Thủ Tục Tố Tụng Thân Thiện Đối Với Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội Từ Thực Tiễn Tỉnh Bắc Ninh

Chuyên khảo phân tích Luận văn thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ thực tiễn tỉnh bắc ninh, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Trần Thị Hoan
• Người hướng dẫn: TS. Lê Lan Chi
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Thủ Tục Tố Tụng Thân Thiện Đối Với Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội Từ Thực Tiễn Tỉnh Bắc Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG THÂN THIỆN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, mục đích của thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.2. Khái niệm thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.3. Đặc điểm thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.4. Mục đích của thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.5. Cơ sở quy định thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.6. Một số mô hình tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trên thế giới
• 1.7. Mô hình tố tụng thân thiện với người dưới 18 tuổi phạm tội trong pháp luật quốc tế
• 1.8. Thủ tục tố tụng thân thiện với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Pháp
• 1.9. Thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Nga
• 1.10. Thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở Hoa Kỳ
• 1.11. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG THÂN THIỆN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TẠI TỈNH BẮC NINH
• 2.1. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.2. Quy định về phạm vi chủ thể được áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện
• 2.3. Quy định về nguyên tắc tiến hành tố tụng
• 2.4. Quy định về đối tượng chứng minh
• 2.5. Quy định về người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng
• 2.6. Quy định về việc áp dụng biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế
• 2.7. Quy định về thủ tục tố tụng
• 2.8. Thực tiễn thi hành quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• 2.9. Tổng quan về tình hình kinh tế, xã hội tỉnh Bắc Ninh và các yếu tố tác động đến việc người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2.10. Kết quả đạt được trong áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh
• 2.11. Những hạn chế, tồn tại trong thực hiện thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và nguyên nhân
• 2.12. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN THỦ TỤC TỐ TỤNG THÂN THIỆN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
• 3.1. Giải pháp hoàn thiện một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015
• 3.2. Các giải pháp về tổ chức và thực hiện pháp luật
• 3.3. Tăng cường năng lực chuyên môn của hệ thống cán bộ tư pháp
• 3.4. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục và hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 3.5. Xây dựng cơ chế phối hợp giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án, các cơ quan, tổ chức khác
• 3.6. Tăng cường các thiết chế nhà trường, gia đình và xã hội
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thủ Tục Tố Tụng Thân Thiện Cho Trẻ Em

Thủ tục tố tụng hình sự đối với người dưới 18 tuổi là một vấn đề quan trọng, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt. Ở lứa tuổi này, các em chưa phát triển đầy đủ về tâm sinh lý, nhận thức và kinh nghiệm sống còn hạn chế. Do đó, các em dễ bị kích động, lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, các quyết định, hành vi tố tụng cần đảm bảo tính thân thiện, tránh gây tổn thương và tác động tiêu cực đến quá trình phục hồi nhân cách, giáo dục, cải tạo. Việc đặt ra thủ tục tố tụng thân thiện có ý nghĩa quan trọng, vừa bảo vệ trật tự xã hội, vừa thể hiện trách nhiệm của nhà nước trong việc chăm sóc, giáo dục trẻ em, giúp các em sửa chữa sai lầm và trở thành người có ích cho xã hội. Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 và các văn bản pháp luật khác đã có nhiều quy định về thủ tục tố tụng liên quan đến người dưới 18 tuổi, trong đó có những quy định thể hiện yếu tố tố tụng thân thiện. Tuy nhiên, các quy định này vẫn còn nhiều điểm chưa đáp ứng được yêu cầu thân thiện, một số quy định còn mang tính hình thức, chưa sát với thực tế.

1.1. Định Nghĩa Thủ Tục Tố Tụng Hình Sự Người Dưới 18 Tuổi

Trước đây, khái niệm 'người chưa thành niên' (NCTN) được sử dụng phổ biến. Hiện nay, khái niệm 'người dưới 18 tuổi phạm tội' được sử dụng thay thế. Theo đó, người dưới 18 tuổi là người chưa đủ 18 tuổi. Có một số điểm khác biệt giữa người dưới 18 tuổi và người thành niên. Người dưới 18 tuổi chưa phát triển đầy đủ về thể chất, trí tuệ, tâm lý và chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân. Điều 40 (1) Công ước quyền trẻ em đề cập đến người chưa thành niên phạm tội là trẻ em có hành vi vi phạm pháp luật hình sự. UNICEF định nghĩa NCTN làm trái pháp luật là những người dưới 18 tuổi phải làm việc với hệ thống tư pháp do bị nghi ngờ hay bị cáo buộc là phạm tội.

