Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (Tập 1) – Trường Đại học Luật Hà Nội

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (Tập 1) là tài liệu học tập và nghiên cứu chính thức được biên soạn bởi tập thể giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội, xuất bản tại Nhà xuất bản Tư pháp năm 2018 (tái bản lần thứ nhất, có sửa đổi, bổ sung theo Quyết định phê duyệt xuất bản số 249/QĐ-ĐHLHN ngày 15/02/2017 và Hội đồng nghiệm thu thành lập theo Quyết định số 1280/QĐ-ĐHLHN ngày 05/05/2016). Công trình do PGS. Nguyễn Viết Tý và TS. Nguyễn Thị Dung đồng chủ biên, với sự tham gia của các tác giả chuyên trách từng chương mục gồm: TS. Nguyễn Thị Dung, PGS. Nguyễn Viết Tý, PGS.TS. Bùi Ngọc Cường, TS. Nguyễn Thị Vân Anh, TS. Trần Thị Bảo Anh, ThS. Trần Ngọc Dung, TS. Vũ Phương Đông, ThS. Nguyễn Quy Trọng, và TS. Nguyễn Thị Yến.

Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Luật học, Luật Kinh tế và Luật Thương mại quốc tế, môn học Luật Thương mại giữ vị trí khối kiến thức ngành và chuyên ngành bắt buộc. Toàn bộ bộ giáo trình gồm 2 tập với tổng cộng 23 chương, được kết cấu thành 5 phần lớn:

  • Phần thứ nhất: Những vấn đề chung về Luật Thương mại Việt Nam.
  • Phần thứ hai: Địa vị pháp lý của các chủ thể kinh doanh trong nền kinh tế.
  • Phần thứ ba: Quy chế pháp lý về thành lập, tổ chức lại, giải thể và phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã.
  • Phần thứ tư: Hoạt động thương mại và hợp đồng trong hoạt động thương mại.
  • Phần thứ năm: Giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa án.

Tập 1 bao gồm 13 chương đầu (thuộc 3 phần đầu), tập trung giải quyết toàn diện hệ thống lý luận và quy chế pháp lý điều chỉnh địa vị pháp lý của thương nhân, quá trình gia nhập, chuyển đổi cấu trúc và rút lui khỏi thị trường của các chủ thể kinh doanh. Cách tiếp cận của giáo trình kết hợp giữa lý luận nhà nước và pháp luật, phương pháp phân tích luật thực định và đối chiếu lịch sử lập pháp Việt Nam qua các thời kỳ.


Nội dung kiến thức cốt lõi

                             GIÁO TRÌNH LUẬT THƯƠNG MẠI VIỆT NAM (TẬP 1)
                                         (13 Chương - 3 Phần)
      PHẦN I                                   PHẦN II                                  PHẦN III
Những vấn đề chung                        Địa vị pháp lý của                        Quy chế thành lập,
  về Luật Thương mại                     các chủ thể kinh doanh                  tổ chức lại, giải thể &
     (Chương 1)                               (Chương 2 - 8)                         phá sản DN, HTX

Các chương và chủ đề chính

Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (Tập 1) tổ chức khối lượng kiến thức qua 13 chương chuyên đề có tính liên kết chặt chẽ:

