CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG. Khái quát về tài chính. - Tài chính là phạm trù kinh tế. Sự ra đời và phát triển của tài chính gắn liền với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hoá - tiền tệ.
Trong sự phát triển của nền văn minh nhân loại qua các thời đại, tài chính luôn có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội ở tất cả các quốc gia với bất kì chế độ chính trị nào. - Tài chính là một phạm trù giá trị tồn tại trong nền kinh tế hàng hoá, là khái niệm dùng để chỉ những quan hệ kinh tế nảy sinh trong phân phối và chi dùng những của cải bằng tiền giữa con người với nhau, bao gồm quan hệ giữa pháp nhân với pháp nhân, quan hệ pháp nhân với thể nhân, thể nhân với thể nhân. - Theo nghĩa rộng trong kinh tế học, tài chính là tổng thể các quan hệ tiền tệ trong phân phối dưới hình thức giá trị, hình thành các quĩ tiền tệ. Tài chính biểu hiện tổng hợp giá trị tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng trong xã hội.
Phạm trù tài chính rất rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực: ngân sách Nhà nước, lưu thông tiền tệ - tín dụng, ngân hàng, bảo hiểm, tài chính doanh nghiệp, tư nhân. Vì vậy, tài chính có vai trò to lớn đối với toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, đời sống nhân dân cũng như đối với hoạt động quản lý của Nhà nước. - Trong một quốc gia, hoạt động và quan hệ tài chính gắn liền với các hoạt động trong đời sống kinh tế - xã hội. Bộ phận tài chính gắn liền với hoạt động của Nhà nước được gọi là tài chính Nhà nước hay tài chính công ( State finance).
Đó là bộ phận quan trọng nhất, đóng vị trí chủ đạo trong nền tài chính quốc gia II. Tài chính công. Khái niệm tài chính công. Tài chính công: là một thuật ngữ dùng để chỉ “Các hoạt động thu, chi bằng tiền của Nhà nước, phản ánh hệ thống các quan hệ kinh tế dưới hình thức giá trị trong quá trình hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ của Nhà nước nhằm phục vụ việc thực hiện các chức năng vốn có (không nhằm mục tiêu thu lợi nhuận) của Nhà nước đối với xã hội” Lý Thị Tú Uyên 3 Lớp : Quản lý kinh tế 48A Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khái niệm trên chỉ ra rằng: - Xét về tính chất, tài chính công là những quan hệ tài chính gắn với sở hữu tài sản công; xét về nội dung vật chất là những quỹ tiền tệ thể hiện tài sản công.
- Các quỹ tiền tệ thuộc tài chính công rất đa dạng, phong phú, trong đó quan trọng nhất là các quỹ của Nhà nước; bên cạnh đó còn các quỹ của tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, các tổ chức tông giáo, tín ngưỡng, các quỹ của người lao động đóng góp, các quỹ của các pháp nhân và thể nhân đóng góp. - Các quỹ đó phục vụ cho lợi ích chung ở phạm vi lớn nhỏ khác nhau, nhưng không bao giờ vì lợi ích riêng của một cá nhân, một tư nhân. Đặc điểm của tài chính công. Là một bộ phận của tài chính nói chung và tài chính nhà nước nói riêng, tài chính công gắn liền với hoạt động của nhà nước vì sự nghiệp chung, phục vụ cộng đồng.
Tài chính công có những đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất, đặc điểm của các quan hệ tài chính công. Tài chính công phản ánh quan hệ tài chính giữa nhà nước với các chủ thể theo sơ đồ sau: Tài chính tư Tài chính nhà nước Tài chính công Tài chính các tổ Tài chính doanh chức xã hội nghiệp Lý Thị Tú Uyên 4 Lớp : Quản lý kinh tế 48A Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Đặc điểm của quan hệ tài chính công được thể hiện qua các nội dung: Một là, các quan hệ tài chính công luôn gắn chặt với sở hữu công cộng về tài sản, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Những lợi ích ấy thể hiện cả trong phân phối các thu nhập của các doanh nghiệp, dân cư, phân phối GDP, GNP và cả trong phân bố các nguồn lực tài chính cho các mục tiêu kinh tế - xã hội của quốc gia, của cộng đồng, của một tổ chức và của tổng thể những người tham gia hình thành các quỹ công. Hai là, các nguồn lực tài chính công vận động từ nơi tạo ra nó đến mục tiêu sử dụng nó đều thông qua việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ.
Các quỹ tiền tệ đó rất đa dạng và phong phú. Có những quỹ tiền tệ được gọi là quỹ tập trung do nhà nước hoặc cơ quan cao nhất toàn quốc thống nhất quản lý và sử dụng cho nhu cầu chung của cả nước, có những quỹ tiền tệ chỉ phục vụ cho tổng thể một tổ chức xã hội, có những quỹ tiền tệ phục vụ cho bất cứ nhu cầu nào của xã hội, nhưng lại có quỹ tiền tệ mang tính chuyên dùng. Ba là, các nguồn lực tài chính công rất đa dạng, phức tạp. Việc phân phối và phân bổ chúng được thực hiện qua các quan hệ tài chính không những đụng chạm đến lợi ích của người đóng góp và người được thừa hưởng mà tác động sâu sắc đến tất cả các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng an ninh và đối ngoại của một quốc gia đòi hỏi nhà nước phải đặc biệt quan tâm, điều chỉnh nhằm phục vụ tốt cho nhiệm vụ chính trị của đất nước.