1.2. Mục Đích Của Tố Tụng Thân Thiện Với Trẻ Em Là Gì

Mục đích chính của thủ tục tố tụng thân thiện là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi phạm tội. Điều này bao gồm việc đảm bảo các em được đối xử công bằng, nhân đạo, được tham gia vào quá trình tố tụng một cách đầy đủ và được bảo vệ khỏi những tác động tiêu cực từ quá trình này. Thủ tục tố tụng thân thiện cũng hướng đến việc tạo điều kiện cho các em sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng và trở thành người có ích cho xã hội. Đồng thời, thủ tục này cũng góp phần phòng ngừa tội phạm và bảo vệ trật tự an toàn xã hội.

II. Thách Thức Trong Xử Lý Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội

Thực tiễn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở tỉnh Bắc Ninh cũng như các địa phương khác cho thấy tình hình tội phạm, số vụ, số người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn diễn biến phức tạp. Các cơ quan tiến hành tố tụng đã cố gắng vận dụng linh hoạt những quy định của pháp luật để bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, thực tiễn tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, chưa đảm bảo tố tụng thân thiện do đội ngũ cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp còn thiếu; trình độ nghiệp vụ, hiểu biết khoa học giáo dục người dưới 18 tuổi còn yếu, cơ sở vật chất chưa bảo đảm. Điều này đặt ra nhiều rào cản, nhiều vấn đề cần giải quyết trong đó có việc đánh giá hiệu quả của các quy định tố tụng hình sự để hoạt động tố tụng thực sự trở nên thân thiện.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Lực Cho Tòa Án Vị Thành Niên Tại Bắc Ninh

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về nguồn lực, bao gồm cả nhân lực và vật lực. Số lượng cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp có chuyên môn sâu về tâm lý, giáo dục người dưới 18 tuổi còn hạn chế. Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho công tác điều tra, truy tố, xét xử thân thiện với trẻ em còn thiếu thốn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của quá trình tố tụng.

2.2. Rào Cản Về Nhận Thức Về Quy Trình Tố Tụng Đối Với Người Chưa Thành Niên

Nhận thức về tầm quan trọng của thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa được đầy đủ và sâu sắc trong một bộ phận cán bộ tư pháp và người dân. Một số người vẫn còn quan niệm rằng việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội cần phải nghiêm khắc như người lớn, chưa chú trọng đến yếu tố giáo dục, cảm hóa. Điều này dẫn đến việc áp dụng các biện pháp xử lý chưa phù hợp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phục hồi nhân cách của các em.

2.3. Khó Khăn Trong Tái Hòa Nhập Cộng Đồng Cho Người Dưới 18 Tuổi

Quá trình tái hòa nhập cộng đồng cho người dưới 18 tuổi phạm tội sau khi chấp hành xong hình phạt hoặc các biện pháp xử lý khác còn gặp nhiều khó khăn. Các em thường bị kỳ thị, phân biệt đối xử từ gia đình, bạn bè và xã hội. Thiếu các chương trình hỗ trợ, tư vấn tâm lý, giáo dục, dạy nghề và tạo việc làm cho các em. Điều này làm tăng nguy cơ tái phạm tội.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Tố Tụng Thân Thiện Tại Bắc Ninh

Để nâng cao hiệu quả thực hiện thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật, tăng cường nguồn lực, nâng cao nhận thức và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức liên quan. Đồng thời, cần chú trọng đến yếu tố phòng ngừa tội phạm và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho người dưới 18 tuổi phạm tội.

3.1. Hoàn Thiện Luật Trẻ Em Và Tố Tụng Hình Sự Hiện Hành

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật tố tụng hình sự để đảm bảo tính thân thiện, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của người dưới 18 tuổi. Cần quy định cụ thể hơn về quyền của người dưới 18 tuổi trong quá trình tố tụng, về vai trò của người đại diện hợp pháp, người bào chữa, người giám hộ. Cần có quy định riêng về thủ tục lấy lời khai, hỏi cung, đối chất, xét hỏi đối với người dưới 18 tuổi.

