Luận văn triết học: Ý thức bảo vệ môi trường sinh thái miền núi phía Bắc

Luận văn thạc sĩ triết học nghiên cứu vấn đề xây dựng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái cho đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc.

• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn đề xây dựng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái cho đồng bào các dân tộc miền núi phía Bắc nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan ý thức bảo vệ môi trường sinh thái miền núi phía Bắc

Triết học Mác - Lênin khẳng định con người và tự nhiên tồn tại trong một chỉnh thể thống nhất. Tự nhiên là thân thể vô cơ của con người. Con người sinh ra từ tự nhiên và sống nhờ tự nhiên. Môi trường sinh thái cung cấp tư liệu sản xuất và duy trì sự sống. Tuy nhiên, tự nhiên không phải là kho của cải vô tận. Khai thác quá mức sẽ gây ra khủng hoảng sinh thái nghiêm trọng. Miền núi phía Bắc giữ vai trò phên dậu sinh thái của cả nước. Nơi đây sở hữu các cánh rừng đầu nguồn xung yếu. Nguồn nước từ khu vực này nuôi dưỡng toàn bộ đồng bằng Bắc Bộ. Đời sống của đồng bào các dân tộc gắn liền với rừng núi và nương rẫy. Xây dựng ý thức sinh thái đúng đắn là nhiệm vụ cấp thiết. Nhận thức chuẩn xác về quy luật tự nhiên giúp định hình hành vi ứng xử văn minh. Sự phát triển bền vững chỉ đạt được khi con người tôn trọng giới hạn sinh quyển. Đề tài luận văn thạc sĩ triết học làm rõ mối quan hệ hữu cơ này. Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để định hướng lối sống xanh cho đồng bào thiểu số.

1.1. Cơ sở triết học về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên

Quan điểm triết học duy vật biện chứng xem tự nhiên là tiền đề xuất hiện của xã hội loài người. Con người tác động vào tự nhiên thông qua hoạt động lao động sản xuất. Tự nhiên quy định giới hạn sinh tồn của xã hội. Nếu con người phá vỡ cân bằng tự nhiên, quy luật khách quan sẽ trả thù tàn khốc. Ý thức sinh thái phản ánh tồn tại xã hội và đời sống vật chất. Khi con người nắm vững quy luật khách quan, hành vi sản xuất sẽ trở nên hài hòa. Ý thức bảo vệ môi trường là thước đo trình độ văn minh của mỗi cộng đồng. Nhận thức đúng đắn dẫn đến hành động đúng đắn trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Vị trí chiến lược của môi trường sinh thái miền núi phía Bắc

Vùng miền núi phía Bắc có địa hình hiểm trở, độ dốc lớn và chia cắt mạnh. Hệ sinh thái rừng tại đây đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn đặc biệt xung yếu. Vùng này điều tiết nguồn nước cho các công trình thủy điện lớn quốc gia. Rừng miền núi ngăn chặn xói mòn, lũ quét và sạt lở đất. Sự biến đổi môi trường tại đây ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh nguồn nước vùng hạ lưu đồng bằng sông Hồng. Đa dạng sinh học phong phú đem lại nguồn gen quý giá. Bảo vệ sinh thái vùng cao là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh sinh thái toàn quốc. Vấn đề môi trường tại khu vực này luôn gắn liền với sự ổn định kinh tế và xã hội.

II. Thực trạng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái ở miền núi phía Bắc

Môi trường tự nhiên khu vực miền núi phía Bắc đang đối mặt với nhiều áp lực lớn. Diện tích rừng tự nhiên suy giảm do nạn phá rừng làm nương rẫy. Đất đai canh tác bị xói mòn và bạc màu nhanh chóng. Nguồn nước sinh hoạt tại nhiều bản làng bị suy giảm chất lượng nghiêm trọng. Tình trạng biến đổi khí hậu gây ra lũ quét và lũ ống thường xuyên. Một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số còn giữ tập quán canh tác lạc hậu. Nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường chưa đồng đều. Trình độ dân trí thấp là rào cản lớn đối với việc tiếp thu kiến thức khoa học. Sức ép từ việc gia tăng dân số làm tăng nhu cầu lương thực và chất đốt. Người dân buộc phải mở rộng diện tích nương rẫy vào đất rừng phòng hộ. Kinh tế thị trường thúc đẩy việc khai thác kiệt quệ tài nguyên lâm sản và khoáng sản. Hiện tượng đào quế, săn bắt động vật hoang dã vẫn diễn biến phức tạp. Xung đột giữa mục tiêu thoát nghèo và bảo vệ thiên nhiên ngày càng gay gắt. Ý thức bảo vệ môi trường sinh thái chưa theo kịp với sự biến đổi nhanh chóng của kinh tế xã hội.

