CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ VÀ KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐỐI VỚI THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ 1. THị TRƯỜNG TRÁI PHIeU CHÍNH PHủ VÀ Sự CầN THIeT CủA THị TRƯỜNG TRÁI PHIeU CHÍNH PHủ 1. Thị trường trái phiếu Chính phủ 1. Khái niệm thị trường trái phiếu Chính phủ Thị trường TPCP là một bộ phận của thị trường tài chính, là nơi diễn ra các hoạt động nơi diễn ra các hoạt động trao đoi, mua bán, chuyển nhượng các loại TPCP; qua đó thay đổi chủ thể nắm giữ TPCP.
TPCP là một loại chứng khoán nợ do Chính phủ phát hành, có thời hạn, mệnh giá, lãi suất và xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu, TPCP là tên gọi chung của các loại trái phiếu do Kho bạc Nhà nước phát hành và trái phiếu chính quyền địa phương, các cơ quan được Chính phủ cho phép phát hành và được Chính phủ đảm bảo thanh toán. Do đó, hàng hóa của thị trường TPCP bao gồm trái phiếu do Chính phủ phát hành, trái phi ếu được Chính phủ bảo lãnh phát hành và trái phiếu chính quyền địa phương. Mục đích của việc phát hành trái phiếu Chính phủ là nhằm huy động vốn để bù đắp thiếu hụt ngân sách nhà nước, đầu tư xây dựng các công trình, dự án trọng điểm hoặc để xây dựng, thực hiện các chương trình mục tiêu của Chính phủ. Nguồn thanh toán TPCP chủ yếu lấy từ hoặc nguồn vốn thu hồi trực tiếp từ các công trình được đầu tư từ nguồn vốn phát hành TPCP mang lại.
Do vậy, TPCP có tính an toàn cao, tính rủi ro thấp bởi vì nó được đảm bảo trả nợ bằng nguồn vốn của ngân sách nhà nước. Các chủ thể tham gia thị trường trái phiếu Chính phủ Chủ thể phát hành: Chủ thể phát hành trái phiếu là to chức đứng ra huy động vốn bằng cách phát hành trái phiếu cho các nhà đầu tư. Chủ thể phát hành của TPCP là Bộ Tài chính. Chủ thể phát hành trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh là doanh nghiệp, ngân hàng chính sách của Nhà nước và tổ chức tín dụng thuộc đối tượng được cấp bảo lãnh Chính phủ theo quy định.
Chủ thể phát hành TPCQĐP là Uỷ ban Nhân dân cấp tỉnh. Đối với Chính phủ, việc phát hành trái phiếu nhằm bù đắp thiếu hụt ngân sách nhà nước hoặc dự trữ để bù đắp thiếu hụt ngân sách nhà nước hoặc để đầu tư cho các chương trình lớn của quốc gia được Chính phủ phê duyệt. Đối với địa phương, TPCQĐP được phát hành để huy động vốn phục vụ các dự án, chương trình trọng tâm nhằm phát triển kinh tế, chính trị, văn hoá, giáo dục của địa phương đó. Nhà đầu tư: là những người tham gia mua các loại TPCP.
Theo Nghị định hướng dẫn của Chính phủ về việc phát hành trái phiếu thì đối tượng được mua trái phiếu là các tổ chức, cá nhân Việt Nam, người Việt Nam định cư ở nước ngoài làm việc và sinh sống hợp pháp tại Việt Nam. Đối với các tổ chức của Việt Nam không được dùng nguồn kinh phí do Ngân sách Nhà nước cấp để mua TPCP. Ngoài ra, đối với mỗi loại TPCP khác nhau thì có quy định cụ thể với đối tượng được mua trái phiếu khác nhau. Theo đó, có thể chia các nhà đầu tư trái phiếu thành 02 nhóm: các nhà đầu tư cá nhân bao gồm các cá nhân, hộ gia đình có tiền nhàn rỗi để mua TPCP và các tổ chức như các công ty kinh doanh chứng khoán, các tổ chức tài chính.
