CHƯƠNG 1 HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. SỰ CẦN THIẾT VÀ VAI TRÒ CỦA THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1. Sự cần thiết khách quan của thanh toán không dùng tiền mặt Một trong những phát minh quan trọng nhất của con người có tính chất đột phá, đưa nền văn minh nhân loại tiến một bước dài chính là sự phát minh ra tiền tệ. Tiền tệ ra đời và không ngừng được nghiên cứu, hoàn thiện nhằm hai mục tiêu chính: Sự tiện lợi và an toàn.
Như vậy tiền tệ ra đời trải qua hai giai đoạn trao đổi hàng hoá: Quá trình trao đổi trực tiếp và quá trình trao đổi gián tiếp. Như là bước phát triển tất yếu, quá trình trao đổi gián tiếp với việc sử dụng vật môi giới trung gian trong trao đổi đã khắc phục được hạn chế của quá trình trao đổi trực tiếp. Tiền tệ là một loại hàng hoá đặc biệt, là một công cụ quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế. Quá trình vận động của tiền tệ luôn đi song song với quá trình lưu thông hàng hoá.
Do vậy, ở bất cứ xã hội nào, còn sản xuất, còn lưu thông hàng hoá thì còn lưu thông tiền tệ. Động lực thúc đẩy sự phát triển của các hình thái tiền tệ chính là nhu cầu hoàn thiện quá trình trao đổi hàng hoá. Sự xuất hiện tiền tệ làm cho nền kinh tế tiền tệ có lợi thế hơn hẳn nền kinh tế trao đổi trực tiếp khi nó làm giảm chi phí giao dịch và góp phần tăng mức sống cũng như phúc lợi xã hội. Bên cạnh đó, tiền tệ cũng đem lại những lợi ích cho bản thân nền kinh tế khi nó được sử dụng như một công cụ quản lý kinh tế vĩ mô và vi mô.
Quá trình tái sản xuất xã hội là một quá trình liên hoàn và không ngừng mở rộng, trong đó không thể không có hoạt động thanh toán. Thanh toán là 5 khâu đầu tiên và cũng là khâu cuối cùng trong quá trình sản xuất. Nếu trong khâu thanh toán có sự ách tắc sẽ dẫn đến sự gián đoạn trong quá trình sản xuất, các mối quan hệ kinh tế bị phá vỡ và làm ảnh huởng trực tiếp đến nhịp độ phát triển kinh tế. Trong nền kinh tế với quy mô sản xuất nhỏ, sản xuất mang tính tự cung tự cấp thì tiền mặt là phuơng tiện thanh toán hữu hiệu nhất, phát huy đuợc cao nhất uu thế cũng nhu vai trò lịch sử của nó trong quá trình thanh toán.
Tuy nhiên khi nền sản xuất hàng hoá phát triển ở trình độ cao hơn, việc trao đổi hàng hóa đa dạng với khối luợng lớn, trên bình diện rộng, dung luợng thị truờng và cơ cấu thị truờng đuợc mở rộng, mọi quan hệ kinh tế trong xã hội đều đuợc tiền tệ hoá thì việc thanh toán bằng tiền mặt bộc lộ nhiều hạn chế: thanh toán mất nhiều thời gian, vận chuyển không an toàn, bảo quản phức tạp. Do đó thanh toán bằng tiền mặt không còn phù hợp, không đáp ứng đuợc nhu cầu của nền kinh tế hiện đại và lúc này cùng với sự ra đời và phát triển của Hệ thống ngân hàng, hình thức thanh toán không dùng tiền mặt ra đời. Nó là kết quả tất yếu của quá trình phát triển ngày càng cao của sản xuất, luu thông hàng hoá. Có thể nói trong nền kinh tế thị truờng, TT KDTM mang lại hiệu quả cao, thể hiện một nền kinh tế đã và đang phát triển; Các mối quan hệ kinh tế - tài chính đã mở rộng, hoạt động của Hệ thống ngân hàng ngày càng đa dạng và phong phú.