3.2. Tăng Cường Đội Ngũ Điều Tra Viên Thân Thiện Với Trẻ Em

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp, đặc biệt là về tâm lý, giáo dục người dưới 18 tuổi. Cần có cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm cán bộ có năng lực, phẩm chất tốt, có tinh thần trách nhiệm cao và yêu trẻ em vào làm công tác liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội.

3.3. Xây Dựng Trung Tâm Hỗ Trợ Pháp Lý Cho Trẻ Em Tại Bắc Ninh

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cho cán bộ tư pháp, người dân và đặc biệt là cho chính người dưới 18 tuổi. Cần xây dựng các tài liệu, ấn phẩm, video clip dễ hiểu, sinh động về thủ tục tố tụng thân thiện để phổ biến rộng rãi trong cộng đồng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Thủ Tục Tố Tụng Thân Thiện Tại Bắc Ninh

Việc áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại Bắc Ninh đã đạt được những kết quả nhất định. Các cơ quan tiến hành tố tụng đã chú trọng đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi, tạo điều kiện cho các em tham gia vào quá trình tố tụng một cách đầy đủ và được bảo vệ khỏi những tác động tiêu cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục để nâng cao hiệu quả thực hiện thủ tục này.

4.1. Báo Cáo Công Tác Bảo Vệ Trẻ Em Trong Tố Tụng Hình Sự

Cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, các cơ quan, tổ chức khác như Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Đoàn Luật sư, Hội Bảo vệ quyền trẻ em trong quá trình giải quyết vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi. Cần có quy chế phối hợp cụ thể về việc cung cấp thông tin, hỗ trợ pháp lý, tư vấn tâm lý, giáo dục, dạy nghề cho người dưới 18 tuổi.

4.2. Thống Kê Tội Phạm Vị Thành Niên Tại Bắc Ninh Gần Đây

Cần tăng cường vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục, quản lý, giám sát người dưới 18 tuổi. Cần xây dựng môi trường sống lành mạnh, an toàn, thân thiện với trẻ em. Cần có các chương trình phòng ngừa tội phạm, tệ nạn xã hội trong trường học và cộng đồng.

V. Tương Lai Của Tố Tụng Thân Thiện Cho Người Dưới 18 Tuổi

Thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là một xu hướng tất yếu trong quá trình cải cách tư pháp và xây dựng nhà nước pháp quyền. Việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường nguồn lực, nâng cao nhận thức và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức liên quan sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện thủ tục này, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi, tạo điều kiện cho các em sửa chữa sai lầm và trở thành người có ích cho xã hội.

5.1. Chính Sách Hình Sự Đối Với Người Dưới 18 Tuổi Trong Tương Lai

Chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng nhân đạo, giáo dục, cảm hóa. Cần hạn chế áp dụng hình phạt tù đối với người dưới 18 tuổi, ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý không giam giữ như giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. Cần tạo điều kiện cho người dưới 18 tuổi được học tập, lao động, vui chơi giải trí để tái hòa nhập cộng đồng.

5.2. Phát Triển Văn Phòng Luật Sư Chuyên Về Trẻ Em Tại Bắc Ninh

Cần khuyến khích sự phát triển của các văn phòng luật sư chuyên về trẻ em, các tổ chức xã hội hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ quyền trẻ em. Cần tạo điều kiện cho các luật sư, chuyên gia pháp lý tham gia vào quá trình tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 2016 đến 2020, tỉnh Bắc Ninh ghi nhận tổng số khoảng 57.000 bị can dưới 18 tuổi phạm tội, chiếm khoảng 3,39% tổng số vụ án và 3,21% tổng số bị can trên địa bàn. Mặc dù số lượng người dưới 18 tuổi phạm tội có xu hướng giảm nhẹ trong những năm gần đây, nhưng tính chất và mức độ nguy hiểm của các hành vi phạm tội lại có chiều hướng gia tăng, với nhiều vụ án đặc biệt nghiêm trọng do nhóm đối tượng này thực hiện. Độ tuổi chủ yếu phạm tội tập trung trong nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, chiếm hơn 93% tổng số bị can dưới 18 tuổi bị khởi tố. Các nhóm tội phổ biến gồm tàng trữ trái phép chất ma túy, cố ý gây thương tích, trộm cắp tài sản, cướp tài sản và giết người.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm đối tượng đặc biệt này trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành thủ tục tố tụng thân thiện tại tỉnh Bắc Ninh, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 và các hoạt động tố tụng liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội trên địa bàn tỉnh trong 5 năm gần nhất.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự, đồng thời nâng cao chất lượng công tác bảo vệ quyền trẻ em trong lĩnh vực tư pháp hình sự, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và yêu cầu cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về thủ tục tố tụng thân thiện với người dưới 18 tuổi phạm tội, bao gồm:

