Luận văn ThS: Hoàn thiện chính sách tiền lương ở Việt Nam theo lý luận C.Mác

Luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị nghiên cứu hoàn thiện chính sách tiền lương tại Việt Nam dựa trên tiếp cận lý luận tiền công của C. Mác.

• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Hoàn thiện chính sách tiền lương ở Việt Nam tiếp cận từ lý luận tiền công của C.Mác
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan lý luận tiền công của C

Lý luận tiền công của C. Mác khẳng định tiền công là biểu hiện bằng tiền của giá trị sức lao động. Đây không phải là giá cả của lao động như các nhà kinh tế học tư sản từng quan niệm. Bản chất sức lao động là hàng hóa đặc biệt mang lại giá trị thặng dư. Giá trị của nó phụ thuộc vào tư liệu sinh hoạt thiết yếu cho người lao động và gia đình. Ngoài ra, chi phí đào tạo chuyên môn cũng đóng vai trò quyết định cấu thành giá trị này. Chính sách tiền lương tại Việt Nam đang từng bước vận hành theo nguyên lý kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc nhận thức đúng bản chất tiền lương giúp xây dựng hệ thống phân phối thu nhập khoa học. Chính sách tiền lương đúng đắn tạo động lực to lớn cho sự phát triển lực lượng sản xuất. Mức lương thỏa đáng giải phóng tiềm năng sáng tạo của nguồn nhân lực quốc gia. Do đó, nghiên cứu lý luận Mác là cơ sở phương pháp luận vững chắc để hoàn thiện chính sách tiền lương ở Việt Nam hiện nay.

1.1. Bản chất kinh tế của tiền công theo học thuyết C. Mác

Theo C. Mác, tiền công che đậy mọi dấu vết phân chia ngày lao động thành lao động tất yếu và lao động thặng dư. Tiền công thực chất là giá cả sức lao động được trả sau khi người lao động hoàn thành công việc. Mức tiền công danh nghĩa thể hiện số tiền nhận được. Tiền công thực tế phản ánh số lượng hàng hóa và dịch vụ mua được từ số tiền đó. C. Mác nhấn mạnh sự biến động của giá cả tư liệu sinh hoạt tác động trực tiếp đến tiền công thực tế. Nhận thức rõ điều này giúp các nhà hoạch định chính sách tiền lương duy trì mức sống ổn định cho người lao động.

1.2. Mối quan hệ giữa tiền lương và tái sản xuất sức lao động

Tái sản xuất sức lao động đòi hỏi tiền lương phải bù đắp đầy đủ hao phí cơ bắp và trí óc. Quá trình này bao gồm ba yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là chi phí duy trì cuộc sống cá nhân hàng ngày. Thứ hai là chi phí nuôi dưỡng thế hệ lao động kế cận. Thứ ba là chi phí học tập nâng cao trình độ chuyên môn kỹ thuật. Tiền lương không đủ bù đắp các chi phí này sẽ làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, chính sách tiền lương cần gắn liền với chi phí sinh hoạt thực tế trên thị trường lao động.

II. Thực trạng bất cập trong chính sách tiền lương tại Việt Nam

Chính sách tiền lương ở Việt Nam đã trải qua bốn lần cải cách lớn vào các năm 1960, 1985, 1993 và 2003. Tuy nhiên, hệ thống tiền lương hiện hành vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Mức lương cơ sở trong khu vực công còn thấp và chậm điều chỉnh so với chỉ số giá tiêu dùng. Kết cấu tiền lương chưa hợp lý khi các khoản phụ cấp chiếm tỷ trọng quá lớn. Tình trạng cào bằng và bình quân chủ nghĩa vẫn tồn tại dai dẳng giữa các ngạch bậc công chức. Khu vực doanh nghiệp áp dụng mức lương tối thiểu vùng nhưng chưa bắt kịp chi phí sinh hoạt thực tế tối thiểu. Cơ chế phân phối tiền lương chưa tạo động lực cạnh tranh thực chất. Các vụ đình công và tranh chấp lao động vẫn xảy ra định kỳ do bất đồng về thu nhập. Đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong khu vực công có xu hướng chuyển dịch sang khu vực tư nhân. Những hạn chế này đòi hỏi phải có sự đổi mới căn bản và toàn diện về cơ chế trả lương.

