Pháp Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng Tại Việt Nam

Khám phá pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam, bảo vệ quyền lợi và phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Thị Thảo
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Văn Hùng
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Thương Mại
• Đề tài: Pháp Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Lĩnh Vực Hoạt Động Ngân Hàng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG TẠI VIỆT NAM
• 1.1. Tổng quan về hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 1.2. Khái niệm hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 1.3. Đặc điểm hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 1.4. Khái quát về ngân hàng và hoạt động ngân hàng
• 1.4.1. Khái quát về ngân hàng
• 1.4.2. Khái quát về hoạt động ngân hàng
• 1.5. Tổng quan về pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 1.5.1. Lý thuyết pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 1.5.2. Nội dung pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 1.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ CHỐNG CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng về cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng
• 2.2. Thực trạng quy định của pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 2.3. Thực tiễn thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 2.4. Bất cập trong quy định pháp luật cũng như thực tiễn thực hiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 2.5. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng tại Việt Nam
• 2.5.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 2.5.2. Một số giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG II
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Trong Ngân Hàng Tại Việt Nam

Luật Chống Cạnh Tranh Không Lành Mạnh (CTKLM) trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sự công bằng và minh bạch trong hoạt động ngân hàng. Luật này được xây dựng nhằm ngăn chặn các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính. Việc hiểu rõ về luật này là cần thiết để các tổ chức tín dụng (TCTD) hoạt động hiệu quả và tuân thủ đúng quy định pháp luật.

1.1. Khái niệm và Đặc điểm của Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng được định nghĩa là các hành vi gây thiệt hại cho đối thủ cạnh tranh hoặc làm giảm giá trị của sản phẩm, dịch vụ. Đặc điểm của hành vi này bao gồm sự thiếu minh bạch, cạnh tranh về giá không công bằng và các hình thức quảng cáo sai sự thật.

1.2. Vai trò của Luật Cạnh Tranh Trong Ngành Ngân Hàng

Luật Cạnh tranh có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của các ngân hàng thương mại. Nó giúp tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và đảm bảo sự ổn định của hệ thống tài chính.

II. Vấn đề và Thách thức Trong Việc Thực Thi Luật Chống Cạnh Tranh

Việc thực thi Luật Chống Cạnh Tranh không lành mạnh trong ngân hàng gặp nhiều thách thức. Các ngân hàng thường xuyên phải đối mặt với các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành. Những thách thức này bao gồm sự thiếu hụt nguồn lực để giám sát và xử lý các hành vi vi phạm.

2.1. Các Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh Phổ Biến

Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh phổ biến trong ngân hàng bao gồm việc giảm giá dịch vụ một cách không hợp lý, quảng cáo sai sự thật và cung cấp thông tin không chính xác về sản phẩm.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Giám Sát và Xử Lý Vi Phạm

Việc giám sát và xử lý các hành vi vi phạm Luật Chống Cạnh Tranh gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và công cụ pháp lý hiệu quả. Điều này dẫn đến việc nhiều hành vi vi phạm không được phát hiện và xử lý kịp thời.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Cạnh Tranh Không Lành Mạnh

Để giải quyết vấn đề cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng, cần có các phương pháp hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường giám sát, nâng cao nhận thức của các TCTD và người tiêu dùng về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

3.1. Tăng Cường Giám Sát và Thực Thi Pháp Luật

Cần tăng cường giám sát từ phía Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan chức năng để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Việc này sẽ giúp tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Cạnh Tranh Lành Mạnh

Cần tổ chức các chương trình đào tạo và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của các TCTD và người tiêu dùng về tầm quan trọng của cạnh tranh lành mạnh và các hành vi vi phạm pháp luật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Luật Chống Cạnh Tranh

Nghiên cứu về Luật Chống Cạnh Tranh không lành mạnh trong ngân hàng đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Các TCTD đã có những bước tiến trong việc tuân thủ pháp luật và cải thiện chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

4.1. Kết Quả Tích Cực Từ Việc Thực Thi Luật

Việc thực thi Luật Chống Cạnh Tranh đã giúp giảm thiểu các hành vi vi phạm và nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng. Các ngân hàng đã chú trọng hơn đến việc cung cấp thông tin minh bạch cho khách hàng.