• Lý thuyết về quyền trẻ em và tư pháp thân thiện với trẻ em: Nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ em trong mọi hoạt động tố tụng, phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em và Quy tắc Bắc Kinh của Liên hợp quốc.
• Mô hình tố tụng đặc biệt dành cho người dưới 18 tuổi: Phân tích các đặc điểm tâm sinh lý, nhận thức của người dưới 18 tuổi để xây dựng thủ tục tố tụng phù hợp, giảm thiểu tổn thương tâm lý và tăng cường giáo dục, cải tạo.
• Khái niệm thủ tục tố tụng thân thiện: Là hệ thống các thủ tục tố tụng đặc biệt, bao gồm nguyên tắc, quy định, biện pháp và tổ chức thực hiện nhằm đảm bảo sự tôn trọng, thấu hiểu, bảo vệ quyền lợi và phát triển lành mạnh cho người dưới 18 tuổi phạm tội.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: người dưới 18 tuổi phạm tội, thủ tục tố tụng thân thiện, nguyên tắc tiến hành tố tụng, biện pháp ngăn chặn phù hợp, quyền bào chữa và đại diện hợp pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích các quy định pháp luật hiện hành, tổng hợp các quan điểm lý luận và thực tiễn thi hành tại tỉnh Bắc Ninh.
• Phương pháp so sánh: So sánh mô hình tố tụng thân thiện của Việt Nam với các mô hình quốc tế tại Pháp, Nga và Hoa Kỳ để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp nghiên cứu định lượng: Thu thập và phân tích số liệu thống kê về tình hình người dưới 18 tuổi phạm tội tại Bắc Ninh trong 5 năm (2016-2020), bao gồm số vụ án, số bị can, độ tuổi và nhóm tội phạm.
• Phương pháp nghiên cứu định tính: Phỏng vấn, khảo sát cán bộ tư pháp và các bên liên quan để đánh giá thực trạng thi hành thủ tục tố tụng thân thiện.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hơn 2.000 bị can dưới 18 tuổi bị khởi tố, cùng các cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán và đại diện gia đình, nhà trường tại Bắc Ninh. Phương pháp chọn mẫu theo phương pháp ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2016 đến 2020, tập trung vào các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phạm vi áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện được mở rộng nhưng còn thiếu thống nhất
   Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện cho người dưới 18 tuổi, bao gồm người bị buộc tội, bị hại và người làm chứng. Tuy nhiên, có sự thiếu thống nhất trong quy định về đối tượng như người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp chưa được đề cập đầy đủ.

2. Nguyên tắc tiến hành tố tụng được quy định rõ nhưng còn hạn chế về bảo mật thông tin
   Luật quy định 7 nguyên tắc tiến hành tố tụng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích người dưới 18 tuổi, trong đó có nguyên tắc bảo đảm thủ tục thân thiện, phù hợp tâm lý và lứa tuổi. Tuy nhiên, việc giữ bí mật cá nhân trong các giai đoạn tố tụng ngoài xét xử chưa được quy định cụ thể, gây khó khăn trong thực tiễn.

3. Yêu cầu chứng minh bổ sung các tình tiết đặc thù chưa đầy đủ
   Ngoài các chứng cứ thông thường, cơ quan tố tụng phải chứng minh điều kiện sinh sống, nguyên nhân, hoàn cảnh phạm tội của người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên, chưa có quy định bắt buộc chứng minh khả năng giáo dục, cải tạo của đối tượng, điều này ảnh hưởng đến việc áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.

4. Chất lượng người tiến hành tố tụng và sự tham gia của đại diện còn hạn chế
   Mặc dù luật yêu cầu người tiến hành tố tụng phải có kiến thức về tâm lý người dưới 18 tuổi và bắt buộc có người bào chữa, đại diện gia đình, nhà trường tham gia, nhưng thực tế đội ngũ cán bộ tư pháp còn thiếu về chuyên môn và kinh nghiệm. Ngoài ra, các đối tượng như cán bộ quản giáo, giám định viên chưa được đào tạo đầy đủ về đặc thù này.