Vì vậy TT KDTM ra đời là một tất yếu khách quan, phù hợp với quy luật phát triển kinh tế xã hội, khắc phục đuợc những hạn chế của thanh toán bằng tiền mặt, đáp ứng đuợc những đòi hỏi ngày càng cao của nền kinh tế thị truờng. Thanh toán không dùng tiền mặt là phương thức thanh toán trong đó tiền mặt không xuất hiện, thay vào đó, là việc ghi nợ tài khoản tiền gửi của người trả tiền và ghi có vào tài khoản tiền gửi của người nhận tiền thông qua 6 các tổ chức trung gian cung ứng dịch vụ thanh toán. Vai trò của thanh toán không dùng ti ền mặt trong nền kinh tế thị trường Khác với nền kinh tế tự cung tự cấp, trong nền kinh tế thị trường, TT KDTM là một bộ phận cấu thành quan trọng trong tổng chu chuyển tiền tệ. Nó có vai trò quan trọng đối với các chủ thể thanh toán cũng như các trung gian thanh toán.
❖ Đối với khách hàng TT KDTM là hình thức thanh toán an toàn, nhanh chóng, khối lượng thanh toán lớn, phạm vi thanh toán rộng. Thay vì phải vận chuyển, cất giữ, bảo quản, kiểm đếm tiền mặt vừa mất thời gian, vừa không an toàn, khách hàng chỉ cần gửi một số tiền vào ngân hàng và gửi tài khoản tiền gửi thanh toán. Khi có nhu cầu thanh toán, chi trả cho người thụ hưởng, khách hàng sẽ được tuỳ chọn các hình thức thanh toán khác nhau (Séc, Ủy nhiệm chi.) Ngược lại khi là người thụ hưởng, khách hàng chỉ cần viết Ủy nhiệm thu, nộp Séc vào ngân hàng, ngân hàng sẽ thực hiện các yêu cầu đó một cách cao nhất theo những chế độ, thể lệ đã quy định. Khách hàng có tiền gửi ở ngân hàng có toàn quyền sử dụng tiền trong phạm vi số dư trên tài khoản của mình.
Bên cạnh đó, công nghệ tin học được áp dụng mạnh mẽ vào công tác thanh toán, góp phần rút ngắn được thời gian cho mỗi khoản thanh toán, chi trả. Đi đôi với việc thanh toán nhanh chóng, vấn đề chính xác và an toàn cũng không ngừng được nâng cao. Trình độ cán bộ cùng với máy tính đã giúp công tác kế toán giảm tới mức tối thiểu những sai sót, thất thoát cho khách hàng, thoả mãn nhu cầu thanh toán trong nền kinh tế phát triển với khối lượng thanh toán lớn, phạm vi thanh toán rộng. TT KDTM đáp ứng kịp thời nhu cầu vốn kinh doanh, đảm bảo hoạt 7 động sản xuất lưu thông được liên tục.
Bất kỳ một chu kỳ sản xuất nào cũng bắt đầu và kết thúc bằng khâu thanh toán: Từ việc mua các yếu tố đầu vào đến việc tiêu thụ các yếu tố đầu ra. Việc tăng nhanh tốc độ thanh toán qua ngân hàng giúp khách hàng rút ngắn được thời gian trong khâu lưu thông, do đó rút ngắn được thời gian của một vòng chu chuyển vốn, tăng nhanh tốc độ của quá trình sản xuất. ❖ Đối với ngân hàng TT KDTM tạo điều kiện để ngân hàng thu hút nguồn vốn nhàn rỗi, mở rộng tín dụng và phát triển Dịch vụ ngân hàng. Các doanh nghiệp và cá nhân hoạt động trong nền kinh tế thị trường quan tâm đến vấn đề thanh toán là An toàn - Tiện lợi - Quay vòng vốn nhanh.