  1. Chương 1: Tổng quan về Luật Thương mại Việt Nam (TS. Nguyễn Thị Dung biên soạn): Khái quát lịch sử hình thành pháp luật thương mại từ thời cổ đại (Bộ luật Hammurabi 1694 TCN), thời Trung cổ (Law Merchant / Lex Mercatoria), các đạo luật thương mại châu Âu thế kỷ XIX (Bộ luật Thương mại Pháp 1807, Luật Thương mại Đức), quá trình chuyển đổi từ khái niệm "Luật Kinh tế" thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang "Luật Thương mại" trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.
  2. Chương 2: Địa vị pháp lý của thương nhân và quyền tự do kinh doanh (PGS. Nguyễn Viết Tý biên soạn): Phân tích cơ sở hiến định của quyền tự do kinh doanh (Điều 33 Hiến pháp 2013), các tiêu chí xác định tư cách pháp lý thương nhân, điều kiện gia nhập thị trường và nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của tổ chức, cá nhân kinh doanh.
  3. Chương 3 đến Chương 8: Quy chế pháp lý các loại hình doanh nghiệp:
    • Doanh nghiệp tư nhân (Chương 3 - TS. Trần Thị Bảo Anh): Khảo sát chế độ trách nhiệm tài sản vô hạn của chủ doanh nghiệp tư nhân.
    • Công ty Trách nhiệm hữu hạn (Chương 4 - PGS.TS. Bùi Ngọc Cường): Cơ chế phân chia quyền lực, cấu trúc vốn và chế độ trách nhiệm hữu hạn trong Công ty TNHH một thành viên và hai thành viên trở lên.
    • Công ty Cổ phần (Chương 5 - TS. Nguyễn Thị Yến): Cấu trúc vốn cổ phần, thị trường chứng khoán, quyền của cổ đông và mô hình quản trị nội bộ theo Luật Doanh nghiệp.
    • Công ty Hợp danh (Chương 6 - PGS.TS. Bùi Ngọc Cường): Trách nhiệm liên đới vô hạn của thành viên hợp danh và vai trò của thành viên góp vốn.
    • Doanh nghiệp Nhà nước (Chương 7 - ThS. Nguyễn Quy Trọng) & Nhóm công ty, tập đoàn kinh tế (Chương 8 - TS. Nguyễn Thị Vân Anh): Quy chế quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và mô hình liên kết công ty mẹ - công ty con.
  4. Chương 9 và 10: Biến đổi cấu trúc và chấm dứt tồn tại của doanh nghiệp:
    • Tổ chức lại doanh nghiệp (Chương 9 - TS. Vũ Phương Đông): Chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.
    • Giải thể doanh nghiệp (Chương 10 - ThS. Trần Ngọc Dung): Điều kiện luật định, trình tự thủ tục thanh lý tài sản và bảo vệ quyền lợi của chủ nợ.
  5. Chương 11 đến Chương 13: Hợp tác xã và Pháp luật phá sản:
    • Địa vị pháp lý của Hợp tác xã, Liên hiệp Hợp tác xã (Chương 11 - TS. Nguyễn Thị Dung): Bản chất tổ chức kinh tế tập thể theo Luật Hợp tác xã 2012.
    • Pháp luật phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã (Chương 12 & 13 - TS. Nguyễn Thị Dung, PGS. Nguyễn Viết Tý): Tiêu chí xác định doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, trình tự thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh, tuyên bố phá sản và phân chia tài sản theo Luật Phá sản 2014.
TIẾN TRÌNH LOGIC CỦA GIÁO TRÌNH:

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận khoa học pháp lý qua các cấu phần trọng tâm:

  • Quan hệ giữa Luật Dân sự và Luật Thương mại: Luận giải mối quan hệ giữa "cái chung" (quan hệ dân sự) và "cái riêng" (quan hệ thương mại). Hướng tiếp cận này chứng minh hành vi thương mại mang đầy đủ đặc tính của hành vi pháp lý dân sự nhưng chứa đựng các yếu tố đặc thù: mục đích sinh lợi (profit motive), tính chất nghề nghiệp thường xuyên và chủ thể thực hiện là thương nhân (merchant).
  • Phân loại hành vi thương mại: Phân chia thành ba nhóm chuẩn tắc: hành vi thương mại thuần túy, hành vi thương mại phụ thuộc và hành vi thương mại hỗn hợp.
  • Hệ thống hóa nguồn của Luật Thương mại: Nguồn luật bao gồm điều ước quốc tế (các hiệp định thương mại tự do FTA, cam kết WTO), luật quốc gia (Luật Doanh nghiệp 2014, Luật Thương mại 2005, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Đầu tư 2014, Luật Phá sản 2014), tập quán thương mại quốc tế (Incoterms, Luật mẫu UNCITRAL 1985 về Trọng tài thương mại quốc tế) và án lệ.