2.1. Hạn chế về thang bảng lương trong khu vực công lập

Khu vực công lập hiện vẫn duy trì cách trả lương theo thâm niên và hệ số bằng cấp. Cơ chế này chưa gắn liền với vị trí việc làm và kết quả thực thi công vụ. Hệ thống thang bảng lương phức tạp dẫn đến việc thi nâng ngạch chủ yếu nhằm mục đích tăng thu nhập. Khoảng cách chênh lệch giữa các bậc lương còn hẹp, không khuyến khích nỗ lực cá nhân. Thêm vào đó, chế độ phụ cấp bị lạm dụng làm sai lệch bản chất tiền lương chính. Điều này gây áp lực nặng nề lên ngân sách nhà nước nhưng không nâng cao hiệu suất công việc.

2.2. Vấn đề lương tối thiểu vùng trong khu vực doanh nghiệp

Tại khu vực doanh nghiệp, mức lương tối thiểu vùng chưa phản ánh đúng giá trị sức lao động xã hội cần thiết. Nhiều doanh nghiệp sử dụng mức tối thiểu này làm mức lương cơ bản để đóng bảo hiểm xã hội. Cơ chế thỏa ước lao động tập thể và đối thoại tiền lương còn mang tính hình thức. Người lao động chưa có tiếng nói quyết định trong việc định giá sức lao động của chính mình. Sự chênh lệch mức sống giữa các vùng kinh tế tạo ra làn sóng dịch chuyển lao động tự phát phức tạp.

III. Giải pháp hoàn thiện chính sách tiền lương theo lý luận Mác

Hoàn thiện chính sách tiền lương ở Việt Nam cần kiên định vận dụng lý luận khoa học của C. Mác vào điều kiện thực tiễn. Mục tiêu trung tâm là biến tiền lương thành nguồn thu nhập chính bảo đảm cuộc sống người lao động. Khu vực công cần chuyển đổi căn bản sang hình thức trả lương theo vị trí việc làm, chức danh và hiệu quả công tác. Nhà nước phải tinh giản bộ máy biên chế để tạo nguồn lực tài chính bền vững cho việc tăng lương. Khu vực doanh nghiệp cần tôn trọng quy luật cung cầu và giá trị sức lao động trên thị trường. Nhà nước đóng vai trò quy định mức lương sàn bảo đảm mức sống tối thiểu. Doanh nghiệp và người lao động tự chủ thương lượng mức lương thực tế thông qua thỏa ước tập thể. Việc kết hợp hài hòa lợi ích kinh tế giữa các chủ thể sẽ kích thích năng suất lao động xã hội. Đây là tiền đề vật chất trực tiếp thúc đẩy nền kinh tế tăng trưởng nhanh và bền vững.

3.1. Thiết kế bảng lương theo vị trí việc làm khu vực công

Nhà nước cần xây dựng hệ thống vị trí việc làm rõ ràng với bản mô tả công việc chuẩn xác. Tiền lương phải được trả tương xứng với mức độ phức tạp và trách nhiệm của từng vị trí. Bãi bỏ cách tính lương theo hệ số nhân mức lương cơ sở hiện hành. Thay vào đó, thiết lập mức lương khởi điểm theo số tiền cụ thể gắn với chức danh lãnh đạo và chuyên môn. Cơ chế này khuyến khích nhân tài cống hiến, nâng cao tính cạnh tranh lành mạnh và tinh thần trách nhiệm trong thực thi công vụ.

3.2. Hoàn thiện cơ chế thương lượng tiền lương doanh nghiệp

Khu vực doanh nghiệp cần tăng cường vai trò của tổ chức công đoàn đại diện cho người lao động. Cơ chế thương lượng tiền lương định kỳ phải diễn ra thực chất và minh bạch. Mức lương phải phản ánh đúng năng suất lao động và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Nhà nước từng bước hoàn thiện Hội đồng Tiền lương Quốc gia để xác định mức lương tối thiểu vùng chuẩn xác. Việc này bảo đảm hài hòa lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động theo kinh tế thị trường.