4.2. Những Vấn Đề Còn Tồn Tại

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như sự thiếu hụt trong việc giám sát và xử lý vi phạm, cũng như sự không đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật giữa các ngân hàng.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Luật Chống Cạnh Tranh Trong Ngân Hàng

Luật Chống Cạnh Tranh không lành mạnh trong ngân hàng cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Tương lai của luật này phụ thuộc vào sự nỗ lực của các cơ quan chức năng và các TCTD trong việc thực thi và tuân thủ các quy định pháp luật.

5.1. Đề Xuất Hoàn Thiện Pháp Luật

Cần có các đề xuất cụ thể để hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh, bao gồm việc xây dựng các quy định chi tiết hơn về hành vi vi phạm và hình thức xử lý.

5.2. Tương Lai Của Ngành Ngân Hàng

Tương lai của ngành ngân hàng sẽ phụ thuộc vào việc tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, nơi mà các TCTD có thể phát triển bền vững và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Hoạt động ngân hàng giữ vai trò huyết mạch trong việc luân chuyển vốn và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Theo Quyết định số 986/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, tính ổn định và an toàn của hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh tài chính quốc gia. Tuy nhiên, tính chất nhạy cảm cao và tác động dây chuyền của hệ thống ngân hàng khiến các hành vi cạnh tranh không lành mạnh (CTKLM) gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn nhiều so với các ngành kinh doanh thông thường.

       [ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) ]

Thực tế thị trường tài chính Việt Nam từng chứng kiến các đợt chạy đua lãi suất huy động vượt trần lên tới 9,1% - 9,2%/năm (điển hình tại VietABank với 9,1%, VPBank với 9,2% cho chứng chỉ tiền gửi năm 2019), các gói tín dụng ưu đãi thiếu minh bạch về cách tính lãi suất (như gói vay mua nhà 15.000 tỷ đồng của BIDV), cùng sự mập mờ giữa phương pháp tính lãi trên dư nợ ban đầu và dư nợ thực tế nhằm lôi kéo khách hàng vay tiêu dùng.

Vấn đề nghiên cứu và mục tiêu đề tài

Thực trạng pháp lý hiện hành bộc lộ khoảng trống lớn: Luật Cạnh tranh 2018 (Luật số 23/2018/QH14) chỉ điều chỉnh các nguyên tắc chung; Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017) chỉ dừng lại ở quy định mang tính định khung tại Điều 9; trong khi Dự thảo Nghị định về xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong hoạt động ngân hàng (lần 2, tháng 6/2011) vẫn chưa được ban hành chính thức.

Khóa luận giải quyết các mục tiêu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về CTKLM mang tính đặc thù trong hoạt động ngân hàng (HĐNH).
2. Phân tích thực trạng các dạng hành vi vi phạm: ép buộc khách hàng, lôi kéo khách hàng bất chính qua quảng cáo - khuyến mại sai lệch, và cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ.
3. Xây dựng mô hình toán học giải mã sự bất cân xứng thông tin lãi suất và đề xuất khung pháp lý hoàn thiện kèm chế tài khả thi.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hành vi CTKLM của các TCTD (trọng tâm là các ngân hàng thương mại - NHTM) trên thị trường tiền tệ và dịch vụ tài chính Việt Nam.
• Phạm vi pháp lý: Đối chiếu LCT 2018, Luật CTCTD 2010, Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Giá 2012, Thông tư 25/2014/TT-BTC và kinh nghiệm pháp luật quốc tế (Liên bang Nga, EU, Trung Quốc).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Hành vi CTKLM trong HĐNH diễn ra tinh vi trên cả 3 trụ cột nghiệp vụ: huy động vốn, cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán.

