CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÂN TÍCH VÀ DỰ BÁO CẦU 1. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẦU 1. Khái niệm cầu, luật cầu Tác giả Nguyễn Văn Dần (2009, tr.43):“Cầu là số lượng hàng hóa hay dịch vụ mà người tiêu dùng muốn mua và có khả năng mua tại các mức giá khác nhau trong khoảng thời gian nhất định, với điều kiện các yếu tố khác không đổi” Theo Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.50):“Cầu là số lượng hàng hoá hoặc dịch vụ mà người mua có khả năng và sẵn sàng mua tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, các yếu tố khác không đổi”. Theo David Begg (2007, tr.34):“Cầu là số lượng hàng hóa mà người mua muốn mua tại mỗi mức giá chấp nhận được”.
Như vậy, khi nói đến cầu là nói đến đồng thời cả hai yếu tố là khả năng mua và sự sẵn sàng mua hàng hoá hay dịch vụ đó. Nếu thiếu một trong hai yếu tố trên thì không hình thành nên cầu về hàng hóa, dịch vụ. Khi nghiên cứu về cầu, cần lưu ý sự khác nhau giữa cầu và lượng cầu. Cầu mô tả hành vi của người mua tại mọi mức giá.
Tại một mức giá cụ thể ta có một lượng cầu xác định. Thuật ngữ “lượng cầu” chỉ có ý nghĩa đối với một mức giá cụ thể. Cũng theo Phan Thế Công & các tác giả (2014, tr.52) thì luật cầu thể hiện mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa giá và lượng cầu. Cụ thể: “Số lượng hàng hoá được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá của hàng hoá giảm xuống và ngược lại, giả định các yếu tố khác không đổi”.
Các yếu tố tác động đến cầu Khi nghiên cứu đường cầu của một loại hàng hoá chúng ta giả định là các yếu tố khác không đổi. * Giá cả của bản thân hàng hoá (P) Khi giá cả của bản thân hàng hoá tăng lên thì lượng cầu về hàng hoá đó giảm đi và ngược lại, khi giá cả hàng hoá giảm đi thì lượng cầu về hàng hoá đó tăng lên (trong điều kiện các điều kiện khác không đổi). Điều này hoàn toàn phù hợp với luật cầu. * Thu nhập người tiêu dùng (M) Thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định mua gì và bao nhiêu đối với người tiêu dùng vì thu nhập quyết định khả năng mua của người tiêu dùng.
Nếu thu nhập tăng khiến cho người tiêu dùng có cầu cao hơn đối với một loại hàng hóa khi tất cả các yếu tố khác là không đổi, ta gọi hàng hóa đó là hàng hóa thông thường. Trong hàng hóa thông thường lại có loại hàng hóa thiết yếu và xa xỉ. Hàng hóa thiết yếu là các hàng hóa được cầu nhiều hơn khi thu nhập tăng lên nhưng sự tăng cầu 8 Luan van là tương đối nhỏ hoặc xấp xỉ như sự tăng của thu nhập. Có một số loại hàng hóa, dịch vụ khi các yếu tố khác không đổi, thu nhập tăng làm giảm cầu tiêu dùng.
Loại hàng hóa này gọi là hàng hóa thứ cấp. Khi thu nhập tăng khiến người tiêu dùng có cầu ít đi và thu nhập giảm khiến người tiêu dùng có cầu tăng lên. * Giá cả hàng hoá có liên quan (Pr): Hàng hóa liên quan gồm hàng hóa thay thế hoặc bổ sung. Hàng hoá thay thế: Là những loại hàng hoá cùng thoả mãn một nhu cầu (nhưng có thể mức độ thoả mãn là khác nhau).
Thông thường, hàng hoá thay thế là những loại hàng hóa có cùng công dụng, cùng chức năng với hàng hoá đang được xét đến. Do đó, người sử dụng có thể thay thế từ hàng hoá này sang hàng hoá kia (trong điều kiện các yếu tố khác không đổi). Nếu các yếu tố khác không đổi, cầu đối với một loại hàng hóa nào đó sẽ giảm (tăng) đi khi giá của hàng hóa thay thế nó giảm (tăng). Hàng hoá bổ sung: Là những hàng hoá được sử dụng song hành với nhau để bổ sung cho nhau nhằm thoả mãn một nhu cầu nhất định nào đó.