Kỹ năng phát triển cho người học

  • Kỹ năng phân tích quy phạm: Tra cứu, đối chiếu và áp dụng đồng thời các văn bản luật chuyên ngành và văn bản luật chung khi giải quyết quan hệ kinh doanh.
  • Kỹ năng thẩm định hồ sơ pháp lý: Xây dựng điều lệ công ty, lập hồ sơ đăng ký thành lập doanh nghiệp, hồ sơ tổ chức lại hoặc xử lý thủ tục giải thể, mở thủ tục phá sản.
  • Kỹ năng đánh giá rủi ro tổ chức: Nhận diện các xung đột lợi ích nội bộ giữa cổ đông/thành viên góp vốn và người đại diện theo pháp luật, xác định mức độ trách nhiệm tài sản (hữu hạn hoặc vô hạn) của nhà đầu tư.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Thành phần Phương thức triển khai Mục tiêu đạt được
Tiếp cận sư phạm Thuyết giảng kết hợp phân tích án lệ thực tế (case-law method) và đối chiếu quy phạm (comparative analysis). Nắm vững bản chất lập pháp và tính ứng dụng của điều khoản luật.
Bài tập tình huống Xử lý các tình huống giả định về chia tách công ty, tranh chấp quyền sở hữu phần vốn góp, thứ tự ưu tiên thanh toán nợ khi phá sản. Rèn luyện tư duy lập luận pháp lý và kỹ năng vận dụng điều luật.
Tra cứu thực hành Yêu cầu sinh viên tra cứu trực tiếp các Nghị định hướng dẫn Luật Doanh nghiệp, Luật Phá sản và án lệ đã công bố. Nâng cao kỹ năng nghiên cứu văn bản pháp luật hiện hành.
Tự học & Nghiên cứu Nghiên cứu tài liệu bổ trợ chuyên sâu được dẫn chiếu (công trình của PGS.TS. Nguyễn Ba Diên, PGS. Hoàng Thế Liên, GS. Đào Trí Úc). Mở rộng góc nhìn học thuật và tư duy phê phán.

Giáo trình được thiết kế tương thích với hệ thống đào tạo theo tín chỉ tại các trường đại học. Mỗi chương đều được cấu trúc rõ ràng: đặt vấn đề lý luận, phân tích nội dung quy định pháp luật thực định, đối chiếu với thực tiễn áp dụng tại Việt Nam và cung cấp câu hỏi ôn tập, bài tập tình huống thực hành.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập của học phần dựa trên:

  1. Đánh giá quá trình thông qua thảo luận nhóm, giải quyết bài tập tình huống tại lớp.
  2. Kiểm tra giữa kỳ bằng hình thức tự luận hoặc trắc nghiệm kết hợp tự luận phân tích văn bản.
  3. Thi kết thúc học phần với cấu trúc đề mở hoặc phân tích, xử lý hồ sơ pháp lý doanh nghiệp.

Điểm nổi bật và cập nhật của giáo trình

  • Cập nhật hệ thống thể chế kinh tế thị trường: Giáo trình phản ánh sự chuyển đổi hoàn toàn từ tư duy "Luật Kinh tế" (điều chỉnh các quan hệ kế hoạch hóa giữa tổ chức kinh tế nhà nước) sang "Luật Thương mại" dựa trên nguyên tắc tự do hợp đồng, bình đẳng chủ thể và bảo hộ quyền tự do kinh doanh theo Điều 33 Hiến pháp năm 2013.
  • Đồng bộ hóa khung khổ pháp luật doanh nghiệp và đầu tư mới: Tích hợp các nội dung sửa đổi căn bản của Luật Doanh nghiệp năm 2014, Luật Đầu tư năm 2014, Luật Phá sản năm 2014 và Bộ luật Dân sự năm 2015. Các quy định về loại bỏ ghi ngành nghề kinh doanh trên Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, con dấu doanh nghiệp, cơ chế đa đại diện theo pháp luật đều được phân tích chi tiết.
  • Gắn kết yếu tố hội nhập và luật quốc tế: Dẫn chứng các quy tắc quốc tế như Luật mẫu của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL 1985), các chuẩn mực điều ước quốc tế song phương và đa phương mà Việt Nam là thành viên (WTO, các FTA thế hệ mới).
  • Tính chuẩn mực học thuật: Kế thừa các giáo trình Luật Kinh tế và Luật Thương mại đã xuất bản trước đây của Đại học Luật Hà Nội (như giáo trình năm 1998 của TS. Phạm Duy Nghĩa, giáo trình năm 2004 của PGS. Hoàng Thế Liên và TS. Bùi Ngọc Cường), chuẩn hóa thuật ngữ chuyên ngành và thống nhất quan điểm giảng dạy pháp lý.