5. Biện pháp ngăn chặn ưu tiên giáo dục, hạn chế tạm giam nhưng còn khó khăn trong áp dụng
   Biện pháp giám sát được ưu tiên, tạm giam chỉ áp dụng khi thật cần thiết với thời hạn rút ngắn còn 2/3 so với người trưởng thành. Tuy nhiên, việc xác định tuổi trong trường hợp giữ người khẩn cấp gặp khó khăn, dẫn đến lạm dụng biện pháp cưỡng chế. Thời gian thông báo cho gia đình người dưới 18 tuổi khi bị bắt, tạm giữ được quy định rõ trong 24 giờ, góp phần bảo vệ quyền lợi.

Thảo luận kết quả

Các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã thể hiện sự tiến bộ trong việc xây dựng thủ tục tố tụng thân thiện với người dưới 18 tuổi phạm tội, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế như Công ước quyền trẻ em và Quy tắc Bắc Kinh. Việc mở rộng phạm vi áp dụng và quy định nguyên tắc tiến hành tố tụng thể hiện quan điểm nhân đạo, lấy lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành tại Bắc Ninh cho thấy nhiều khó khăn do hạn chế về năng lực chuyên môn của cán bộ tư pháp, thiếu cơ sở vật chất và sự phối hợp giữa các cơ quan. Việc xác định tuổi chính xác còn nhiều bất cập, ảnh hưởng đến việc áp dụng trách nhiệm hình sự và biện pháp xử lý. Các biện pháp ngăn chặn vẫn có nguy cơ bị lạm dụng do quy định chưa rõ ràng về điều kiện áp dụng.

So sánh với các mô hình quốc tế tại Pháp, Nga và Hoa Kỳ, Việt Nam đã có những bước đi phù hợp nhưng cần hoàn thiện hơn về mặt tổ chức, đào tạo chuyên môn và quy định pháp luật chi tiết hơn để đảm bảo thủ tục tố tụng thực sự thân thiện, giảm thiểu tổn thương tâm lý và tăng cường giáo dục, cải tạo người dưới 18 tuổi phạm tội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng số vụ án và bị can dưới 18 tuổi theo năm, bảng phân loại nhóm tội phạm và độ tuổi, cũng như sơ đồ mô tả quy trình tố tụng thân thiện và các bên tham gia.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về thủ tục tố tụng thân thiện

   • Rà soát, sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự để thống nhất phạm vi áp dụng, bổ sung quy định về bảo mật thông tin trong tất cả các giai đoạn tố tụng.
   • Bổ sung quy định bắt buộc chứng minh khả năng giáo dục, cải tạo người dưới 18 tuổi phạm tội.
   • Thời gian và điều kiện áp dụng biện pháp ngăn chặn cần được hướng dẫn chi tiết để tránh lạm dụng.

2. Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ tư pháp

   • Tổ chức đào tạo chuyên sâu về tâm lý, khoa học giáo dục người dưới 18 tuổi cho điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán và cán bộ liên quan.
   • Thành lập các đơn vị chuyên trách hoặc bộ phận chuyên biệt giải quyết vụ án có người dưới 18 tuổi phạm tội tại các cơ quan tố tụng.

3. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan và tổ chức liên quan

   • Xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội trong quá trình tố tụng và giáo dục người dưới 18 tuổi phạm tội.
   • Phát huy vai trò của đại diện gia đình, nhà trường và tổ chức xã hội trong việc bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ người dưới 18 tuổi.

4. Cải thiện cơ sở vật chất và môi trường tố tụng thân thiện

   • Đầu tư xây dựng phòng xét xử thân thiện, khu vực tiếp xúc riêng biệt cho người dưới 18 tuổi tại tòa án và cơ quan điều tra.
   • Trang bị thiết bị hỗ trợ, tài liệu giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của người dưới 18 tuổi.

Các giải pháp trên cần được triển khai trong vòng 3-5 năm tới, với sự chủ trì của Bộ Tư pháp, phối hợp cùng các cơ quan tư pháp địa phương và các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ tư pháp và pháp luật

   • Điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán, luật sư tham gia giải quyết vụ án có người dưới 18 tuổi phạm tội sẽ được cung cấp kiến thức chuyên sâu về thủ tục tố tụng thân thiện, nâng cao hiệu quả công tác.

2. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước

   • Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao có thể sử dụng luận văn làm cơ sở để hoàn thiện chính sách, pháp luật và hướng dẫn thi hành.