IV. Ý nghĩa ứng dụng lý luận tiền công vào cải cách tiền lương

Vận dụng lý luận tiền công của C. Mác vào thực tiễn Việt Nam mang lại giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc. Đây là kim chỉ nam để giải quyết mối quan hệ cốt lõi giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội. Cải cách chính sách tiền lương không đơn thuần là tăng thu nhập danh nghĩa cho người lao động. Đó là cuộc đổi mới toàn diện thể chế phân phối thu nhập quốc dân theo hướng tiến bộ. Chính sách tiền lương hoàn thiện tạo động lực giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất và phát triển nguồn nhân lực. Khi tiền lương phản ánh đúng giá trị sức lao động, xã hội sẽ triệt tiêu tâm lý ỷ lại và tham nhũng vặt. Doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh nhờ đội ngũ nhân sự gắn bó lâu dài. Nhà nước xây dựng được nền hành chính công liêm chính, chuyên nghiệp và hiệu quả. Luận văn thạc sĩ kinh tế chính trị vì vậy cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho tiến trình cải cách tiền lương tại Việt Nam.

4.1. Đóng góp về mặt học thuật kinh tế chính trị Mác Lênin

Nghiên cứu làm sâu sắc thêm học thuyết giá trị và tiền công của C. Mác trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện đại. Đề tài chứng minh tính đúng đắn của việc coi sức lao động là hàng hóa đặc biệt tại Việt Nam. Nó làm sáng tỏ ranh giới giữa bản chất bóc lột trong chủ nghĩa tư bản và phân phối theo lao động trong thời kỳ quá độ. Luận văn bổ sung cơ sở lý luận cho công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành kinh tế chính trị hiện nay.

4.2. Giá trị ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách

Các đề xuất giải pháp có tính khả thi cao, hỗ trợ trực tiếp cho các cơ quan lập pháp và hành pháp. Việc áp dụng giúp cụ thể hóa các nghị quyết của Đảng về cải cách chính sách tiền lương quốc gia. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các doanh nghiệp xây dựng quy chế trả lương nội bộ. Người lao động có thêm căn cứ pháp lý và lý luận để bảo vệ quyền lợi thu nhập chính đáng của bản thân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TIỀN CÔNG 1. Một số quan điểm về tiền công, tiền lương Từ giữa thế kỷ 17, William Petty đã cho rằng tiền lương là giá trị tư liệu sinh hoạt cần thiết tối thiểu để người lao động có thể nuôi sống bản thân và gia đình của mình. Đây là quan điểm hoàn toàn đúng. Tuy nhiên, do chưa phân biệt được lao động và sức lao động nên ông đã coi lao động là hàng hoá và ngộ nhận tiền lương là giá cả của lao động.

Vì vậy, ông đã đưa ra quy luật sắt về tiền lương, nghĩa là giới hạn cao nhất của tiền lương là mức tư liệu sinh hoạt tối thiểu để nuôi sống người công nhân. Ông cho rằng tiền lương cao thì công nhân thích uống rượu, hay bỏ việc, còn lương thấp thì công nhân phải tích cực lao động, gắn bó với nhà tư bản hơn. Đến giữa thế kỷ 18, Adam Smith, một đại điện tiêu biểu khác của trường phái Cổ điển Anh khẳng định tiền lương là một phần trong giá trị hàng hoá do người công nhân tạo ra và ông đã tìm ra được những yếu tố ảnh hưởng đến tiên lương là: trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc điểm và điều kiện lao động, trình độ chuyên môn thành thạo của người lao động. Cũng chính vì điểm này mà ông ủng hộ quan điểm "Tiền công không thể hạ thấp hơn mức tối thiểu" và ông tán thành "Tiền công cao ở mức không phải giới hạn thấp", theo ông tiền lương cao sẽ tạo khả năng tăng trưởng kinh tế và mức lương cao tương đối là nhân tố kích thích công nhân tăng năng suất lao động và nhà tư bản không sợ gì việc trả lương cao cho công nhân vì cơ chế của thị trường lao động sẽ điều chỉnh mức tiền lương thích ứng.

Ngoài ra, Adam Smith còn phân biệt được tiền lương danh nghĩa và tiền lương thực tế. Tiền lương thực tế là lượng tư liệu sinh hoạt thực tế mà người công nhân có thể mua được còn tiền lương danh nghĩa được biểu hiện bằng một số tiền nhất 10 định. Trên thực tế, tiền lương danh nghĩa và tiền lương thực tế có thể không trùng với nhau do lạm phát, biến động giá cả hàng hoá trên thị trường,. Tuy nhiên, cũng như William Petty, Adam Smith vẫn cho rằng tiền lương là giá cả của lao động.