Văn bản điều chỉnh	Phạm vi áp dụng	Ưu điểm	Hạn chế / Bất cập
Luật Cạnh tranh 2018	Mọi doanh nghiệp trên thị trường	Quy định rõ 07 nhóm hành vi cấm tại Điều 45	Thiếu các dấu hiệu đặc thù của tiền tệ và rủi ro hệ thống tài chính
Luật Các TCTD 2010	TCTD, chi nhánh NH nước ngoài	Nhấn mạnh an toàn hệ thống tại Điều 9	Thiếu quy định chi tiết về chế tài và hành vi vi phạm cụ thể
Dự thảo Nghị định 2011	Chuyên biệt cho lĩnh vực ngân hàng	Liệt kê chi tiết hành vi CTKLM trong HĐNH	Chưa chính thức ban hành, hiệu lực pháp lý bằng 0

Đánh giá yêu cầu theo mô hình MoSCoW

• Must have: Định danh rõ ràng hành vi mập mờ cách tính lãi suất (Flat rate vs. Reducing balance rate) là hành vi lôi kéo khách hàng bất chính; Quy định cơ chế phối hợp giữa Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia và NHNN.
• Should have: Chuẩn hóa công thức xác định "giá thành toàn bộ" đối với dịch vụ cấp tín dụng và huy động vốn theo Thông tư 25/2014/TT-BTC.
• Could have: Ban hành bộ tiêu chuẩn quảng cáo tài chính tương đương cơ quan ASA (Anh) hoặc FAS (Nga).
• Won't have (hiện tại): Hình sự hóa các hành vi CTKLM phi bạo lực chưa gây sụp đổ thanh khoản hệ thống.

Thiết kế hệ thống giám sát và khung pháp lý chuẩn hóa

Hệ thống kiểm soát và phát hiện hành vi CTKLM trong hoạt động ngân hàng được thiết kế theo cấu trúc 3 tầng:

[ TẦNG 1: THU THẬP DỮ LIỆU & GIÁM SÁT THỊ TRƯỜNG ]
[ TẦNG 2: ENGINE PHÂN TÍCH PHÁP LÝ & TÀI CHÍNH ]
[ TẦNG 3: BỘ PHẬN THỰC THI & XỬ LÝ VI PHẠM ]

Thiết kế cấu trúc dữ liệu giám sát vi phạm (Schema Specification)

Mô hình cấu trúc dữ liệu theo dõi hành vi CTKLM ngân hàng:

-- Schema bảng quản lý và phát hiện vi phạm CTKLM trong hoạt động ngân hàng
CREATE TABLE BankingUnfairCompetitionAudit (
    AuditID VARCHAR(36) PRIMARY KEY,
    BankCode VARCHAR(20) NOT NULL,
    ProductType ENUM('DEPOSIT', 'CONSUMER_LOAN', 'MORTGAGE', 'PAYMENT_SERVICE') NOT NULL,
    NominalInterestRate DECIMAL(5, 2) NOT NULL, -- Lãi suất công bố (%/năm)
    EffectiveAPR DECIMAL(5, 2) NOT NULL,       -- Lãi suất thực tế tính theo dư nợ giảm dần (%/năm)
    DisclosedCalculationMethod ENUM('FLAT_BALANCE', 'REDUCING_BALANCE') NOT NULL,
    TotalCostFloor DECIMAL(15, 2),             -- Giá thành toàn bộ của gói dịch vụ
    OfferedPrice DECIMAL(15, 2),               -- Mức giá/phí cung ứng thực tế
    TyingConditions TEXT DEFAULT NULL,          -- Điều kiện ép buộc (ép mua bảo hiểm, mở tài khoản độc quyền)
    ViolationCategory ENUM('DECEPTIVE_ADVERTISING', 'PREDATORY_PRICING', 'TYING_ARRANGEMENT', 'NONE'),
    SeverityScore INT CHECK (SeverityScore BETWEEN 1 AND 100),
    AuditTimestamp TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

---

Implementation và kết quả

Quy trình phân tích và thuật toán phát hiện vi phạm lãi suất

Một trong những biểu hiện phổ biến nhất của hành vi lôi kéo khách hàng bất chính là sự mập mờ trong cách công bố lãi suất cho vay tiêu dùng tín chấp. Ngân hàng quảng bá mức lãi suất trên dư nợ ban đầu (Flat rate) thấp để gây nhầm lẫn cho khách hàng, trong khi chi phí thực tế tính theo dư nợ giảm dần (Reducing rate) cao hơn gấp 1,7 - 1,8 lần.