họ là những người tổ chức có quy mô, chuyên hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán và sử dụng nguồn vốn của mình để đầu tư vào trái phiếu. Đối với các nhà đầu tư, việc mua trái phiếu vừa là tiết kiệm, vừa là phương pháp đầu tư khá an toàn và cũng là một cách thức để đóng góp vào sự 7 phát triển chung của thị trường tài chính và của đất nước. Các định chế trung gian và cung cấp dịch vụ trên thị trường: Các định chế này là bên thứ ba đứng ra kết nối hoạt động mua bán, trao đoi giữa chủ thể phát hành và nhà đầu tư và làm cho các hoạt động của thị trường TPCP diễn ra suôn sẻ hơn. Các tổ chức trung gian trên thị trường TPCP bao gồm: + Tổ chức bảo lãnh phát hành: Tổ chức bảo lãnh phát hành là tổ chức cam kết với chủ thể phát hành thực hiện các thủ tục về phát hành trái phiếu, nhận mua một phần hay toàn bộ trái phiếu của chủ thể phát hành để bán lại, phân phối trái phiếu cho các nhà đầu tư hoặc mua số trái phiếu còn lại chưa được phân phối hết.
Bảo lãnh phát hành trái phiếu là phương thức phát hành trái phiếu mà chủ thể phát hành trái phiếu thông qua các tổ chức bảo lãnh phát hành. Bảo lãnh phát hành bao gồm tư vấn tài chính và phân phối chứng khoán. Tổ chức phát hành được hưởng một khoản tiền theo tỷ lệ nhất định nhưng không quá 0.15% số tiền thu được từ đợt phát hành. Các phương thức bảo lãnh phát hành gồm bảo lãnh với cam kết chắc chắn, bảo lãnh theo phương thức dự phòng, bảo lãnh theo phương thức cố gắng cao nhất, bảo lãnh theo phương thức bán tất cả hoặc không và bảo lãnh theo phương thức tối thiểu - tối đa.
+ Tổ chức đánh giá hệ số tín nhiệm: Hệ số tín nhiệm là hệ số để đánh giá các quốc gia hoặc các doanh nghiệp về mức độ tin cậy, mức độ rủi ro đầu tư và khả năng hoàn trả các khoản vay. Tổ chức đánh giá hệ số tín nhiệm là tổ chức có chức năng đánh giá và xếp hạng hệ số tín nhiệm quốc gia, doanh nghiệp. về phía chủ thể phát hành, nếu có hệ số tín nhiệm cao thì việc phát hành thuận lợi, dễ dàng, giảm được chi phí huy động vốn và có thể phát hành trái phiếu với mức lãi suất thấp hơn mà vẫn có thể thu hút được các nhà đầu tư và ngược lại. Đối với nhà đầu tư, hệ số này sẽ cung cấp những thông tin cần thiết cho các nhà đầu tư về tình trạng của người phát hành, khả năng thu hồi vốn và sinh lời nếu đầu tư, tính rủi ro của trái phiếu được phát hành.
với hoạt động của các tổ chức này, chi 8 phí thông tin cho việc mua, bán trái phiếu được giảm bớt, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người phát hành đối với nhà đầu tư trong việc thanh toán gốc, lãi và tăng cường tính minh bạch về thông tin cho thị trường. + Đại lý phân phối: Để phân phối trái phiếu ra thị trường được thuận lợi, to chức phát hành thường thuê một hoặc một nhóm các công ty đứng ra làm đại lý phân phối trái phiếu. Các đại lý này thường có mạng lưới chi nhánh rộng, tạo điều kiện để các nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận được thông tin cần thiết để đưa ra quyết định đầu tư và thuận tiện trong việc tiến hành các giao dịch. Các đại lý này được nhận một khoản phí do tổ chức phát hành trả dựa trên khối lượng và giá trị của đợt phát hành.