Cuối thế kỷ thứ 18, David Ricardo khẳng định giá trị được tạo ra gồm tiền lương và lợi nhuận, lợi nhuận là phần giá trị thừa ra ngoài tiền công vì giá trị do công nhân tạo ra lớn hơn tiền công. Ngoài ra, Ông còn tìm ra được mối quan hệ giữa cung, cầu lao động và tiền lương, khi tiền lương trong một ngành nào đó ở mức cao thì cung lao động trong ngành đó tăng lên vượt quá cầu lao động của ngành do đó lương lại có xu hướng giảm; và đặc biệt là Ông cũng đã nhận thấy điều vô lý khi coi tiền công là giá cả của lao động. Lý luận tiền công của C. Tiền công và bản chất kinh tế của tiền công Tiền công là giá cả của sức lao động, là sự thể hiện bằng tiền của giá trị sức lao động chứ không phải là của lao động; là số tiền cần thiết để đảm bảo tái sản xuất ra (để bù lại) sức lao động đã bị hao phí (đã bị hao mòn) sau một thời gian làm việc nhất định – Đó chính là bản chất kinh tế của tiền công.

Và xét theo nghĩa bản chất này, thì tiền công (salary) và tiền lương (wage) là tương đồng; hay tiền công, tiền lương chỉ là những tên gọi khác nhau của cùng một vấn đề ở những đối tượng khác nhau hay ở những lĩnh vực khác nhau mà thôi. Vì vậy, với cách tiếp cận của Kinh tế chính trị Mác xít là tìm hiểu bản chất của các hiện tượng, quá trình kinh tế; thì hai khái niệm tiền công và tiền lương dùng ở luận văn này là đồng nghĩa. Công nhân làm việc cho nhà tư bản một thời gian nào đó thì nhận được số tiền trả công nhất định; số tiền trả công đó gọi là tiền công hay tiền lương (lương công nhân). Tiền lương nhiều hay ít được xác định theo thời gian lao động hoặc lượng sản phẩm sản xuất ra.

Hiện tượng đó làm cho người ta lầm tưởng rằng, tiền lương hay tiền công là giá cả lao động. 11 Sự thật thì tiền lương hay tiền công không phải là giá trị hay giá cả của lao động. Vì lao động không phải là hàng hoá và không thể là đối tượng mua bán. Sở dĩ như vậy là vì: Thứ nhất: nếu lao động là hàng hoá thì nó phải có trước, phải được vật hoá trong một hình thức cụ thể nào đó.

Tiền đề cho lao động có thể “vật hoá” được là phải có tư liệu sản xuất. Nhưng nếu người lao động có tư liệu sản xuất thì họ sẽ bán hàng hoá do mình sản xuất, chứ không bán “lao động”. Người công nhân làm thuê không có tư liệu sản xuất, do đó không có lao động, nên họ không thể bán cái mình không có. Thứ hai: việc thừa nhận lao động là hàng hoá dẫn tới một trong hai mâu thuẫn về lý luận sau đây: Nếu lao động là hàng hoá và được trao đổi ngang giá thì nhà tư bản không thu được giá trị thặng dư - điều này phủ nhận sự tồn tại thực tế của quy luật giá trị thặng dư trong chủ nghĩa tư bản.

Còn nếu hàng hoá được trao đổi không ngang giá để có giá trị thặng dư cho nhà tư bản thì sẽ phủ nhận quy luật giá trị. Thứ ba: nếu lao động là hàng hoá thì hàng hoá đó cũng phải có giá trị. Nhưng thực thể (chất liệu) của giá trị là lao động; và như vậy thì giá trị của lao động lại là lao động - Đó là điều luẩn quẩn vô nghĩa. Vì thế, lao động không phải là hàng hoá, cái mà công nhân bán và nhà tư bản mua không phải là lao động mà chính là sức lao động; do đó, tiền lương hay tiền công mà nhà tư bản trả cho công nhân là giá cả của sức lao động, là biểu hiện ra bề ngoài của giá trị sức lao động.

