CHƯƠNG 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THUC TIEN VE HOAT ĐỘNG CHÓNG BUON LAU VÀ GIAN LAN THUONG MAI CUA NGANH HAI QUAN 1.Téng quan tình hình nghiên cứu 1.Nội dung tong quan Trong xu thé Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thé giới, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại dự báo còn diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng. Đối tượng của hoạt động buôn lậu có những phương thức ngày càng đa dạng, biến đôi với lực lượng tham gia tăng, phạm vi hoạt động rộng. Nghiên cứu thực tế cho thấy, hiện nay các đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại sử dụng nhiều cách, lợi dụng kẽ hở của cơ chế chính sách để thực hiện các hành vi gây khó khăn cho các lực lượng chức năng trong phát hiện, bắt giữ, điều tra và xử lý. Trên đường biên giới và các cửa khẩu, lối mở các đối tượng buôn lậu tập trung vận chuyển các mặt hàng nhạy cảm, có lợi nhuận lớn như thuốc lá, nguyên liệu thuốc lá, rượu, đồ điện tử dân dụng, vai, mỹ phẩm, dược liệu, thuốc bảo vệ thực phẩm, thuốc thú y, động vật hoang dã quý hiếm.
Trên đường không, việc lợi dụng hành lý mang theo dé nhập lậu thuốc chữa bệnh, mỹ phẩm, thực pham chức năng, hàng hiệu cũng diễn biến phức tạp. Hoạt động buôn lậu, vận chuyền trái phép ma túy dạng heroin, ma túy tổng hợp từ nước ngoài vào Việt Nam cũng có chiều hướng gia tăng. Gian lận thương mại thông qua các hoạt động xuất nhập khâu hàng hóa tập trung lợi dụng sự thông thoáng trong quy trình thủ tục hải quan và các kẽ hở của chế độ chính sách. Trong đó, tình trạng doanh nghiệp lợi dụng việc được phân vào luồng xanh, được miễn kiểm tra để khai báo sai về trị giá, sé luong, chat lượng hang hóa gia tăng.
Đặc biệt, còn có tình trạng làm giả hồ sơ chứng từ, thông đồng với đối tác nước ngoài, lập hóa đơn hạ thấp giá trị thực dé trốn thuế, thông đồng nhập khâu hàng cắm, hàng kém chất lượng nhưng khi bị phát hiện thì lấy lý do là nhằm lẫn trong việc gửi hàng có xác nhận của người gửi để trốn tránh trách nhiệm. Hàng tạm nhập tái xuất vẫn có nguy cơ thẩm lậu vào thị trường nội địa chủ yếu là những mặt hàng cam, có thuế suất cao. Thực tế này đỏi hỏi việc thực thi chính sách chống buôn lậu, gian lận thương mại thời gian tới cần hướng tới những giải pháp bền vững. Do đó, nghiên cứu về hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại đã được các nhà nghiên cứu quan tâm và đây mạnh trong thời gian vừa qua.
Ngoài một số bài báo nghiên cứu theo tình huống, theo thực trạng của từng đơn vị địa phương còn có một số luận văn tiến sỹ, thạc sĩ cũng nghiên cứu về vấn dé này. Trong các nghiên cứu ở trên thế gi0i, van dé chéng buôn lậu và gian lận thương mai được Tổ chức Hải quan thế giới khá quan tâm bang cách tạo ra một diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa các đoàn đại biểu của hải quan, WCO xây dựng và phát triển nhiều công ước và công cụ quốc, cũng như cung cấp các trợ giúp kỹ thuật và đào tạo cho các thành viên. Cùng với phát triển của thương mại quốc tế thì hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại ngày càng gia tăng và ảnh hưởng nghiêm trọng tới quyền lợi chính đáng của các nước tham gia hoạt động thương mại quốc tế, hơn nữa buôn lậu - gian lận thương mại không chỉ giới hạn trong từng quốc gia mà còn mang tính quốc tế với vô số phương thức, hình thức, do đó cần thiết phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa hải quan các nước, vùng lãnh thé. Xuất phát từ lý do này WCO đã thông qua một số Công ước quan trọng như: Công ước về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong ngăn chặn, tran áp và điều tra các vi phạm Hải quan - Công ước Nairobi, có hiệu lực từ năm 1980 (đã nêu ở trên); Công ước về hỗ trợ hành chính lẫn nhau trong các vấn đề Hải quan - Công ước Johannesburg, thông qua tháng 7 năm 2003.
Ngoài ra WCO còn tô chức nhiều hội nghị quốc tế về chuyên đề về 6 “chống gian lận thương mại” tại các khu vực khác nhau trên thế giới. Đây là những điều kiện hết quan trọng giúp Hải quan các nước, vùng lãnh thô tăng cường hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại. Bên cạnh đó, hoạt động chia sẻ thông tin nói chung và thông tin tinh báo (thông tin nghiệp vu) nói riêng là một trong những trụ cột trong chiến lược kiểm soát của WCO, do đó WCO đã thiết lập một mạng lưới thu thập, thông tin tình báo thông qua 11 Văn phòng đầu mối liên lạc tình báo khu vực (gọi tắt là RILO) trên khắp thé giới. Chức năng của các Văn phòng tình báo này là thu thập, phân tích các dữ liệu cũng như phô biến các thông tin về xu hướng, phương thức thủ đoạn, tuyến đường trọng điểm và các vụ việc buôn lậu, gian lận thương mại điển hình.
