CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG NGÀNH GIÁO DỤC Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm và hình thức của tham nhũng trong ngành giáo dục 1. Khái niệm tham nhũng trong ngành giáo dục Môi trường giáo dục là nơi đào tạo lực lượng tri th ức cho xã h ội tương lai, vì vậy cần là nơi liêm chính, làm gương để đào tạo ra những con người có năng lực. Do đó, phòng chống tham nhũng trong ngành giáo d ục cần được đặc biệt quan tâm.
Theo Viện quốc tế về công tác kế hoạch hóa giáo dục (IIEP) thuộc Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá của Liên Hợp Qu ốc (UNESCO), đ ịnh nghĩa tham nhũng trong giáo dục là “việc sử dụng cơ sở công vì lợi ích riêng tư gây tác động đến việc tiếp cận giáo dục một cách có chất lượng và công bằng” [46, tr 17]. Tham nhũng trong ngành giáo dục được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau khi các quan chức sử dụng quyền lực công của mình để thực hiện những lợi ích riêng của cá nhân hoặc nhóm lợi ích, hành vi đó sẽ làm giảm cơ hội tiếp cận với nền giáo dục phát tri ển, ch ất l ượng của học sinh, làm mất cân bằng giáo dục. Theo IIEP tham nhũng trong giáo dục có 2 loại “gốc” và “ngọn”. Hai hình thức tham nhũng này có mối quan hệ qua lại lẫn nhau.
Tham nhũng “gốc” lan và ăn xuống bên dưới, còn tham nhũng “ngọn” được tham nhũng “gốc” nuôi lớn và phát triển. Theo Tổ chức minh bạch thế giới (Towards Transparency), tham nhũng trong ngành giáo dục “là hành vi lợi dụng chức vụ của các cán bộ, giáo viên trong trường học để chiếm đoạt làm của riêng”[21]. Với phạm vi định hướng hẹp hơn IIEP về mặt chủ thể chỉ bao gồm các cán bộ, giáo viên trong trường học. Dựa trên quá trình khảo sát và nghiên c ứu th ực t ế, T ổ 10 chức Minh bạch thế giới đã đưa ra các hình thức tham nhũng ch ủ y ếu ở Việt Nam và dựa trên các báo cáo đó, nhận th ấy r ằng tham nhũng x ảy ra thường xuyên và có ảnh hưởng xấu nhất là ở trong chính các nhà trường, nơi trực tiếp giảng dạy và đào tạo học sinh, nơi chất lượng giảng dạy ảnh hưởng đến chất lượng học sinh.
Dưới một góc độ khác và nghiêng nhiều về đạo đức, Liên Hợp Quốc lại cho rằng tham nhũng trong giáo dục còn thể hiện nhi ều h ơn ở nh ững hành vi lạm dụng tình dục. Trong báo cáo tham nhũng toàn cầu về giáo dục của Liên Hợp Quốc (UN) cho rằng “ Hành vi lạm dụng tình dục trong lớp học là hành vi tham nhũng bởi đó thực chất là lạm dụng những quyền được giao”[4]. Mục đích của hành vi tham nhũng là nhận được một lợi ích nào đó, lợi ích ở đây được xác định bao gồm lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần. Khi xác định lợi ích vật chất mà các chủ thể đạt được khi thực hiện hành vi tham nhũng rất khó, vì thường sẽ có xu hướng che giấu, kê khai không đúng và không đầy đủ, thì việc xác định lợi ích tinh thần lại càng khó hơn, vì các chủ thể của những lợi ích này phần lớn là học sinh.
Việc l ạm d ụng chức vụ, quyền hạn được giao trong trường học để thực hiện những hành vi quấy rối tình dục ngày càng có xu hướng gia tăng, nh ưng hi ện nay r ất khó để phát hiện ra hành vi này khi cơ chế bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng đó vẫn chưa được thực thi trên thực tế có hiệu quả. Khi đứng trên góc độ nghiên cứu hành vi tham nhũng trong ngành giáo dục dưới góc độ nguyên nhân từ chính sách, TS Bùi Trân Ph ượng- Hiệu trưởng trường Đại học Hoa Sen cho rằng “ Trong hệ thống giáo dục, cơ chế “xin – cho” là mấu chốt dẫn đến hành vi tham nhũng, nguy hiểm hơn nữa là khi xã hội coi hành vi đó là bình thường” [12]. Qua cuộc trao đổi với phóng viên Báo pháp luật thành phố Hồ Chí Minh, Bà Phượng cũng nhận định rằng, tham nhũng trong ngành giáo dục đặc biệt là giáo d ục ph ổ thông ở Việt Nam là do cơ chế “ Xin-cho”. Khi sự mất cân bằng về chất 11 lượng các trường học cũng như các lớp học ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh, đó chính là xâm phạm đến quy ền đi h ọc c ủa h ọc sinh.
Khi các trường học ngay cả các trường công lập cũng có s ự chênh lệch về chất lượng giữa các địa phương hay chính các lớp h ọc đó. V ậy thì những cơ chế đó đang tạo cơ hội cho các hành vi “ chạy trường, chạy lớp” đang thường xuyên xảy ra. Nhưng một sự thật là không có quy đ ịnh nào bắt buộc phải học trường đó, lớp đó mà là do ph ụ huynh và h ọc sinh t ự nguyện và cảm thấy đó là cơ chế bình thường, chấp nhận để nó xảy. Đồng quan điểm trên, GS.