Thứ 2: đặc điểm về tính chủ thể của tài chính công. Có thể nói nhà nước là chủ thể duy nhất quyết định việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ của nhà nước, nhằm duy trì sự tồn tại của bộ máy nhà nước, và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của nhà nước. Cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước - Quốc hội - quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của Lý Thị Tú Uyên 5 Lớp : Quản lý kinh tế 48A Chuyên đề thực tập tốt nghiệp công dân. Do đó, Quốc hội cũng là cơ quan cao nhất của nhà nước quyết định chính sách tiền tệ quốc gia, quyết định dự toán ngân sách nhà nước với tổng số và cơ cấu thu, chi, mức bội chi và các nguồn bù đắp, giám sát việc thực hiện ngân sách nhà nước, chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia, phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước.
Thứ 3: đặc điểm về tính công cộng của tài chính công. Mục đích của tài chính công là để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. Trong nền kinh tế hiện đại, Nhà nước phải đảm bảo tính hiệu quả, điều chỉnh sự phân phối thu nhập không công bằng, khuyến khích phát triển và ổn định kinh tế - xã hội. Vì vậy, phạm vi hoạt động của tài chính công rất rộng, gắn liền với hiệu quả hoạt động kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô.
Thu nhập của tài chính công có thể được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, từ mọi lĩnh vực hoạt động, từ mọi chủ thể kinh tế xã hội, ở trong nước và cả từ nước ngoài. Nhưng kết quả hoạt động kinh tế trong nước vẫn là nhân tố quyết định mức động viên của tài chính công. Vì vậy, phải coi nguồn thu trong nước là chủ yếu, đặc biệt là nguồn của cải thặng dư mới được tạo ra trong các ngành kinh tế quốc dân. Chi tiêu của tài chính công chủ yếu tập trung cho xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, đầu tư cho một số ngành mũi nhọn, những công trình quan trọng có vai trò lớn trong phát triển kinh tế, thực hiện chiến lược phát triển con người (giáo dục, y tế, văn hoá.
Chi tiêu đúng đắn, có thể tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của toàn bộ nền kinh tế - xã hội nói chung và từng lĩnh vực nói riêng. Nhận thức đầy đủ đặc điểm nói trên có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc sử dụng công cụ tài chính công để giải quyết các vấn đề hiệu quả, công bằng, ổn định trong quá trình phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Thứ tư: đặc điểm về sự kết hợp giữa tính không bồi hoàn và bồi hoàn; kết hợp giữa tính bắt buộc và tính tự nguyện. Lý Thị Tú Uyên 6 Lớp : Quản lý kinh tế 48A Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Đặc điểm của tài chính công là các khoản thu chủ yếu mang tính chất không bồi hoàn và bắt buộc; các khoản chi chủ yếu mang tính chất cấp phát không hoàn lại.
Tuy nhiên, trong điều kiện nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, để sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả các nguồn lực, cần phải kết hợp hài hoà giữa các khoản thu có tính bồi hoàn và các khoản thu không có tính bồi hoàn; giữa cấp phát không hoàn lại và các khoản cho vay; giữa các khoản thu bắt buộc theo luật định và các khoản tự nguyện đóng góp của nhân dân, vận dụng hợp lý nguyên tắc nhà nước và nhân dân cùng làm với phương châm dân giàu nước mạnh. Chức năng của tài chính công. Nghiên cứu chức năng tài chính công không nên tách với chức năng tài chính nói chung, nhưng đồng thời cũng không xa với các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội chung, đặc biệt là việc phát huy chức năng của Nhà nước. Trên cơ sở đó các chức năng chủ yếu của tài chính công được thể hiện qua các điểm sau: Thứ nhất: chức năng tạo lập vốn.
Ngân sách Nhà nước tạo lập các quỹ công của mình trong xã hội với tư cách Nhà nước. Trước hết, Nhà nước là người có quyền lực chính trị mạnh, ban hành các luật bắt buộc các doanh nghiệp và công dân, dân cư đóng góp. Nhà nước cũng xuất hiện với tư cách là người sở hữu tài sản chủ yếu cảu quốc gia, hình thành các doanh nghiệp của mình để tạo lập vốn, cho thuê, nhượng bán các tài sản thuộc sở hữu nhà nước để tạo lập vốn. Những lúc thiếu hụt nguồn tài chính Nhà nước có thể xuất hiện trên thị trường bằng cách phát hành các trái phiếu Nhà nước để tạo lập vốn.
Các quỹ công khác có thể tạo lập vốn dưới hình thức đóng góp bắt buộc hay tự nguyện của các thành viên tham gia.