3. Giảng viên và sinh viên ngành Luật

   • Giúp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội, phục vụ nghiên cứu và giảng dạy.

4. Các tổ chức xã hội và gia đình

   • Cung cấp thông tin về quyền lợi, thủ tục tố tụng thân thiện, giúp hỗ trợ, bảo vệ và giáo dục người dưới 18 tuổi phạm tội trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Thủ tục tố tụng thân thiện là gì?
   Thủ tục tố tụng thân thiện là hệ thống các quy định và biện pháp tố tụng đặc biệt nhằm bảo vệ quyền lợi, phù hợp với tâm sinh lý của người dưới 18 tuổi phạm tội, giảm thiểu tổn thương và tăng cường giáo dục.

2. Ai là đối tượng áp dụng thủ tục tố tụng thân thiện?
   Áp dụng cho người dưới 18 tuổi bị buộc tội, bị hại, người làm chứng trong vụ án hình sự, đặc biệt là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.

3. Nguyên tắc tiến hành tố tụng thân thiện gồm những gì?
   Bao gồm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, giữ bí mật cá nhân, sự tham gia của đại diện hợp pháp, quyền bào chữa, giải quyết nhanh chóng và phù hợp với tâm lý, lứa tuổi của người dưới 18 tuổi.

4. Làm thế nào để xác định tuổi người dưới 18 tuổi phạm tội?
   Căn cứ vào giấy khai sinh, giấy chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu hoặc giám định y khoa khi có nghi ngờ, áp dụng nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội.

5. Các biện pháp ngăn chặn nào được ưu tiên áp dụng?
   Ưu tiên áp dụng biện pháp giám sát, không tước quyền tự do; tạm giữ, tạm giam chỉ áp dụng khi thật cần thiết và thời hạn tạm giam được rút ngắn so với người trưởng thành.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và mục đích của thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, đồng thời phân tích thực trạng thi hành tại tỉnh Bắc Ninh.
• Phát hiện nhiều điểm mạnh trong quy định pháp luật hiện hành nhưng cũng chỉ ra các hạn chế về phạm vi áp dụng, bảo mật thông tin, năng lực cán bộ và áp dụng biện pháp ngăn chặn.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực chuyên môn, tăng cường phối hợp liên ngành và cải thiện cơ sở vật chất nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện thủ tục tố tụng thân thiện.
• Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền trẻ em, phù hợp với chuẩn mực quốc tế và yêu cầu cải cách tư pháp tại Việt Nam.
• Khuyến nghị các cơ quan chức năng triển khai các giải pháp trong vòng 3-5 năm tới để xây dựng hệ thống tố tụng thân thiện, góp phần giảm thiểu tội phạm vị thành niên và phát triển xã hội bền vững.

Quý độc giả và các cơ quan liên quan được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả công tác tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG THÂN THIỆN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Khái niệm, đặc điểm, mục đích của thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm thủ tục tố tụng thân thiện đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Người dưới 18 tuổi phạm tội Trước đây trong hệ thống pháp luật Việt Nam và khoa học pháp lý, khái niệm người chưa thành niên (NCTN) được sử dụng nhiều hơn.

Đến thời điểm Bộ luật hình sự (BLHS) năm 2015 được ban hành, khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội được đưa ra để thay thế khái niệm người chưa thành niên. Thuật ngữ này được nhận thức khác nhau, tùy theo góc độ, lĩnh vực. Theo nhà tâm lý học G.Stanley Hall, thời kỳ chưa thành niên là thời kỳ quá độ tuổi trẻ em chuyển lên người lớn và là thời kỳ gắn liền với những xung đột, xáo trộn tâm trạng, nó cũng được quan niệm đồng nghĩa với tuổi đang lớn hoặc đang trưởng thành [13]. Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc (LHQ) về áp dụng pháp luật với NCTN (Quy tắc Bắc Kinh) không đưa ra khái niệm về NCTN mà chỉ đưa ra thuật ngữ “người ít tuổi”.