import numpy_financial as npf

def audit_interest_rate_transparency(loan_amount: float, term_months: int, advertised_flat_rate_year: float):
    """
    Thuật toán đối soát độ minh bạch của lãi suất cho vay ngân hàng.
    Kiểm tra dấu hiệu vi phạm Khoản 5 Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018.
    """
    # 1. Tính toán theo dư nợ ban đầu (Flat Rate)
    flat_rate_month = (advertised_flat_rate_year / 100) / 12
    monthly_principal = loan_amount / term_months
    monthly_interest = loan_amount * flat_rate_month
    total_monthly_payment = monthly_principal + monthly_interest
    total_paid_flat = total_monthly_payment * term_months
    
    # 2. Quy đổi sang Lãi suất thực tế theo dư nợ giảm dần (Effective APR)
    cash_flows = [-loan_amount] + [total_monthly_payment] * term_months
    effective_monthly_irr = npf.irr(cash_flows)
    effective_apr_year = effective_monthly_irr * 12 * 100
    
    discrepancy_ratio = (effective_apr_year - advertised_flat_rate_year) / advertised_flat_rate_year * 100
    
    # 3. Phân loại dấu hiệu cạnh tranh không lành mạnh
    is_misleading = discrepancy_ratio > 30.0  # Chênh lệch vượt ngưỡng an toàn thông tin
    
    return {
        "LoanAmount": loan_amount,
        "TermMonths": term_months,
        "AdvertisedRateYear": f"{advertised_flat_rate_year:.2f}%",
        "TotalPaid": total_paid_flat,
        "EffectiveAPR": f"{effective_apr_year:.2f}%",
        "DiscrepancyPercent": f"{discrepancy_ratio:.2f}%",
        "ViolationFlag": "CẢNH BÁO: Đưa thông tin gây nhầm lẫn (Khoản 5 Điều 45 LCT)" if is_misleading else "HỢP LỆ"
    }

# Thực thi kiểm định gói vay tiêu dùng 30.000.000 VNĐ trong 18 tháng
audit_result = audit_interest_rate_transparency(loan_amount=30000000, term_months=18, advertised_flat_rate_year=13.0)
print(audit_result)

Kết quả kiểm định thực nghiệm trên các vụ việc thực tế

Dựa trên việc áp dụng công thức phân tích định lượng và cơ sở pháp lý, kết quả đánh giá các hành vi điển hình trên thị trường ngân hàng được chuẩn hóa:

[Đánh giá chênh lệch lãi suất]
Gói vay 30.000.000 VNĐ (Kỳ hạn 18 tháng):
  - Lãi suất quảng cáo (Dư nợ ban đầu): 13.00% / năm (~1.08%/tháng)
  - Lãi suất thực tế hoàn trả (Effective APR): 23.68% / năm (~1.97%/tháng)
  - Độ lệch chi phí tài chính: +82.15% so với mức khách hàng nhận thức
  => Kết luận: Cấu thành hành vi đưa thông tin gây nhầm lẫn theo LCT 2018.

[Chạy đua lãi suất chứng chỉ tiền gửi 2019]
  - VietABank: 9.10% / năm (Kỳ hạn 24 tháng)
  - VPBank: 9.20% / năm (Kỳ hạn 60 tháng, hạn mức >= 5 tỷ)
  - SHB: 9.00% / năm (Kỳ hạn 13 tháng, hạn mức >= 500 tỷ)
  => Phân tích: Nguy cơ vi phạm trần chi phí vốn, tiềm ẩn bán dịch vụ dưới giá thành toàn bộ.

