Thành phố Sầm Sơn – Thanh Hóa.

Phƣơng pháp nghiên cứu 1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết - Thu thập, tổng hợp và nghiên cứu tất cả các tài liệu liên quan đến các vấn đề về điều tra cơ bản, xây dựng và sử dụng bộ mẫu, tƣ liệu dạy học. Trên cơ sở đó xây dựng bộ mẫu, xây dựng tƣ liệu Bò sát và sử dụng chúng trong dạy học Lớp Lƣỡng cƣ thuộc chƣơng VI - Ngành ĐVCXS sinh học 7 hiện hành. - Nghiên cứu mục tiêu, nội dung kiến thức, logic phát triển nội dung chƣơng VI sinh học 7, làm cơ sở thiết kế giáo án dạy học theo hƣớng phát triển năng lực, đáp ứng yêu cầu dạy học hiện nay.

Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm 1. Phân tích đặc điểm hình thái Nghiên cứu các đặc điểm hình thái mẫu vật hiện có trong phòng thực hành Động vật học, trƣờng Đại học Hồng Đức để định danh thành phần loài. - Nhóm thằn lằn Các đặc điểm hình thái sử dụng trong định loại thằn lằn đƣợc mô tả nhƣ sau: Hình 2. Các tấm khiên đầu ở thằn lằn (Eutropis) (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs.

Trƣớc trán; 3. Trƣớc ổ mắt; 15. Mắt thằn lằn (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs. Lỗ tai thằn lằn (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs.

Khẩu cái thằn lằn (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs. Eumeces tamdaoensis Hình 2. Mặt dưới bàn chân thằn lằn (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs. Vảy bụng và vảy đuôi thằn lằn (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs.

Lỗ trước hậu môn (a) và lỗ đùi (b) (trích theo Hoàng Xuân Quang và cs., 2012) [20] Lỗ đùi nằm dọc hai bên ở mặt dƣới đùi. Lỗ trƣớc hậu môn nằm phía trên khe huyệt. Một số loài có lỗ đùi và lỗ trƣớc hậu môn nối tiếp nhau. - Nhóm rắn: Hình 2.

Vảy và các tấm trên đầu của rắn (theo Hoàng Xuân Quang và cs. Cách đếm số hàng vảy thân (theo Hoàng Xuân Quang và cs. Đếm theo hình chữ V; c. Đếm so le Hình 2.

Vảy bụng, vảy dưới đuôi và vảy hậu môn (theo Hoàng Xuân Quang và cs., 2012) [20] Vảy bụng (V) có hoặc không có khuyết ở bên; Vảy dƣới đuôi (SC) nguyên (xếp 1 hàng) hoặc kép (2 hàng), Vảy hậu môn (A) có thể nguyên hay chia. Phương pháp định loại bò sát Định tên khoa học các loài BS dựa vào khóa định loại lƣỡng cƣ, bò sát của Đào Văn Tiến (1979, 1981, 1982) [29; 30; 31], Bourret (1936) [34], Smith (1943) [42], Campden - Main (1970) [35]. 8 Tham khảo để nhận dạng các loài LCBS bằng các tài liệu của Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc và Nguyễn Quảng Trƣờng (2005) [25], Hoàng Xuân Quang và cs. Phương pháp xây dựng bộ mẫu bò sát Mẫu vật sau khi định loại đƣợc đựng trong bô can (nhựa hoặc thủy tinh) có kích thƣớc phù hợp, đặt mẫu vật theo hình dáng tự nhiên; đổ dung dịch cồn 700 ngập mẫu vật để mẫu vật không bị hƣ hỏng trong quá trình trƣng bày lâu dài về sau này; đậy nắp kín.

- Nhãn lƣu giữ: bên ngoài bô can phải dán nhãn để trƣng bày, nhãn gồm các thông tin: + Tên khoa học (tên Latinh), tên phổ thông của loài; + Địa điểm, thời gian thu mẫu; + Ngƣời thu mẫu, + Ngƣời phân tích/định loại. Sắp xếp các lọ chứa mẫu vật vào các ngăn tủ kính để trƣng bày. - Thông tin lƣu giữ đối với từng mẫu vật, gồm các cột thông tin sau đây: + Kí hiệu mẫu; + Tên khoa học; + Tên phổ thông; + Địa điểm thu mẫu; + Tọa độ vị trí thu mẫu (nếu có); + Thời gian thu mẫu (ngày, tháng, năm) + Ngƣời thu mẫu; + Ghi chú: các ghi chú cụ thể, nhƣ thông tin về vị trí, sinh cảnh, nhiệt độ, độ ẩm môi trƣờng (nếu có),… 1.