CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ BUÔN LẬU VÀ GIAN LẬN THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm về buôn lậu và gian lận thương mại 1.1 Khái niệm về GLTM Ngày nay, toàn cầu hóa về kinh tế là một quá trình tất yếu của Thế giới, sự mở rộng quan hệ quốc tế, đặc biệt là về hoạt động thương mại đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ, khoa học kỹ thuật ngày càng hiện đại. Theo đó sản xuất hàng hóa ngày càng phát triển, thị trường ngày càng mở rộng, các sản phẩm đưa ra trao đổi, buôn bán ngày càng nhiều, hàng hóa ngày càng đa dạng, phong phú thì GLTM cũng xuất hiện dưới nhiều hình thức ngày càng tinh vi và khó phát hiện. Vì vậy, việc làm rừ khỏi niệm về GLTM là yêu cầu đầu tiên để từ đó có thể xây dựng được các biện pháp phòng, chống GLTM hiệu quả áp dụng trong thực tiễn trong điều kiện nền kinh tế đang phát triển nhanh chóng và biến động phức tạp cùng với một khối lượng hàng hóa được trao đổi trên thị trường là rất lớn. Trước hết, gian lận là hành vi của con người có lời nói hoặc cử chỉ, hành động không đúng với bản chất của sự vật hiện tượng với mục đích đánh lừa người khác.
Như vậy, GLTM là những hành vi dối trá, lừa lọc trong quan hệ thương mại thông qua hoạt động mua, bán, kinh doanh, XNK hàng hóa, dịch vụ nhằm mục đích thu lợi bất chính. Chủ thể tham gia hành vi GLTM gồm: người SV : Mai Lan Phương 7 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp mua, người bán, hoặc cả người mua và người bán thông quan đối tượng là hàng hóa với mục đích là nhằm thu lợi bất chính do thực hiện trót lọt hành vi lừa đảo, dối trá. GLTM xuất hiện khi có sản xuất hàng hóa và các sản phẩm được đem ra trao đổi trên thị trường, có người mua, người bán thực hiện hành vi GLTM. GLTM ở Việt Nam không phải là một vấn đề mới.
Trong dân gian, GLTM gắn liền với hành vi “Buụn gian, bán lận” để chỉ những thủ đoạn mánh khóe lừa lọc khách hàng hoặc người khác để thu lời bất chính. Hành vi buôn gian bán lận được hiểu đơn giản như: hàng xấu nói tốt, ít nói nhiều, rẻ nói đắt, cân đo điêu, buôn bán hàng cấm, lén lút, giấu giếm, trốn thuế,… Còn hành vi GLTM trước hết là hành vi gian lận nói chung nhưng hành vi này phải được thực hiện trong lĩnh vực thương mại thông qua hàng hóa, dịch vụ. Gian lận thương mại trong lĩnh vực hải quan: GLTM trong lĩnh vực Hải quan là những hành vi GLTM xảy ra trong hoạt động XNK nhằm trốn tránh việc kiểm soát và quản lý của cơ quan Hải quan với mục đích trốn thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Việc xác định khái niệm GLTM trong lĩnh vực Hải quan đã được Hội đồng hợp tác Hải quan quốc tế (nay là Tổ chức Hải quan thế giới - World Customs Organization-WCO) thảo luận nhiều lần.
Ngày 9/6/1977, các nước thành viên họp tại Nairobi (Cộng hòa Kenya) đã đưa ra định nghĩa về GLTM SV : Mai Lan Phương 8 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp trong “Cụng ước Quốc tế về giúp đỡ hành chính lẫn nhau nhằm tăng cường điều tra và trấn áp hành vi vi phạm Hải quan” như sau: "Gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm pháp luật Hải quan, lừa dối Hải quan để lẩn tránh một phần hoặc toàn bộ việc nộp thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, vi phạm các biện pháp cấm hoặc hạn chế do luật pháp Hải quan quy định để thu được một khoản lợi nào đó qua việc vi phạm pháp luật này”. Theo định nghĩa này, về cơ bản đã khái quát được hành vi GLTM trong lĩnh vực Hải quan. Hành vi đó được thể hiện bằng sự lừa dối thông qua hành động lẩn tránh việc nộp thuế và việc tuân thủ pháp luật Hải quan nhằm mục đích thu được một khoản lợi nhuận nào đó. Tuy nhiên, hiện nay trong xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ, thương mại quốc tế ngày càng phát triển thì GLTM ngày càng tinh vi và phức tạp hơn.