2.1. Tác động của tập quán sinh hoạt và áp lực gia tăng dân số

Dân số vùng cao tăng nhanh tạo ra áp lực nặng nề lên nguồn tài nguyên đất và rừng. Nhu cầu đất canh tác nông nghiệp thúc đẩy việc đốt rừng làm nương. Việc chăn thả gia súc tự do làm suy thoái thảm thực vật tự nhiên. Nhiều hủ tục và thói quen sinh hoạt thiếu vệ sinh vẫn tồn tại ở các vùng sâu, vùng xa. Người dân sử dụng nguồn củi đốt lớn từ rừng tự nhiên để sưởi ấm và nấu nướng. Khối lượng chất thải sinh hoạt chưa qua xử lý bị xả trực tiếp ra sông suối. Những yếu tố này làm suy giảm chất lượng cảnh quan và đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

2.2. Mặt trái kinh tế thị trường và sự xói mòn tri thức bản địa

Kinh tế thị trường thâm nhập sâu vào đời sống đồng bào miền núi. Mong muốn lợi ích kinh tế trước mắt làm gia tăng tình trạng khai thác quá mức lâm sản và dược liệu. Nhu cầu thương mại từ biên giới dẫn đến làn sóng săn bắt thú rừng và đào rễ cây quý hiếm. Các giá trị văn hóa truyền thống gắn liền với rừng thiêng và thần rừng dần bị mai một. Lối sống thực dụng làm suy yếu quy ước hương ước bảo vệ rừng truyền thống. Sự xói mòn tri thức sinh thái bản địa khiến môi trường tự nhiên mất đi tấm lá chắn bảo vệ vững chắc từ cộng đồng.

III. Giải pháp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái cho đồng bào

Xây dựng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái đòi hỏi giải pháp đồng bộ và kiên trì. Công tác tuyên truyền giáo dục môi trường cần được đổi mới toàn diện. Nội dung giáo dục phải phù hợp với trình độ nhận thức của từng dân tộc. Việc truyền thông cần sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ và hình ảnh trực quan sinh động. Các cơ quan chức năng cần kết hợp tri thức khoa học với văn hóa bản địa. Hương ước và quy ước làng bản là công cụ điều chỉnh hành vi hiệu quả. Nhà nước cần hoàn thiện chính sách giao đất, giao rừng lâu dài cho người dân. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tạo động lực kinh tế trực tiếp. Người dân cần có nguồn sinh kế bền vững để giảm phụ thuộc vào việc khai thác rừng tự nhiên. Hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế nông lâm kết hợp mang lại thu nhập ổn định. Các cấp chính quyền phải phát huy vai trò của già làng, trưởng bản và người có uy tín. Việc xử lý nghiêm các hành vi hủy hoại thiên nhiên nâng cao tính răn đe pháp luật. Ý thức sinh thái chỉ hình thành bền vững khi lợi ích kinh tế gắn liền với trách nhiệm bảo vệ môi trường.

3.1. Đổi mới công tác giáo dục truyền thông và phát huy luật tục

Công tác giáo dục sinh thái phải bám sát đời sống thực tiễn của đồng bào vùng cao. Tài liệu tuyên truyền cần biên soạn bằng song ngữ, kết hợp tiếng phổ thông và tiếng dân tộc. Phương pháp truyền thông qua hệ thống loa phát thanh xã và tranh cổ động mang lại hiệu quả cao. Việc khôi phục các phong tục bảo vệ rừng thiêng, rừng cấm tạo ra rào cản tâm linh tự giác. Hương ước thôn bản cần bổ sung các điều khoản cụ thể về giữ gìn nguồn nước và vệ sinh môi trường. Già làng và trưởng bản là những hạt nhân nòng cốt lan tỏa ý thức tôn trọng thiên nhiên trong cộng đồng.