Theo Quy tắc số 2.1 mục a của Quy tắc Bắc Kinh thì “Người chưa thành niên là người ít tuổi tuỳ theo từng hệ thống pháp luật có thể bị xét xử vì phạm pháp theo phương thức khác với xét xử người lớn” [21]. Quy tắc của LHQ về bảo vệ NCTN bị tước quyền tự do được Đại hội đồng LHQ thông qua ngày 14/12/1990, có ghi nhận tại Quy tắc số 11 mục a rằng, NCTN là người dưới 18 tuổi, giới hạn tuổi dưới mức này cần phải được pháp luật xác định và không được tước quyền tự do của NCTN. Ở Việt Nam, theo Từ điển tiếng Việt, NCTN được hiểu như sau: “Người chưa thành niên là người chưa phát triển đầy đủ, toàn diện về thể lực, trí tuệ, tinh thần cũng như chưa có đầy đủ về quyền và nghĩa vụ công dân” [53, tr. Định nghĩa này đã chỉ rõ, NCTN là người chưa hoàn thiện cả về thể lực, trí lực lẫn tinh thần.

Tuy nhiên, nếu chỉ xem xét khái niệm NCTN theo Từ điển tiếng Việt thì rất khó xác định phạm vi đối tượng cụ thể trong cơ cấu dân số là NCTN. Theo đó, yếu tố để xác định đối tượng là NCTN hoàn toàn phụ thuộc vào dấu hiệu sự phát triển về 6 tâm sinh lý, nhận thức. Dấu hiệu này được xác định bởi yếu tố định tính, còn yếu tố định lượng (có thể coi độ tuổi là yếu tố định lượng) chưa được xác định. Nếu tiếp cận khái niệm NCTN trên phương diện pháp lý, pháp luật Việt Nam hiện hành, độ tuổi của NCTN đã được thống nhất trong Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật dân sự, Bộ luật lao động, Luật xử lý vi phạm hành chính và một số văn bản quy phạm pháp luật khác.

Như vậy về độ tuổi, NCTN là người chưa đủ 18 tuổi. Có thể nhận thấy một số điểm khác biệt của người dưới 18 tuổi so với người thành niên: (i) NCTN là người chưa phát triển đẩy đủ về thể chất. Điểm khác biệt này là do nhân tố sinh học; (ii) người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển đầy đủ về trí tuệ và tâm lý, sinh lý. Quá trình sinh học, trí tuệ của nhóm đối tượng này phát triển song song với sự phát triển về thể chất.

Người dưới 18 tuổi chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân. Độ tuổi của người dưới 18 tuổi là ranh giới để phân biệt họ với người thành niên. Theo đó người chưa đủ 18 tuổi là người chưa có đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân. Suy ra, người chưa thành niên hay người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần, chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý như người đủ 18 tuổi trở lên (đã thành niên).

Điều 40 (1) Công ước quyền trẻ em đề cập đến người chưa thành niên phạm tội là trẻ em có hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Điều 37 còn đề cập đến khái niệm trẻ em bị tước tự do. Khái niệm này có thể được hiểu (tương đương với) là NCTN phạm tội bị tước tự do. Ngoài các khái niệm trên, một thuật ngữ khác cũng thường được sử dụng bởi một số cơ quan nhân quyền LHQ và tổ chức quốc tế khác, đó là trẻ em làm trái pháp luật, NCTN vi phạm pháp luật.

Theo UNICEF, NCTN làm trái với pháp luật là những người dưới 18 tuổi phải làm việc với hệ thống tư pháp do bị nghi ngờ hay bị cáo buộc là phạm tội. Cũng có quan điểm cho rằng, NCTN vi phạm pháp luật hay làm trái pháp luật được hiểu là “những người dưới 18 tuổi đã thực hiện, hoặc bị tố cáo là đã thực hiện một hành vi vi phạm pháp luật (hành chính hoặc hình sự)” [63]. Như vậy, khái niệm NCTN vi phạm pháp luật có nội hàm rộng hơn khái niệm NCTN phạm tội, do vi phạm pháp luật không có nghĩa chỉ bao gồm pháp luật hình sự, và không có nghĩa trong mọi trường hợp sẽ 7 dẫn đến hậu quả là NCTN bị truy cứu trách nhiệm hình sự và bị xác định là phạm tội như với trường hợp NCTN phạm tội. Trong luật hình sự và tố tụng hình sự ở Việt Nam, NCTN phạm tội là thuật ngữ được sử dụng nhiều.

Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999 có một chương riêng (chương X): Những quy định đối với người chưa thành niên phạm tội. Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 cũng đề cập đến khái niệm người chưa thành niên phạm tội trong nhiều quy định của Chương XXXII (Thủ tục tố tụng với người chưa thành niên). BLTTHS năm 2015 tiếp nối những quy định về NCTN trước đây, nhưng thay đổi bằng việc quy định về khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội. Thực chất khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội không thay đổi về nội hàm so với quy định về NCTN phạm tội so với trước kia.

Tuy nhiên, việc xác định luôn giới hạn độ tuổi trong khái niệm này góp phần dễ dàng hơn cho việc áp dụng cũng như không cần các văn bản hướng dẫn thi hành. Theo pháp luật Việt Nam hiện nay, người phạm tội là “người có đủ dấu hiệu của chủ thể của tội phạm đã thực hiện hành vi được luật hình sự quy định là tội phạm” [52, tr. Người phạm tội có thể đã hoặc chưa thành niên - trong đó NCTN phạm tội là một bộ phận đặc biệt của người phạm tội nói chung, ranh giới ngăn cách NCTN phạm tội và người thành niên phạm tội là 18 tuổi tròn [67, tr. Người từ đủ 18 tuổi trở lên thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội và bị coi là tội phạm, họ được xem là những người đã thành niên phạm tội, còn người chưa đủ 18 tuổi mà thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm thì sẽ được xem là NCTN phạm tội.

Theo Điều 12 BLHS 2015, người dưới 18 tuổi phạm tội chỉ bao gồm những người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi. Luật hình sự quy định cụ thể, một người nếu chưa đủ 14 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc một người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm theo quy định của BLHS. Tuy nhiên, có một số vấn đề lý luận cần làm rõ khi đề cập tới khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội. Khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội thường được dùng cả trong tố tụng hình sự (TTHS).

Tuy nhiên, về mặt lý luận, khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội không đồng nhất với khái niệm người dưới 18 tuổi bị buộc tội do: thứ nhất, có trường hợp phạm tội khi dưới 18 tuổi nhưng khi khởi tố vụ án, 8 khởi động tiến trình tố tụng, họ đã trên 18 tuổi; thứ hai, phạm tội là từ chỉ trạng thái bị coi là có tội sau khi bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật, còn trước khi bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật, họ vẫn chưa bị coi là có tội mà chỉ coi là người bị buộc tội. Nhưng trong thực tiễn tư pháp hình sự, cũng như trong các văn bản pháp luật TTHS, khái niệm người phạm tội cũng thường được sử dụng để chỉ đối tượng người bị buộc tội và trở thành một tập quán ngôn ngữ pháp lý. Vì thế, khái niệm người dưới 18 tuổi phạm tội cũng được sử dụng trong TTHS với hàm ý chỉ người dưới 18 tuổi bị buộc tội. Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Thủ tục tố tụng là cách thức, trình tự, là nghi thức tiến hành xem xét một vụ việc hoặc giải quyết một vụ án đã được thụ lý hoặc khởi tố theo các qui định của pháp luật [65, tr.

Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa rộng, thủ tục tố tụng không chỉ là cách thức, trình tự, là nghi thức tiến hành xem xét một vụ việc hoặc giải quyết một vụ án mà là một hệ thống các yếu tố liên quan để triển khai, vận hành các cách thức, trình tự, nghi thức đó. Các yếu tố này liên quan như các thiết chế (cơ quan tiến hành tố tụng với con người, cơ sở vật chất…), người tham gia tố tụng, các nguyên tắc, chính sách và quy định (thể chế) để xác định tổng thể căn cứ, thẩm quyền, đối tượng, cách thức, trình tự thực hiện theo quy định của pháp luật. Việc giải quyết các vụ án hình sự được quy định áp dụng cho thủ tục TTHS. Tuỳ theo quan niệm và tiêu chí phân đoạn mà thủ tục TTHS được chia thành các giai đoạn: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, thi hành án, giám đốc thẩm và tái thẩm hay khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hay khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử… Bên cạnh những thủ tục TTHS được thiết kế nhằm giải quyết chung đối với các vụ án hình sự thông thường, còn có những thủ tục TTHS đặc biệt chỉ áp dụng cho một số đối tượng đặc biệt.

Ví dụ: thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, thủ tục rút gọn, thủ tục khiếu nại, tố cáo trong TTHS. Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi cũng là một trong những loại thủ tục đặc biệt của TTHS, hoặc tại một số quốc gia trên thế giới, được quy định theo một luật riêng về tư pháp người dưới 18 tuổi.