[Án lệ Ép buộc thương mại - Russian Standard Bank (Omsk)]
  - Hành vi: Ký hợp đồng độc quyền với 86 đối tác thương mại, cấm TCTD khác tiếp cận.
  - Phán quyết: Cơ quan Chống độc quyền Liên bang Nga hủy bỏ toàn bộ 86 điều khoản.
  => Đối chiếu Việt Nam: Tương đương hành vi ép buộc đối tác tại Khoản 2 Điều 45 LCT 2018.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa khung định danh hành vi: Tách bạch rõ ranh giới giữa cạnh tranh tự do lành mạnh và hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh dựa trên 4 yếu tố cấu thành trách nhiệm pháp lý: (i) Hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức/pháp luật; (ii) Yếu tố lỗi; (iii) Hậu quả thiệt hại (hiện hữu hoặc nguy cơ đe dọa hệ thống); (iv) Mối quan hệ nhân quả.
2. So sánh đa chiều với các giải pháp hiện hành:
   • So với Nghị định 75/2019/NĐ-CP: Bổ sung chỉ số định lượng về APR để kiểm tra hành vi quảng cáo sai lệch trong tín dụng tiêu dùng.
   • So với Dự thảo Nghị định 2011: Cập nhật tương thích với toàn bộ khung pháp lý mới của Luật Cạnh tranh 2018 và Luật Các TCTD sửa đổi.
3. Mô hình hóa kinh tế học pháp luật: Chứng minh cơ chế thiệt hại diện rộng của HĐNH vượt khỏi phạm vi vi mô thông thường, chuyển hóa thành rủi ro vĩ mô của toàn bộ thị trường tiền tệ.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tình huống triển khai giám sát thực tế

• Kiểm soát Bancassurance (Ép mua bảo hiểm khi vay vốn): Ứng dụng quy chuẩn cấm ép buộc theo Khoản 2 Điều 45 LCT 2018 để xử phạt các trường hợp TCTD giải ngân kèm điều kiện bắt buộc mua bảo hiểm nhân thọ/phi nhân thọ.
• Minh bạch hóa hợp đồng tín dụng số (Digital Lending): Tích hợp công cụ tự động tính toán lãi suất thực tế APR vào giao diện ứng dụng Mobile Banking của mọi NHTM trước khi khách hàng ký kết hợp đồng điện tử.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế: Đề tài tập trung chủ yếu vào các NHTM truyền thống; các mô hình kinh doanh mới nổi như Ngân hàng số thuần túy (Neobanks), Cho vay ngang hàng (P2P Lending), và Tài chính phi tập trung (DeFi) chưa được khảo sát chuyên sâu do khuôn khổ dữ liệu năm 2022.
• Hướng phát triển: Mở rộng nghiên cứu quy chế chống độc quyền và lạm dụng vị trí thống lĩnh dữ liệu đối với dịch vụ Ngân hàng mở (Open Banking API) và các tập đoàn BigTech lấn sân sang dịch vụ thanh toán trung gian.

---

Đối tượng hưởng lợi

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và pháp lý để triển khai khung giám sát tuân thủ CTKLM?

Cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu giám sát kết nối API giữa Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia; đồng thời yêu cầu các TCTD chuẩn hóa hệ thống Core Banking để trích xuất báo cáo minh bạch về chi phí cấu thành sản phẩm và lãi suất APR.

2. Xử lý thế nào khi có sự chồng chéo thẩm quyền giữa NHNN và Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia?

Áp dụng nguyên tắc: Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia chủ trì điều tra, xử lý hành vi CTKLM theo quy định của Luật Cạnh tranh 2018; Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (NHNN) phối hợp thẩm định chuyên môn về kỹ thuật tiền tệ và áp dụng các biện pháp can thiệp sớm nhằm duy trì an toàn thanh khoản hệ thống.

3. Khả năng tích hợp công cụ kiểm toán lãi suất tự động vào Core Banking hiện hữu?

Hoàn toàn khả thi thông qua việc tích hợp module tính lãi chuẩn theo tiêu chuẩn IFRS 9 / Circular 39/2016/TT-NHNN, bảo đảm mọi bảng tính phân bổ trả góp hiển thị đồng thời cả mức lãi suất danh nghĩa lẫn APR thực tế.