Đối tượng sử dụng giáo trình

             Chuyên viên pháp chế (In-house Counsel), Quản tài viên xử lý phá sản
  • Sinh viên đại học: Phục vụ trực tiếp sinh viên từ năm thứ hai thuộc các ngành: Luật học, Luật Kinh tế, Luật Thương mại quốc tế, Quản trị kinh doanh, Tài chính - Ngân hàng.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Tài liệu cơ sở phục vụ các chuyên đề nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật chủ thể kinh doanh và quản trị doanh nghiệp.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở gồm: Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Luật Dân sự (phần Chủ thể, Tài sản, Nghĩa vụ và Hợp đồng).
  • Giảng viên: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cốt lõi để xây dựng đề cương môn học, bài giảng và ngân hàng câu hỏi đánh giá.
  • Cán bộ thực tiễn: Thẩm phán, Trọng tài viên, Luật sư, Chuyên viên tư vấn pháp chế doanh nghiệp và Quản tài viên sử dụng làm tài liệu tra cứu các căn cứ pháp lý về địa vị chủ thể kinh doanh.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (Tập 1) phù hợp với những ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên, học viên sau đại học khối ngành luật và kinh tế; đồng thời là tài liệu tham khảo cho các luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Cần nắm vững lý thuyết đại cương về quan hệ pháp luật, sự kiện pháp lý, năng lực chủ thể (năng lực pháp luật và năng lực hành vi), chế định quyền sở hữu và hợp đồng trong Luật Dân sự Việt Nam.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các giáo trình Luật Kinh tế trước đây?

Giáo trình chuyển đổi căn bản phạm vi điều chỉnh: từ quản lý kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang điều chỉnh bình đẳng giữa các thương nhân độc lập theo cơ chế thị trường; phân định rõ giữa "hành vi dân sự" và "hành vi thương mại"; cập nhật đồng bộ các đạo luật kinh doanh hiện hành (Luật Doanh nghiệp 2014, Luật Đầu tư 2014, Luật Phá sản 2014).

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên đọc song song giáo trình với các văn bản quy phạm pháp luật thực định tương ứng; tự giải các bài tập tình huống cuối chương; liên hệ so sánh các điểm giống và khác nhau giữa các loại hình doanh nghiệp (TNHH, Cổ phần, Hợp danh, Doanh nghiệp tư nhân).

5. Giáo trình dẫn chiếu và dựa trên các tài liệu bổ trợ nào?

Giáo trình trích dẫn và kế thừa nhiều công trình nghiên cứu chuyên ngành như: Giáo trình Luật Thương mại quốc tế (PGS.TS. Nguyễn Ba Diên), Lý thuyết quản trị kinh doanh (PGS. Đỗ Đình Toàn), Giáo trình Luật Kinh tế (PGS. Hoàng Thế Liên, TS. Bùi Ngọc Cường), các tài liệu pháp luật nước ngoài của Carolyn Hotchkiss, V.P. Mozolin và văn bản pháp luật quốc tế (UNCITRAL).


Kết luận

Giáo trình Luật Thương mại Việt Nam (Tập 1) của Trường Đại học Luật Hà Nội là công trình học thuật chuẩn mực, phản ánh đầy đủ hệ thống lý luận và quy chế pháp lý điều chỉnh tổ chức và hoạt động của thương nhân tại Việt Nam. Giáo trình cung cấp hệ thống kiến thức toàn diện từ quy chế thành lập, cơ cấu tổ chức, chế độ quản trị đến các thủ tục giải thể, phục hồi và phá sản doanh nghiệp.

Để hoàn thiện chương trình học phần Luật Thương mại, người học được khuyến nghị nghiên cứu tuần tự từ Tập 1 (Quy chế pháp lý thương nhân và doanh nghiệp) trước khi chuyển tiếp sang nghiên cứu Tập 2 (Hoạt động thương mại, hợp đồng thương mại và giải quyết tranh chấp thương mại ngoài Tòa án).