Sở dĩ biểu hiện bề ngoài của tiền lương hay tiền công đã che dấu bản chất của nó là do những nguyên nhân sau: Một là, việc mua bán sức lao động là mua bán chịu. Hơn nữa, đặc điểm của hàng hoá - sức lao động không bao giờ tách khỏi người bán, nó chỉ nhận được giá cả khi đã cung cấp giá trị sử dụng cho người mua, tức là lao động cho nhà tư bản, do đó nhìn bề ngoài chỉ thấy nhà tư bản trả giá trị cho lao động. 12 Hai là, đối với công nhân, toàn bộ lao động trong cả ngày là phương tiện để có tiền sinh sống, do đó, bản thân công nhân cũng tưởng rằng mình bán lao động. Còn đối với nhà tư bản việc bỏ tiền ra để có lao động, nên cũng nghĩ rằng cái mà họ mua là lao động.

Ba là do cách thức trả lương. Số lượng của tiền lương phụ thuộc vào thời gian lao động hoặc sản phẩm sản xuất ra, điều đó khiến người ta lầm tưởng rằng tiền lương là giá cả của lao động. Tiền lương che đậy mọi dấu vết của sự phân chia ngày lao động thành thời gian lao động tất yếu và thời gian lao động thặng dư, thành lao động được trả công và lao động không được trả công, do đó tiền lương che đậy bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản. Những hình thức cơ bản của tiền công Tiền công hay lương công nhân có hai cách tính: tiền công tính theo thời gian và tiền công tính theo sản phẩm.

* Tiền công tính theo thời gian Tiền công hay lương công nhân tính theo thời gian là hình thức tiền lương mà số lượng của nó phụ thuộc vào thời gian lao động của công nhân (giờ, ngày, tuần, tháng). Cần phân biệt lương giờ, lương ngày, lương tháng; giá cả của một giờ lao động là thước đo chính xác mức tiền lương tính theo thời gian. Tiền lương ngày và lương tuần chưa nói rõ được mức tiền công đó thấp hay cao, vì còn tuỳ thuộc theo ngày lao động dài hay ngắn. Do đó, muốn đánh giá đúng mức tiền lương không chỉ căn cứ vào lượng tiền, mà còn căn cứ vào độ dài của ngày lao động và cường độ lao động.

Thực hiện chế độ tiền lương theo thời gian, nhà tư bản có thể không thay đổi lương ngày, lương tuần, mà vẫn hạ thấp được giá cả lao động do kéo dài ngày lao động hoặc tăng cường độ lao động. Trả lương kéo dài thời gian còn có lợi cho nhà tư bản khi tình hình thị trường thuận lợi, hàng hoá tiêu thụ 13 dễ dàng, thực hiện lối làm việc thêm giờ, tức là làm việc ngoài số giờ quy định của ngày lao động. Còn khi thị trường không thuận lợi buộc phải thu hẹp sản xuất, nhà tư bản sẽ rút ngắn ngày lao động và thực hiện lối trả công theo giờ, do đó hạ thấp tiền lương xuống rất nhiều. Như vậy, công nhân không những bị thiệt thòi khi ngày lao động bị kéo dài quá độ, mà còn bị thiệt cả khi phải làm việc bớt giờ.

* Tiền công tính theo sản phẩm Tiền công hay lương công nhân tính theo sản phẩm là hình thức tiền lương mà số lượng của nó phụ thuộc vào số lượng sản phẩm mà công nhân đã sản xuất ra hoặc số lượng công việc đã hoàn thành trong một thời gian nhất định. Mỗi sản phẩm được trả công theo một đơn giá nhất định gọi là đơn giá tiền công. Đơn giá tiền công là giá trả công cho mỗi đơn vị sản phẩm đã sản xuất ra theo giá biểu nhất định. Khi quy định đơn giá, người ta lấy tiền lương trung bình của công nhân trong ngày chia cho số lượng sản phẩm mà công nhân sản xuất ra trong l ngày bình thường.

Do đó, về thực chất, đơn giá tiền lương là tiền lương trả cho một thời gian cần thiết nhất định để sản xuất một sản phẩm. Vì thế, tiền lương tính theo sản phẩm chỉ là hình thức chuyển hoá của tiền lương tính theo thời gian. Hình thức tiền lương theo sản phẩm càng che giấu và xuyên tạc bản chất của tiền lương hơn so với hình thức tiền lương tính theo thời gian.