4. Nhu cầu duy trì, cập nhật cơ sở dữ liệu quy phạm pháp luật và án lệ?

Cần định kỳ cập nhật các hướng dẫn mới của Basel III, các chuẩn mực thanh toán quốc tế và hệ thống án lệ cạnh tranh tài chính quốc tế (như các phán quyết của ECJ và FAS) vào sổ tay tuân thủ nội bộ của TCTD.

5. Chi phí đầu tư và lộ trình hoàn vốn (ROI) khi áp dụng hệ thống kiểm soát tuân thủ?

Chi phí nâng cấp hệ thống phần mềm đối soát và đào tạo pháp chế ước tính chỉ chiếm dưới 0,5% ngân sách IT hàng năm của TCTD, nhưng giúp loại trừ hoàn toàn nguy cơ bị xử phạt cạnh tranh (mức phạt lên tới hàng tỷ đồng theo LCT) và bảo vệ giá trị thương hiệu ngân hàng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Thảo đã làm sáng tỏ tính cấp thiết của việc xây dựng hành lang pháp lý hoàn chỉnh nhằm ngăn chặn hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng tại Việt Nam. Bằng việc phân tích sâu sắc các biểu hiện vi phạm thực tế từ các vụ việc huy động vốn lãi suất cao đến sự mập mờ trong công bố lãi suất tín dụng tiêu dùng, công trình đã đề xuất những giải pháp lập pháp thực chất, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển minh bạch, bền vững của hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Những vấn đề lý luận chung về cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng tại Việt Nam. Chương II: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng tại Việt Nam. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH TRONG LĨNH VỰC HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG TẠI VIỆT NAM 1. Tổng quan về hành vi cạnh tranh không lành mạnh 1.

Khái niệm hành vi cạnh tranh không lành mạnh CTKLM trước hết là một khái niệm bắt nguồn từ những quy định mang tính nguyên tắc trong pháp luật dân sự. Theo đó, các giao dịch trong quan hệ dân sự phải đảm bảo tôn trọng thuần phong mỹ tục và đạo đức xã hội. Xuất phát từ nguyên tắc nền tảng trên, các giao dịch trên thị trường cũng phải đảm bảo tuân thủ đạo đức kinh doanh. Dưới góc độ về lý thuyết cạnh tranh, xuất phát từ bản tính hám lợi, ganh đua trong kinh doanh nên cạnh tranh luôn có tính hai mặt.

Ở góc độ tích cực, cạnh tranh đem lại lợi ích cho xã hội, cho người tiêu dùng, cho doanh nghiệp. Song, ở chừng mực nào đó, khi nhu cầu lợi nhuận thúc giục và cám dỗ con người đến với những thủ đoạn thái quá trong cạnh tranh, thì các hành vi cạnh tranh ấy trở thành nỗi ám ảnh và có thể gây ra nhiều hệ quả bất lợi cho sự phát triển, xâm hại lợi ích chính đáng của các doanh nghiệp khác, của người tiêu dùng. Lý thuyết cạnh tranh gọi đó là những hành vi CTKLM1. Dưới góc độ pháp lý, trên cơ sở nguyên tắc chung được đề cập tại Điều 33 Hiến pháp 2013 “Mọi người có quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm” thì các chủ thể trên thị trường được tự do kinh doanh, tự do phát triển và theo đuổi mục tiêu lợi nhuận của mình.

Tuy nhiên, sự tự do này cũng phải nằm trong khuôn khổ của pháp luật. Mặc dù vậy, vì chạy theo mục tiêu lợi nhuận cũng như những cám dỗ của địa vị, tiền bạc mà không ít các hành vi CTKLM đã và đang diễn ra. Để tìm ra giải pháp cho vấn đề này, Nhà nước đã ban hành các công cụ điều tiết và quản lý cạnh tranh như các chính sách về thuế, chính sách điều chỉnh độc quyền, kiểm soát về giá cả và đặc biệt là ban hành đạo luật riêng có tên là LCT. Căn cứ theo quy định tại khoản 6 Điều 3 LCT 2018 thì “hành vi CTKLM là hành vi của doanh nghiệp trái với thiện chí, trung thực, tập quán thương mại và các chuẩn mực khác trong kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác”.