3.2. Phát triển sinh kế bền vững gắn với chính sách bảo vệ rừng

Giải quyết vấn đề sinh kế là chìa khóa để nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Nhà nước cần mở rộng chính sách giao khoán rừng gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng ổn định. Người dân miền núi cần được hướng dẫn canh tác nông nghiệp trên đất dốc và phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập. Khi rừng đem lại nguồn sống bền vững, người dân sẽ tự giác bảo vệ tài nguyên. Đầu tư cơ sở hạ tầng nông thôn giúp giảm bớt áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên để sinh tồn.

IV. Kết luận về xây dựng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái miền núi

Xây dựng ý thức bảo vệ môi trường sinh thái cho đồng bào miền núi phía Bắc có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì của toàn bộ hệ thống chính trị. Thế giới quan triết học Mác - Lênin cung cấp kim chỉ nam phương pháp luận vững chắc. Con người phải luôn tôn trọng quy luật tự nhiên trong mọi hoạt động thực tiễn. Bảo vệ môi trường miền núi là bảo vệ không gian sinh tồn của toàn thể quốc gia. Kết quả nghiên cứu của luận văn thạc sĩ triết học đóng góp căn cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách phát triển vùng. Các cơ quan quản lý cần lồng ghép tiêu chí môi trường vào quy hoạch phát triển kinh tế xã hội địa phương. Sự kết hợp giữa pháp luật của Nhà nước và luật tục truyền thống tạo ra sức mạnh tổng hợp. Nâng cao đời sống vật chất là điều kiện tiên quyết để củng cố ý thức sinh thái. Môi trường xanh bền vững sẽ là nền tảng cho sự thịnh vượng của đồng bào các dân tộc thiểu số.

4.1. Giá trị lý luận triết học trong hoạch định chính sách môi trường

Nghiên cứu khẳng định tính tất yếu khách quan của việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ sinh thái. Quan điểm lịch sử cụ thể đòi hỏi các chính sách môi trường phải phù hợp với đặc thù từng vùng miền và từng nhóm dân tộc. Tư duy triết học giúp nhận diện bản chất của xung đột môi trường hiện nay. Lý luận triết học định hướng quá trình chuyển biến từ nhận thức thụ động sang hành vi tự giác bảo vệ thiên nhiên. Các nhà hoạch định chính sách có thêm cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình bảo tồn tài nguyên phù hợp với tập quán địa phương.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong công tác quản lý và bảo tồn tài nguyên

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trực tiếp vào việc xây dựng mô hình nông thôn mới tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Các địa phương có thể vận dụng giải pháp kết hợp hương ước bản làng với quy định pháp luật môi trường. Mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng giúp nâng cao tinh thần làm chủ của người dân. Các tổ chức đoàn thể địa phương có thêm tài liệu phục vụ công tác tuyên truyền lối sống xanh. Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp giúp giảm thiểu nguy cơ suy thoái rừng đầu nguồn, bảo tồn đa dạng sinh học và giữ vững an ninh sinh thái bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Một số vấn đề lý luận về môi trường và ý thức bảo vệ môi trường 1. Môi trường và vai trò của nó đối với cuộc sống của con người 1. Khái niệm về môi trường Nhân loại hiện đã và đang phải đối mặt với hàng loạt vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu. Một trong số đó là vấn đề môi trường sống.

Những tình trạng đáng báo động như nạn cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường sống, suy giảm tính đa dạng sinh học và mất cân bằng sinh thái. đang đe dọa trực tiếp sự tồn tại, phát triển của con người và xã hội loài người. Vì vậy, nhiều tổ chức quốc tế, nhiều nguyên thủ quốc gia và các nhà khoa học trên khắp thế giới đã lên tiếng cảnh báo về mức độ nghiêm trọng, sự tiếp tục gia tăng theo chiều hướng xấu của những vấn đề môi trường. Vậy, khái niệm môi trường là gì? Trước hết, cần phải khẳng định rằng, đây là một khái niệm rộng và tương đối phức tạp.

Chính vì vậy, tùy thuộc vào cách nhìn nhận mối quan hệ của thực thể (sinh thể) với các điều kiện xung quanh và phạm vi xem xét, nghiên cứu, khái niệm môi trường được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau: Thứ nhất, môi trường được hiểu là toàn bộ thế giới vật chất, với tất cả sự đa dạng, muôn màu muôn vẻ của nó và luôn tồn tại khách quan. Môi trường hiểu theo nghĩa như vậy thường được gọi là môi trường toàn cầu, môi trường trái đất và những điều kiện bao quanh trái đất. Nó bao gồm khí quyển, thủy quyển và thạch quyển (địa quyển). Thứ hai, môi trường được hiểu là môi trường sống, là phần của thế giới vật chất đã và đang tồn tại sự sống, hay còn được gọi là sinh quyển.