Cơ chế hoạt động của RILO được hỗ trợ bởi Mạng kiểm soát hải quan ( mang CEN). Đây là một cơ sở dữ liệu toàn cầu về thu thập, phân tích thông tin với các mục tiêu trao đôi thông tin tình báo, mục đích của cơ chế hoạt động này là nhằm tăng cường tính hiệu quả trong trao đối chia sé thông tin cũng như hợp tác giữa các cơ quan Hải quan nhằm chống lại các loại tội phạm xuyên quốc gia. Việc tìm hiểu các nghiên cứu chuyên sâu từ lý luận đến vận dụng thực tiễn của các nước trên thế giới là khó khăn và không khả thi đối với nội dung của một luận văn thạc sĩ, thậm chí đối với Ngành Hải quan khi nghiên cứu tìm hiểu về vấn đề chống buôn lậu cũng gặp khó khăn như vậy. Đối với công trình nghiên cứu ở trong nước có: luận văn tiến sỹ của Nguyễn Phi Hùng - “Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm soát của cơ quan Hải quan Việt Nam ở các cửa khẩu Cảng hàng không quốc tế nham đảm bảo an ninh quốc gia” năm 2007 tập trung chủ yếu vào việc đưa ra các tồn tại, sai sót trong kiểm tra, giám sát, kiểm sóat hoạt động của cán bộ hải quan trong các khâu từ đó đê xuât các giải pháp đê nâng cao hoạt động nghiệp vụ hải quan trong kiểm tra giám sát khu vực cảng hàng không quốc tế Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Văn Tho “Nang cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm của cơ quan Hải quan Việt Nam ở cửa khẩu hàng không quốc tế Nội Bài và Tân Sơn Nhất thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tẾ” năm 2011 đã chỉ ra những sai phạm, vụ việc vi phạm pháp luật điển hình tiêu biểu tại hai cửa khẩu cảng hang không lớn nhất Việt Nam, đưa ra cái nhìn tổng quan nhất về công tác phòng chống tội phạm của cơ quan Hải quan tại hai điểm nóng này, đồng thời đưa ra các giải pháp dé day mạnh công tác phòng chống tội phạm nói chung cũng như chống buôn lậu và gian lận thương mại nói riêng.
Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Hải Đăng “Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước của cơ quan hải quan về phòng, chống buôn lậu tại cửa khẩu Cảng hang không sân bay quốc tế Nội Bai” năm 2016, đã cho thay việc tăng cường chống buôn lậu và gian lận thương mại: kế từ năm 2015, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại đang ngày càng diễn biến phức tạp, phương thức thủ đoạn tinh vi hon, vi phạm nghiệm trọng hơn, hoạt động buôn lậu có tô chức và chuyên nghiệp cao, lợi dụng những bat cập về cơ chế, chính sách trong điều hành xuất nhập khẩu. Nhiều vụ vi phạm bị phát hiện có sự câu kết của các đối tượng buôn lậu trong nước với các đôi tượng ở nước ngoài và một số cán bộ tha hóa, biến chất của các lực lượng chức năng. Bên cạnh đó, ngành Hải quan nói riêng và các cơ quan quản lý nhà nước khác nói chung đang từng bước thay đôi hoàn thiện dé từng bước nâng cao hoạt động chống buôn lậu, gian lận thương mại. Bên cạnh đó, trong hoạt động nghiên cứu của ngành Hải quan cũng có một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành có liên quan như: đề tài “Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh đối với hoạt động 8 buôn lậu và vận chuyển trái phép mặt hàng khoáng sản qua biên giới của cơ quan hải quan” của Nguyễn Phi Hùng.
Đồng thời, Đề tài “Giải pháp nâng cao năng lực giám sát hàng hoá xuất nhập khẩu tại sân bay quốc tế Tân Son Nhat” của Phan Minh Lê, đã cho thay: Thống kê của cục Hải quan TP. Hồ Chí Minh cho thấy, chỉ trong 2 tháng cuối năm 2017, lực lượng chức năng của đơn vi này đã phát hiện và bắt giữ 5 vụ liên quan tới hàng là quà biếu chứa ma túy, thuốc lắc và cocaine với số lượng gần 2kg. Năm 2017, các đội hải quan đã phát hiện và bắt giữ 25 vụ thu giữ 1,6kg heroin, gần 1,8kg cocaine, 554g Methamphetamine, gần 4kg thuốc lắc và 30kg cần sa. Theo quy định, trừ các loại hàng hóa nằm trong danh mục cấm nhập khẩu, quả biếu, tặng có thể thuộc đủ loại mặt hàng.
Tuy nhiên, lợi dụng chính sách thông thoáng, nhiều đối tượng đã nhập hang cấm dưới vỏ bọc này. Trên thực tế, đã có những trường hợp hang tuồn về Việt Nam núp trong các vỏ bọc là các loại bánh kẹo, mỹ phẩm, quần áo. dưới danh nghĩa là quà biếu, quà tặng nhưng thực chất chủ yếu là thuốc lắc, ma túy các loại. Hải quan TP.
Hồ Chí Minh cho biết đây là những mặt hàng có lợi nhuận cao nên các đối tượng bất chấp quy định của pháp luật tìm cách nhập về Việt Nam đề tiêu thụ. Bên cạnh đó, ma túy, thuốc lắc. là nhóm mặt hàng nhỏ, dễ cất giấu, vận chuyền. nên cũng được các đối tượng chọn để thực hiện trong thời điểm hiện nay dưới danh nghĩa quà biếu, qua tặng.
Đề tài “Nâng cao năng lực đấu tranh chống gian lận về số lượng đối với hàng xuất khẩu tại các Cục Hải Quan tại Khu vực Tây Nam Bộ” của Trần Quốc Hoàn, đã chỉ rõ: Tình hình buôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, đặc biệt là nhóm hàng mỹ phẩm, thực phâm chức năng, được liệu và vị thuốc y học cô truyền van đang diễn ra rất phức tạp.