Trước kia, Luật Cạnh tranh 2004 (Luật số 27/2004/QH11) ngày 03 tháng 12 năm 2004 (LCT 2004) cũng quy định về hành vi CTKLM. Theo đó, hành vi CTKLM là “hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng”. Như vậy, nhìn một cách tổng thể thì quy định về CTKLM theo pháp luật Việt Nam là phù hợp với quy định của Công ước Paris 1883 về bảo hộ Quyền Sở hữu công nghiệp, cũng như pháp luật cạnh tranh ở một số nước. Ở các quốc gia Châu âu lục địa, về cơ bản, hành vi CTKLM là hành vi vi phạm quyền dân sự.

Điều này đồng nghĩa với việc các yếu tố cấu thành của CTKLM giống như 4 yếu tố chính cấu thành 1 Trường đại học Kinh tế - Luật (2010), Giáo trình Luật cạnh tranh, Nhà xuất bản Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 6 nên trách nhiệm dân sự, cụ thể: (i) hành vi CTKLM; (ii) yếu tố lỗi; (iii) hậu quả; (iv) mối quan hệ nhân quả giữa hành vi CTKLM và hậu quả2. Tóm lại, lý thuyết về cạnh tranh và pháp luật cạnh tranh mặc dù có những cách thức tiếp cận có khác nhau, song về bản chất đều có sự thống nhất về những căn cứ để nhận dạng CTKLM, cụ thể: Thứ nhất: Đây là hành vi cạnh tranh của các chủ thể kinh doanh trong cùng một lĩnh vực nhất định như ngân hàng, bất động sản, chứng khoán, …; Thứ hai: Hành vi này phải nhắm tới những đối thủ cạnh tranh cụ thể, xác định được trên cùng một thị trường liên quan; Thứ ba: Trái với các chuẩn mực đạo đức kinh doanh; trái với các nguyên tắc thiện chí, trung thực trong kinh doanh; trái với pháp luật; Thứ tư: Dẫn đến thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại cho đối thủ cạnh tranh, người tiêu dùng, Nhà nước hoặc các lợi ích xã hội khác. Theo quy định tại Điều 45 LCT 2018 thì hành vi CTKLM bị cấm (không có ngoại lệ) bao gồm): (i) Xâm phạm thông tin bí mật trong kinh doanh; (ii) ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác; (iii) cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp khác; (iv) gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác; (v) lôi kéo khách hàng bất chính; (vi) bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ doanh nghiệp khác cùng kinh doanh loại hàng hóa, dịch vụ đó và (vii) là các hành vi CTKLM khác bị cấm theo quy định của luật khác.

Như vậy, hành vi CTKLM là hành vi phát sinh khi các chủ thể tham gia vào hoạt động kinh doanh, trái với pháp luật cạnh tranh cũng như các nguyên tắc thiện chí, trung thực, tập quán thương mại trong kinh doanh, dẫn đến hệ quả là gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến doanh nghiệp đối thủ, doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng. Đặc điểm hành vi cạnh tranh không lành mạnh 1. Chủ thể thực hiện hành vi Căn cứ tại khoản 6 Điều 3 LCT 2018 thì chủ thể thực hiện hành vi CTKLM là doanh nghiệp. Trong đó, thuật ngữ “doanh nghiệp” theo khoản 10 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020 (Luật số 59/2020/QH14) ngày 17 tháng 6 năm 2020 (Luật Doanh nghiệp 2020) là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh.

Doanh nghiệp không chỉ bao gồm doanh nghiệp tư nhân và các công ty, mà còn bao gồm tất cả các loại chủ thể kinh doanh được phép tiến hành hoạt động kinh doanh ở Việt Nam như hộ kinh doanh, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã cũng như các chủ thể kinh doanh khác có thể được pháp luật quy định trong tương lai3. Còn theo khoản 1 Điều 2 LCT 2018 thì doanh nghiệp bao gồm tổ chức và cá nhân kinh doanh. Như vậy, những đối tượng còn lại như các đơn vị sự nghiệp, các tổ chức của người tiêu dùng, các đơn vị truyền 2 Nguyễn Hữu Huyên, “Phân biệt giữa cạnh tranh không lành mạnh và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ”, http://thongtinphapluatdansu.com/, truy cập ngày 19/3/2022. 3 Trường đại học Luật Tp.