+ Tổ chức môi giới: Là tổ chức có chức năng tư vấn, giúp đỡ các nhà đầu tư trong việc đưa ra các quyết định đầu tư và thực hiện các quyết định đầu tư đó. Hiệp hội các Nhà Kinh doanh Trái phiếu: là tổ chức của các công ty chứng khoán và một số thành viên khác hoạt động trong lĩnh vực trái phiếu, mục đích là để bảo vệ lợi ích của các thành viên và của thị trường trái phiếu. Đây là một tổ chức tự điều hành với vai trò là cầu nối giữa các nhà kinh doanh trái phiếu với các cơ quan QLNN và công chúng đầu tư. Sở Giao dịch Chứng khoán: là pháp nhân do Thủ tướng Chính phủ thành lập với chức năng thiết lập thị trường giao dịch chứng khoán có tổ chức, vận hành liên tục với các chứng khoán.
Hoạt động của Sở Giao dịch chứng khoán không mang lại vốn trực tiếp cho tổ chức phát hành, nhưng thông qua nó, các chứng khoán phát hành được giao dịch liên tục, làm tăng tính thanh khoản và khả mại cho các chứng khoán. Chính phủ có thể phát hành tăng vốn cho Ngân sách Nhà nước, các nhà đầu tư có thể dễ dàng mua hoặc bán trái phiếu qua Sở Giao dịch Chứng khoán. Bên cạnh đó, Sở Giao dịch chứng khoán cũng là nơi cung cấp các báo cáo một cách chính xác và liên tục về các loại hàng hoá, thông tin về đơn vị phát hành, đại lý phát hành, đơn vị môi giới. 9 Tổ chức lưu ký và thanh toán bù trừ: lưu ký chứng khoán là việc nhận ký gửi, bảo quản, chuyển giao chứng khoán cho khách hàng, giúp khách hàng thực hiện các quyền liên quan đến sở hữu chứng khoán.
To chức lưu ký và thanh toán bù trừ nhận lưu giữ, bảo quản trái phiếu của khách hàng và tiến hành các nghiệp vụ thanh thoán bù trừ cho các giao dịch TPCP. Cơ quan QLNN đối với Thị trường TPCP: là cơ quan quản lý các cấp từ trung ương đến địa phương, thực hiện nhiệm vụ QLNN đối với hoạt động của thị trường và các thành viên tham gia thị trường TPCP 1. Phân loại thị trường trái phiếu Chính phủ Theo tính chất phát hành Theo tính chất phát hành, có thể phân thị trường TPCP thành thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp. + Thị trường sơ cấp là thị trường mua bán các trái phiếu mới phát hành.
Trên thị trường này, vốn từ nhà đầu tư sẽ được chuyển sang nhà phát hành là Chính phủ thông qua việc nhà đầu tư mua các TPCP. Thị trường Sơ cấp còn được gọi là thị trường cấp một hay thị trường phát hành. Thị trường sơ cấp trước hết đóng vai trò huy động vốn trong nền kinh tế bằng cách tạo ra nhiều cơ hội đầu tư cho những người có tiền nhàn rỗi và là một kênh phân bổ vốn hiệu quả. Đối với Chính phủ, thị trường sơ cấp giúp Chính phủ giải quyết được các vấn đề thiếu hụt ngân sách, có thêm vốn để thực hiện các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng mà không phải phát hành thêm tiền tạo ra sức ép về lạm phát.
Các doanh nghiệp và các nhà đầu tư đều có khả năng thu được lợi nhuận từ thị trường này. Do đó, có thể nói thị trường sơ cấp không chỉ đóng vai trò tập hợp có hiệu quả các nguồn vốn mà nó còn là một công cụ mà các nền kinh tế thị trường đều sử dụng nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của nền kinh tế.