Môi 7 trường sống bao gồm trong đó những điều kiện vô cơ và hữu cơ liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự tồn tại, phát triển của các sinh thể. Thứ ba, môi trường sống còn được hiểu là môi trường sống của con người và xã hội loài người. Nó bao gồm sinh quyển và những điều kiện xã hội. Nói cách khác, đó là môi trường tự nhiên - xã hội, hay môi trường tự nhiên - người hóa, môi trường sinh thái nhân văn.

Trên thực tế, cho đến nay, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu, cả trên thế giới và ngay tại Việt Nam, bàn đến các khía cạnh của vấn đề này và đề xuất những cách định nghĩa khác nhau về khái niệm môi trường. Năm 1981, Tổ chức giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO) đã đưa ra một định nghĩa về khái niệm này như sau: Môi trường bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và nhân tạo, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác những tài nguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo để thỏa mãn những nhu cầu của mình. ở nước ta, một số tác giả, từ những góc độ tiếp cận khác nhau, cũng đã đưa ra quan niệm của mình về vấn đề này. Chẳng hạn, khi bàn đến khái niệm môi trường, có ý kiến cho rằng, đứng về mặt địa sinh học thì "môi trường là tất cả các yếu tố chung quanh, bao gồm các nhân tố vô sinh và hữu sinh ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến cuộc sống, sự phát triển và sự sinh sản của các sinh vật".

Song, tác giả của quan điểm trên cũng nhấn mạnh rằng, đối với "môi trường của con người" thì cần phải được hiểu theo nghĩa rộng hơn. Nó bao gồm toàn bộ hệ thống tự nhiên và những gì do con người sáng tạo ra như các hệ sinh thái nhân tạo, những nhóm và những hội môi trường văn hóa. trong đó con người sống và khai thác bằng lao động của mình, những nguồn lợi tự nhiên và nhân tạo cho phép thỏa mãn những nhu cầu của con người [xem: 23, tr. Cũng có ý kiến cho rằng, môi trường là tất cả các yếu tố xung quanh gồm vô sinh, hữu sinh, ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến cuộc sống con 8 người, đến sự tồn tại phát triển của các sinh vật sống.

Môi trường bao gồm hai mặt: Môi trường tự nhiên và môi trường xã hội [xem: 46, tr. Tác giả khác, khi xác định nội dung của khái niệm môi trường, lại nhấn mạnh đến mối quan hệ giữa môi trường và cơ thể sinh vật sống trong môi trường đó. Theo ý kiến này, hiểu theo nghĩa rộng thì môi trường bao gồm tất cả những gì ở xung quanh một đối tượng và có mối quan hệ nhất định với nó. Nếu đối tượng đó là một cơ thể sinh vật thì môi trường là tất cả những gì trực tiếp hay gián tiếp ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát triển và sự tồn tại của cơ thể đó.

Ngược lại, cơ thể đó cũng luôn tác động trở lại đến môi trường. Vì vậy, cơ thể sống và môi trường có mối quan hệ qua lại với nhau, tạo thành một thể thống nhất [xem: 13, tr. Một quan niệm khác cho rằng: "Môi trường là một tập hợp các điều kiện vật lý và sinh học bên ngoài mà sinh vật tồn tại trong đó. Môi trường của con người bao gồm cả các lĩnh vực tự nhiên, xã hội, công nghệ, kinh tế chính trị, đạo đức, văn hóa, lịch sử và mỹ học" [42, tr.

Dựa vào những cách hiểu trên và từ góc độ triết học xã hội, theo chúng tôi, có thể định nghĩa khái niệm môi trường như sau: Môi trường là một khái niệm dùng để chỉ toàn bộ những điều kiện bao quanh một thực thể (sinh thể) hay một nhóm thực thể nào đó, giữa những điều kiện bao quanh và thực thể luôn tồn tại những mối quan hệ, ảnh hưởng và tác động lẫn nhau. Đối với con người và xã hội loài người, các điều kiện bao quanh đó không chỉ là những điều kiện tự nhiên mà còn bao gồm cả các điều kiện xã hội. Như vậy, nói đến bảo vệ môi trường là nói đến môi trường sinh thái nhân văn - môi trường sống của con người và xã hội loài người. Con người ở đây phải được hiểu trên cả hai mặt: là một thực thể tự nhiên có những nhu cầu sống như mọi sinh vật khác, đồng thời là một thực thể xã hội, mà xã hội chính là một bộ phận không thể tách rời của giới tự nhiên.