Với những yêu cầu đa dạng của các mối quan hệ kinh tế - xã hội, từ lâu đã có sự tham gia của ngân hàng với vai trò là trung tâm tiền tệ - tín dụng - thanh toán trong nền kinh tế, và TT KDTM đã góp phần không nhỏ vào thành công đó của ngân hàng. Để TT KDTM đòi hỏi khách hàng phải có tài khoản tiền gửi tại ngân hàng và số dư trên tài khoản tiền gửi phải đảm bảo khả năng chi trả, thanh toán khi cần thiết. Các tổ chức kinh tế và cá nhân mở tài khoản tiền gửi thanh toán ở ngân hàng có quyền sử dụng toàn bộ số tiền đó vào bất cứ lúc nào và ngân hàng phải có trách nhiệm thoả mãn nhu cầu đó. Nhưng thực tế là không có sự ăn khớp giữa những người có nhu cầu rút tiền và gửi tiền.
Vì vậy hình thành một số dư tương đối lớn và ổn định về nguồn vốn ngắn hạn cho ngân hàng. Mặt khác, ngân hàng có thể dự báo một cách tương đối chính xác nhu cầu rút tiền mặt của khách hàng trong từng thời kỳ. Do đó, ngoài số tiền mặt dự trữ để đảm bảo khả năng chi trả, thanh toán kịp thời cho khách hàng, số còn lại ngân hàng có thể sử dụng để đầu tư, mở rộng tín dụng của mình. Thực tế khối lượng tiền gửi thanh toán chiếm tỷ trọng khá cao trong 8 toàn bộ nguồn vốn của ngân hàng, tạo điều kiện thuận lợi cho ngân hàng trong việc giảm lãi suất cho vay.
Bản chất của nguồn vốn này không phải gửi vào ngân hàng để lấy lãi mà để sử dụng một cách chủ động, kịp thời trong thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ giữa các đơn vị và cá nhân. Thực hiện tốt công tác thanh toán qua ngân hàng, thu hút nhiều khách hàng gửi tiền vào ngân hàng để thanh toán là điều kiện để mở rộng khối luợng tín dụng với lãi suất thấp. Chính vì vậy các NHTM cần hoạch định chiến luợc và có chính sách khoa học, hợp lý nhằm thu hút tối đa nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi của doanh nghiệp vào tài khoản tiền gửi của họ tại ngân hàng để tạo nguồn vốn cho hoạt động kinh doanh của mình. Thực hiện nhiệm vụ thanh toán cho các doanh nghiệp và cá nhân, ngân hàng còn thu một khoản hoa hồng phí.
TT KDTM trở thành công cụ cạnh tranh lành mạnh, có hiệu quả của các ngân hàng. Mục đích của khách hàng gửi tiền vào ngân hàng không chỉ để huởng lãi mà còn để mua các dịch vụ ngân hàng, do vậy sức mạnh và khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thể hiện ở số luợng và chất luợng dịch vụ, ở số luợng các thể thức thanh toán cũng nhu tốc độ và sự an toàn của chúng. Để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của mình, ngân hàng không ngừng cải tiến đua ra các sản phẩm dịch vụ khác nhau vì các sản phẩm dịch vụ này đảm bảo cho ngân hàng tối đa hoá lợi nhuận. Các dịch vụ này muốn phát triển đuợc cần có sự hỗ trợ đắc lực của TT KDTM mới thực hiện đuợc một cách hiệu quả nhất vì TT KDTM đuợc tổ chức tốt sẽ tạo điều kiện cho ngân hàng thực hiện các dịch vụ thanh toán với khối luợng lớn một cách chính xác và nhanh chóng, qua đó thu hút ngày càng nhiều khách hàng.
TT KDTM đóng vai trò cung cấp thông tin cho ngân hàng thực hiện việc kiểm soát bằng đồng tiền. Thông qua tình hình biến động số du trên tài khoản của khách hàng, ngân hàng sẽ thu thập đuợc những thông tin về dòng 9 lưu chuyển của tiền tệ, doanh thu, chi phí. từ đó gián tiếp đánh giá được tình hình kinh doanh, tình hình tài chính và khả năng thanh toán của khách hàng để thực hiện việc kiểm soát đồng tiền.