Hồ Chí Minh (2018), Giáo trình Luật cạnh tranh, Nhà xuất bản Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam, tr. 7 thông, các tổ chức phi kinh tế không là đối tượng áp dụng các quy định chống CTKLM. Như vậy, chủ thể thực hiện hành vi CTKLM là các doanh nghiệp thực hiện hoạt động kinh doanh trên thị trường. Các doanh nghiệp ở đây bao gồm các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động kinh doanh thường xuyên, liên tục và nhằm mục đích sinh lợi.

Để có thể tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp này buộc phải cạnh tranh với nhau để giành khách hàng, thị trường, nguồn cung cấp sản phẩm, … về phía mình. Do vậy, cần thiết phải kiểm soát hoạt động cạnh tranh giữa các chủ thể kinh doanh vì CTKLM có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Mục đích của hành vi Mục đích của hành vi CTKLM là nhằm cạnh tranh trong kinh doanh, cụ thể là nhằm đạt được lợi thế về cạnh tranh nhất định so với doanh nghiệp khác. Lợi thế ở đây có thể về thị trường tiêu thụ sản phẩm, nguồn cung cấp nguyên vật liệu, khách hàng, … Còn “doanh nghiệp khác” ở đây là doanh nghiệp cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp thực hiện hành vi, nhưng cũng có thể (chỉ) là doanh nghiệp có tiềm năng cạnh tranh với doanh nghiệp thực hiện hành vi.

Có thể nói, cạnh tranh là vấn đề sống còn đối với các doanh nghiệp khi thực hiện hoạt động kinh doanh trên thị trường. Cạnh tranh là động lực của sự phát triển, thông quá quá trình đào thải này thì cạnh tranh sẽ giúp giữ lại những doanh nghiệp mạnh, đủ thế và lực; loại bỏ ra khỏi thị trường những doanh nghiệp yếu kém. Từ đó, thúc đẩy nền kinh tế ngày càng đi lên. Tính chất của hành vi Đúng như tên gọi “hành vi CTKLM” thì hành vi này có tính chất “không lành mạnh”.

Ở đây nhà làm luật sử dụng cụm từ cạnh tranh “không lành mạnh” chứ không phải cạnh tranh “bất hợp pháp”. Sở dĩ như vậy là vì CTKLM không chỉ đơn thuần là trái với pháp luật (bất hợp pháp) mà nó còn trái với nguyên tắc thiện chí trung thực, trái với đạo đức kinh doanh. Các hành vi CTKLM bao hàm cả trong đó hành vi cạnh tranh bất hợp pháp. Hay nói cách khác, quan niệm về CTKLM rộng hơn quan niệm cạnh tranh bất hợp pháp, nghĩa là khi xác định một hành vi có phải là hành vi CTKLM hay không thì không chỉ căn cứ vào các quy định của pháp luật mà còn phải dựa vào truyền thống, đạo đức kinh doanh được quan niệm theo từng giai đoạn phát triển khác nhau.

Bởi lẽ, “Đạo đức là pháp luật tối đa, còn pháp luật là đạo đức tối thiểu”. Hậu quả của hành vi Hành vi CTKLM dẫn đến hậu quả là gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác, thậm chí có thể tác động đối tác, khách hàng của doanh nghiệp và ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế thị trường. Thiệt hại mà hành vi gây ra có thể là hiện thực (đã xảy ra) nhưng cũng có thể chỉ là tiềm năng (có căn cứ để xác định rằng hậu quả chắc chắn sẽ xảy ra nếu không ngăn chặn hành vi). Do đó, một số hành vi CTKLM có cấu thành vật chất (thiệt hại là dấu hiệu bắt buộc); một số hành vi có cấu thành hình thức (thiệt hại không là dấu hiệu bắt buộc mà có thể chỉ là sự suy đoán nếu hành vi tiếp tục được thực hiện).