Vì vậy, tại Hội nghị quốc tế lần thứ 5 về chống gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan do Tổ chức Hải quan Thế giới - WCO triệu tập tại Brussels (Bỉ) ngày 9/10/1995 đã xem xét lại định nghĩa về GLTM trong lĩnh vực Hải quan như sau: “Gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan là hành vi vi phạm các điều khoản pháp qui hoặc pháp luật Hải quan nhằm trốn tránh hoặc cố ý trốn tránh nộp thuế Hải quan, phí và các khoản thu khác đối với việc di chuyển hàng hóa thương mại hoặc nhận và có ý định nhận việc hoàn trả trợ cấp hoặc phụ cấp cho hàng hóa không thuộc đối tượng đó hoặc đạt được hoặc cố ý đạt được lợi thế SV : Mai Lan Phương 9 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp thương mại bất hợp pháp gây hại cho các nguyên tắc và tập tục cạnh tranh thương mại chõn chớnh”. Định nghĩa mà Hội nghị quốc tế lần thứ 5 đưa ra cụ thể hơn, chính xác hơn và có tính khái quát cao hơn so với định nghĩa mà Công ước Nairobi nêu ra được thể hiện ở tính chất vi phạm và mục đích của hành vi GLTM. Mặc dù khái niệm về GLTM cũng như khái niệm về GLTM trong lĩnh vực Hải quan chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ và chưa có một văn bản pháp luật nào đề cập đến ở nước ta nhưng thuật nghữ GLTM lại được sử dụng một cách rộng rãi ở các Bộ, Ngành và các tổ chức khác nhau. Trên cơ sở đó và tình hình thực tiễn ở Việt Nam thì khái niệm GLTM trong lĩnh vực Hải quan được biết đến như sau: “Gian lận thương mại trong lĩnh vực Hải quan là hành vi GLTM trong quá trình làm thủ tục xuất nhập khẩu bằng cách lợi dụng sơ hở của luật pháp, chính sách và quản lý của các cơ quan Nhà nước để lẩn tránh việc kiểm tra kiểm soát của Hải quan nhằm trốn thuế và các nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước và thu lợi bất chính cho riờng mỡnh”.
Định nghĩa này đã thể hiện được hành vi, đối tượng, khách thể và mục đích của GLTM trong lĩnh vực Hải quan một cách khá cụ thể và rõ ràng mang tính khái quát cao.2 Khái niệm về buôn lậu Có thể nói hiện nay các nước đều phải đối mặt với vấn đề phòng chống buôn lậu và vận chuyển hàng cấm (thuốc phiện, vũ khí, chất nổ,…) là tội hình sự, cũn cỏc tội buôn lậu hàng hóa khác nằm trong tội danh GLTM thì bị truy thu SV : Mai Lan Phương 10 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp thuế và phạt rất nặng (gia tăng theo số lần vi phạm) tức là có xu hướng không hình sự hóa các mối quan hệ dân sự trong hoạt động kiểm tra thương mại. Thuật ngữ buôn lậu được sử dụng với những ý nghĩa khác nhau. Từ góc độ khoa học về ngôn ngữ, cụm từ “buụn lậu” có ý nghĩa là buôn bán những hàng hóa trốn thuế và hàng cấm. Đây là một khái niệm kế thừa những hiểu biết xưa nay của cụm từ này và khá phù hợp với quan niệm phổ thông hiện nay.
Với Việt Nam, từ khi Bộ Luật Hình sự của nước CHXHCN Việt Nam ra đời năm 1985 đã chính thức ghi nhận tội danh “buụn lậu”. Hiện nay, hành vi buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới là một tội danh được quy định tại Bộ Luật Hình sự năm 1999 và Bộ Luật Hình sự sửa đổi và bổ sung năm 2009 “Buôn lậu là hành vi buôn bán, trao đổi của các cá nhân và thể nhân không đúng với các quy định của pháp luật như: khai báo gian dối hoặc không khai báo về số lượng, phẩm cấp,… hoặc buôn bán, trao đổi những hàng hóa, tiền tệ, vật phẩm không được sự đồng ý của Nhà nước. Mặt khách quan được thể hiện qua các hành vi: Buôn lậu trái phép hàng hóa (như: hàng hóa được phép kinh doanh, hàng hóa được phép XNK, hàng cấm có số lượng lớn,…), tiền tệ (như: tiền Việt Nam, kim khí quý, đá quý,…) và các vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hóa hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới trái với quy định của pháp luật với mục đích kiếm lợi bất hợp pháp. SV : Mai Lan Phương 11 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp Không khai báo hoặc khai búa gian dối, giả mạo giấy tờ, giấu giếm hàng hóa, tiền tệ trái phép, không có giấy tờ hợp lệ của cơ quan có thẩm quyền đã được Nhà nước quy định.
Không đi qua cửa khẩu, cố tình trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của cơ quan Hải quan và cơ quan quản lý cửa khẩu. Hành vi mang hàng hóa trái phép qua biên giới rõ ràng có mục đích buôn bán thì cấu thành tội buôn lậu, nếu không có mục đích buôn bán thì cấu thành tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới.2 Các hình thức gian lận thương mại Trong nhiều năm, hiện tượng gian lận thương mại trong hoạt động quốc tế đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới và trở thành mối đe dọa thực sự đối với sự phát triển về kinh tế, văn hóa, xã hội và an ninh chính trị của các quốc gia. Những hậu quả xấu của nó có tác động rõ rệt và nghiêm trọng đến mọi mặt của đời sống xã hội, đi ngược lại với lợi ích của Nhà nước, làm tổn hại đến quyền lợi của người dân, phá hoại môi trường cạnh tranh lành mạnh của nền kinh tế Thế giới, đồng thời gây tốn kém không nhỏ cho ngân sách các quốc gia trong việc thực hiện các biện pháp phòng chống GLTM. Vì vậy, Tổ chức Hải quan Thế giới đã triệu tập Hội nghị chống gian GLTM với sự tham gia của đại diện Hải quan từ hơn 50 nước và tổ chức quốc tế.
Hội nghị đã xác định các hình thức GLTM và đề ra các biện pháp cụ thể phòng chống tệ nạn này. SV : Mai Lan Phương 12 Líp CQ45/05.01 Học viện Tài Chính Luận văn tốt nghiệp Theo tài liệu số 36 623 ngày 28/5/1995 của Hội nghị Quốc tế lần thứ V về chống GLTM do WCO họp tại Brussels (Bỉ) đã khẳng định GLTM tồn tại dưới 16 hình thức sau: 1.