9 Tóm lại, có thể thấy rằng, khái niệm môi trường sống của con người và xã hội loài người rất rộng, trong đó bao hàm cả các điều kiện tự nhiên lẫn những điều kiện xã hội. Thực tế, con người - theo đúng nghĩa của từ này - không chỉ sống bằng những nhu cầu mang tính bản năng tự nhiên, hơn thế, còn tồn tại, phát triển trong hàng loạt mối quan hệ xã hội đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, với phạm vi của một luận văn, vấn đề môi trường mà chúng tôi đề cập đến ở đây trước hết và chủ yếu giới hạn ở khía cạnh các điều kiện tự nhiên. Nói cách khác, với tư cách là một khái niệm công cụ, khái niệm môi trường được sử dụng trong luận văn chủ yếu theo nghĩa là môi trường tự nhiên.

Vai trò của môi trường đối với đời sống của con người và xã hội loài người Như chúng ta đã biết, tự nhiên, con người và xã hội là các yếu tố thống nhất trong một chỉnh thể không tách rời. Trong hệ thống đó, khó có thể xác định rằng yếu tố nào là quan trọng nhất. Trên thực tế, mỗi yếu tố đều có vị trí và vai trò nhất định. Trong mối quan hệ chặt chẽ và sự tác động qua lại giữa xã hội và tự nhiên, yếu tố tự nhiên có ảnh hưởng rất to lớn đối với sự tồn tại, phát triển của con người cũng như của xã hội loài người.

Trái lại, sự tác động của các yếu tố con người và xã hội ngày càng đóng vai trò quan trọng, mang tính quyết định đối với sự biến đổi, chiều hướng biến đổi (tích cực hay tiêu cực, phù hợp hay không phù hợp với quy luật khách quan) của tự nhiên. Và do vậy, sự tác động của con người và xã hội đến tự nhiên còn quyết định luôn cả sự tồn tại, phát triển của chính bản thân mình. Có thể hiểu một cách khái quát rằng, "tự nhiên là môi trường sống của con người và xã hội loài người, là điều kiện đầu tiên, thường xuyên và tất yếu của quá trình sản xuất ra của cải vật chất, là một trong những yếu tố cơ bản nhất của tồn tại xã hội" [39, tr. 10 Đối với con người và xã hội loài người, môi trường tự nhiên có một giá trị vô cùng to lớn, không thể thay thế: Nó vừa là nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển, vừa là nơi con người lao động và hưởng thụ những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần do sự lao động đó tạo nên.

Theo sự phân tích, đánh giá của UNESCO, môi trường tự nhiên - đối với con người - có ba chức năng cơ bản: Thứ nhất, môi trường tự nhiên là nơi cung cấp các nguồn tài nguyên cần thiết đối với sự tồn tại, phát triển của con người và xã hội loài người. Thứ hai, nó là nơi thu nhận các hoạt động của con người nhằm phục vụ cho các nhu cầu về đời sống vật chất, tinh thần cho con người. Thứ ba, môi trường tự nhiên còn là nơi đồng hóa các chất thải do kết quả của các hoạt động đó [xem: 23, tr. Thực tế cho thấy, con người muốn tồn tại và phát triển không thể không cần đến những điều kiện cần thiết đối với sự sống như nước, ánh sáng, không khí, thức ăn.

Xã hội loài người cũng không thể phát triển nếu không có những nguồn tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản và các nguồn nguyên vật liệu quan trọng khác. Chỉ có tự nhiên mới có khả năng cung cấp cho con người tất cả những điều kiện vật chất cần thiết đó. Quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên, do vậy, là "quan hệ máu thịt". Môi trường là cơ sở tự nhiên của đời sống con người, là tiền đề của nền sản xuất xã hội; mặc dù không giữ vai trò quyết định song nó có ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triển xã hội.

Trong "Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844", khi đánh giá vị trí, vai trò của tự nhiên đối với sự phát triển của con người và xã hội, C. Mác đã khẳng định: Công nhân không thể sáng tạo ra cái gì nếu không có giới tự nhiên, nếu không có thế giới hữu hình bên ngoài.