TS Nguyễn Đình Cử cho rằng “Tham nhũng trong hệ thống giáo dục là những hình thức ăn cắp hay gian l ận trong quy chế đào tạo, bao gồm: việc mua sắm, xây dựng trường học, sự phân b ổ sai mục đích các nguồn lực dự kiến chi cho giáo dục, hối l ộ đ ể đ ược l ợi ích t ừ giáo dục như điểm số, bằng cấp”[8]. Dựa trên kết quả điều tra xã hội học về tham nhũng năm 2005 do dự án “Nghiên cứu đấu tranh chống tham nhũng” do Ban Nội chính Trung ương tiến hành, đã đưa ra những hình thức cụ thể của tham nhũng trong giáo dục phổ thông từ các hình th ức tham nhũng “vặt” đến tham nhũng “chính sách’ trong giáo dục. Việc tham nhũng trong việc phân bổ chính sách trong hệ thống giáo dục dẫn đến tình trạng không cân đối về chất lượng giáo dục xâm phạm đến quyền tiếp cận nền giáo dục của học sinh. Tuy nghiên cứu chưa chỉ ra được mức độ nguy hiểm của từng hình thức nhưng cũng đã đưa ra một bức tranh mô phỏng về tính trạng tham nhũng trong giáo dục phổ thông ở Việt Nam xảy ra ở hầu h ết các cơ quan từ các sở giáo dục - đào tạo đến các trường học hay chính giáo viên cũng có hành vi tham nhũng, nó đang ăn sâu vào tiềm thức của người dân ảnh hưởng rất lớn đến uy tín của giáo dục phổ thông.
Thông qua xem xét khái quát về vấn đề tham nhũng trong ngành giáo dục hiện nay dưới nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, có thể thấy những đặc trưng của tham nhũng trong ngành giáo dục ở Việt Nam như sau: 12 Thứ nhất: Chủ thể thực hiện bao gồm những người có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục, phụ huynh học sinh, học sinh trong c ả khu v ực trường công và trường tư. Chủ thể ở đây ngoài là những người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan quản lý giáo dục, cơ sở giáo dục công lập, mà còn diễn ra tại các cơ sở giáo dục tư thục. Với vai trò là bên s ử dụng d ịch v ụ giáo dục các chủ thể như học sinh, phụ huynh học sinh, các đơn v ị th ầu… đã tiếp tay và bao che cho hành vi đó, khiến nó trở lên phức t ạp h ơn. Thứ hai: Mục đích của hành vi tham nhũng trong ngành giáo dục là vụ lợi (bao gồm lợi ích vật chất và lợi ích phi vật ch ất).
Người có chức vụ, quyền hạn phải thực hiện hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn đang được phân công để không làm hoặc làm trái với công vụ mà mình phải thực hiện đúng với quy định của pháp luật, xâm hại đến lợi ích chung của nhà nước, của xã hội và của các chủ thể khác. Ngoài ra các chủ thể khác l ợi d ụng những điều kiện sẵn có của mình để tác động đến người có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục để nhằm đạt được lợi ích của mình. Đ ộng c ơ vì vụ lợi là điều kiện của hành vi tham nhũng. Ngoài nh ững l ợi ích v ật ch ất đó, người có chức vụ, quyền hạn trong ngành giáo dục còn bị chi phối bởi các lợi ích phi vật chất như: Bí mật thông tin, mối quan hệ, tình d ục.
Thứ ba: hành vi của các chủ thể bao gồm cả hành động và không hành động: Khi người có chức vụ quyền hạn khi thực hiện công vụ mà thực hiện không đúng, không đầy đủ hoặc không thực hi ện nhi ệm v ụ được giao nhằm mục đích vụ lợi đều được coi là hành vi tham nhũng. Trong trường hợp người có chức vụ, quyền hạn có đủ điều kiện đ ể nh ận thấy rằng có thể xảy ra hành vi vi phạm pháp luật nhưng vì mong mu ốn đạt được một mục đích vụ lợi khác mà không thực hi ện đúng ch ức v ụ, quyền hạn của mình cũng được coi là hành vi tham nhũng. Đối với các chủ thể khác như người dân, học sinh, phụ huynh học sinh, ban đại di ện cha mẹ học sinh, không thực hiện đúng nhiệm quyền và nghĩa vụ của mình mà 13 lợi dụng điều kiện hoặc ảnh hưởng của mình làm ảnh hưởng đến vi ệc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của các chủ thể có chức vụ, quy ền h ạn trong ngành giáo dục nhằm đạt được những lợi ích riêng Thứ tư: Là sự biến tướng của văn hóa “quà cáp” được xã hội chấp nhận và sống chung. Truyền thống “tôn sư trọng đạo” là truyền thống tốt đẹp nhưng lại bị biến tướng thành các hình thức tham nhũng khi tính chất và mục đích của hành vi tặng quà không đơn thuần chỉ là “trọng đạo” nữa.
Sự biến tướng này trở thành thông lệ không chỉ trong hành xử trong thực hiện công vụ ở nước ta, đặc biệt là các khu vực công, bất cứ một dịp lễ tết hay làm hồ sơ đều có quà đối với người thực hiện đặc biệt trong tuy ển dụng và khi thực hiện dịch vụ công trong ngành giáo dục. Qua một số quan điểm và đặc trưng của tham nhũng trong ngành giáo dục trên ta có thể nhận định rằng “Tham nhũng trong ngành giáo dục hành vi của người có chức vụ quyền hạn hoặc người có quyền và lợi ích trong ngành giáo dục thông qua việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ trách nhiệm của mình khi thực hiện nhi ệm v ụ, quy ền hạn và nghĩa vụ nhằm mục đích vụ lợi”. Phạm vi chủ thể bao gồm cả trong khu vực công lập và khu vực tư.