Nếu các yếu tố khác không đổi, cầu với một số loại hàng hóa nào đó sẽ giảm (tăng) khi giá của hàng hóa bổ sung của nó tăng (giảm). * Số lượng người tiêu dùng (N) Thị trường càng nhiều người tiêu dùng thì cầu càng tăng và ngược lại. Đối với những mặt hàng thiết yếu thì số lượng người mua trên thị trường những mặt hàng này rất lớn, vì vậy, cầu đối với những mặt hàng này rất lớn. Ngược lại, có những mặt hàng được xếp vào danh sách nhóm hàng xa xỉ: rượu ngoại, nước hoa… do đó, số lượng người tiêu dùng những mặt hàng này tương đối ít nên cầu thấp.
Dân số nơi tồn tại của thị trường là yếu tố quan trọng quyết định quy mô thị trường. *Các chính sách kinh tế của Chính phủ Nếu Chính phủ đánh thuế vào người tiêu dùng thì cầu sẽ giảm, chính phủ trợ cấp người tiêu dùng thì cầu sẽ tăng. * Thị hiếu, tập quán người tiêu dùng (T) Thị hiếu là ý thích của con người. Thị hiếu xác định chủng loại hàng hóa mà người tiêu dùng muốn mua.
Thay đổi trong thị hiếu của người tiêu dùng cũng có thể làm thay đổi cầu đối với hàng hóa hoặc dịch vụ. Khi các biến khác không đổi, thị hiếu của người tiêu dùng đối với hàng hóa, dịch vụ tăng sẽ làm cầu tăng và sở thích của người tiêu dùng giảm dẫn đến giảm cầu. Phong tục, tập quán cũng tác động tới cầu đối với một số loại hàng hóa. Ví dụ, vào mùa đông, người dân mua nhiều quần áo dài tay, chăn ga, đệm để ủ ấm.
Điều này làm cho cầu về các loại đó ở thời điểm đó tăng lên. 9 Luan van * Sự kỳ vọng của người tiêu dùng (E) Cầu với hàng hoá, dịch vụ sẽ thay đổi phụ thuộc vào các kỳ vọng (mong đợi) của người tiêu dùng. Nếu người tiêu dùng hy vọng rằng giá cả của hàng hoá nào đó sẽ giảm trong tương lai thì cầu hiện tại về hàng hoá đó sẽ giảm xuống và ngược lại. * Các nhân tố khác Sự thay đổi của cầu đối với hàng hóa, dịch vụ còn phụ thuộc vào một số yếu tố khác như các yếu tố thuộc về tự nhiên như thời tiết, khí hậu hay những yếu tố mà chúng ta không dự đoán trước được.
Đường cầu và hàm cầu * Đường cầu: Đường cầu là tập hợp tất cả các điểm biểu thị mối quan hệ giữa giá cả và lượng cầu trong một thời gian nhất định. Đây là mối quan hệ ngược chiều, khi giá tăng thì lượng cầu giảm và ngược lại.1: Đồ thị đường cầu Nguồn: Giáo trình Kinh tế học vi mô I Nhìn đồ thị, đường cầu là đường dốc xuống, có độ dốc âm và thể hiện đúng luật cầu. Tại điểm A lượng cầu là Q 1, giá hàng hóa là P1; tại điểm B tương ứng với Q 2 lượng cầu, P2 giá hàng hóa. Khi giảm giá từ P1 đến P2 thì sản lượng tăng từ Q1 đến Q2 và ngược lại.
* Hàm cầu: Ngoài giá của bản thân hàng hóa, khi các yếu tố khác ngoài giá thay đổi cũng sẽ làm thay đổi lượng cầu cho nên đường cầu tổng quát có dạng: QX = f( P X , M, P R, T, Pe , N) Trong đó: QX: Lượng cầu hàng hóa hoặc dịch vụ PX: Giá của hàng hóa hoặc dịch vụ M: Thu nhập của người tiêu dùng (thường tính trên đầu người) PR: Giá của hàng hoá liên quan 10 Luan van T: thị hiếu của người tiêu dùng Pe : Giá kỳ vọng của sản phẩm trong tương lai N: Số lượng người tiêu dùng trên thị trường 1. Độ co dãn của cầu Độ co dãn của cầu theo giá (hoặc thu nhập hoặc giá chéo) phản ánh phần trăm thay đổi trong lượng cầu khi giá của mặt hàng đó (thu nhập của người tiêu dùng hay giá hàng hoá có liên quan) thay đổi 1% (giả thiết các yếu tố khác không thay đổi). Hay nói cách khác là khi giá cả (thu nhập hay giá cả hàng hoá có liên quan) tăng lên 1% thì lượng cầu hàng hoá đó giảm bao nhiêu % và ngược lại. D %∆Q ∆Q P Công thức độ co dãn của cầu theo giá: EP = = %∆P ∆P Q %∆Q là phần trăm thay đổi của lượng cầu %∆P là phần trăm thay đổi của giá + Nếu |EDP |>1 khi |%∆Q| > |%∆P | thì cầu co dãn nhiều.
+ Nếu |EDP |<1 khi |%∆Q| < |%∆P | thì cầu kém co dãn. + Nếu |EDP |=1 khi |%∆Q| = |%∆P | thì cầu co dãn đơn vị. + Nếu |EDP |=0 thì cầu không co dãn. + Nếu |EDP |=∞ thì cầu co dãn hoàn toàn.
Giá trị của hệ số co dãn của cầu theo giá luôn là một số không dương và có đơn vị tính. Nghiên cứu độ co dãn của cầu theo giá rất quan trọng đối với doanh nghiệp trong việc quyết định mức giá bán ra để đạt được mục tiêu doanh thu của mình. Khi kinh doanh mặt hàng có cầu co dãn, muốn tăng doanh thu, hãng nên giảm giá bán. Và khi khi kinh doanh mặt hàng có cầu kém co dãn, muốn tăng doanh thu, hãng nên tăng giá bán.
Muốn tối đa hoá doanh thu hãng phải kinh doanh tại mức giá mà ở đó cầu co dãn đơn vị. D %∆Q ∆Q M Công thức độ co dãn của cầu theo thu nhập: EM = = %∆M ∆M Q Độ co dãn của cầu theo thu nhập cho biết khi thu nhập của người tiêu dùng thay đổi 1% thì lượng cầu về hàng hóa hay dịch vụ thay đổi bao nhiêu %. + Nếu EDM >1 thì hàng hoá của doanh nghiệp có thể là hàng hoá xa xỉ hay hàng hoá cao cấp. + Nếu 0< EDM <1 thì hàng hoá trong doanh nghiệp có thể là hàng hoá thiết yếu.
+ Nếu EDM <0 thì hàng hoá của doanh nghiệp có thể là hàng hoá thứ cấp. + Nếu EDM =0 thì thu nhập thay đổi không ảnh hưởng tới cầu. 11 Luan van Khi nghiên cứu đọ co dãn của cầu theo thu nhập thì doanh nghiệp có thể biết được hàng hoá của mình thuộc nhóm hàng hoá nào trong nhóm các hàng hoá trên để có chính sách sản phẩm đối với từng nhóm khách hàng cụ thể. DX %∆ QX ∆ QX PY Công thức độ co dãn của cầu theo giá chéo: EP = = Y %∆ PY ∆ PY Q X Độ co dãn của cầu theo giá chéo cho biết khi giá cả của hàng hóa kia thay đổi 1% thì lượng cầu của hàng hóa này thay đổi bao nhiêu % DX +EP >0 : X và Y là hàng hóa thay thế cho nhau.
Y DX +E <0 : X và Y là hàng hoá bổ sung.