phần mở đầu và kết luận, gồm 3 chƣơng. Đƣợc thể hiện ở 125 trang (không kể phần tài liệu tham khảo và phụ lục) gồm 31 bảng, 8 sơ đồ, 5 biểu đồ và 1 bản đồ. Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về phát triển kinh tế trang trại và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 2: Thực trạng phát triển kinh tế trang trại Huyện Đồng Hỷ Chƣơng 3: Quan điểm, định hƣớng và giải pháp phát triển kinh tế trang trại.
Các chƣơng phần của luận văn đƣợc trình bày nhƣ sau đây: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Trang trại và kinh tế trang trại Trang trại là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp của các hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển chủ yếu trong điều kiện kinh tế thị trƣờng khi phƣơng thức sản xuất tƣ bản thay thế phƣơng thức sản xuất phong kiến. Một số tác giả khi nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại trên thế giới cho rằng, các trang trại đƣợc hình thành từ cơ sở của các hộ tiểu nông sau khi từ bỏ sản xuất tự cung tự cấp khép kín, vƣơn lên sản xuất hàng hoá đáp ứng nhu cầu thị trƣờng trong điều kiện cạnh tranh [2], [40].
Kinh tế trang trại là một loại hình kinh tế sản xuất hàng hoá phát triển trên cơ sở kinh tế hộ nhƣng ở quy mô lớn hơn, đƣợc đầu tƣ nhiều hơn về cả vốn và kỹ thuật, có thể thuê mƣớn nhân công để sản xuất ra một hoặc vài loại sản phẩm hàng hoá từ nông nghiệp với khối lƣợng lớn cho thị trƣờng. Về thực chất "trang trại" và "kinh tế trang trại" là những khái niệm không đồng nhất. Kinh tế trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất và các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại, còn trang trại là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của các quan hệ kinh tế đó [8, tr16]. Các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và phát triển của trang trại có thể tóm lƣợc thành hai nhóm đó là quan hệ giữa trang trại với môi trƣờng bên ngoài và quan hệ giữa trang trại với môi trƣờng bên trong.
Quan hệ giữa trang trại với môi trƣờng bên ngoài bao gồm hai cấp độ, môi trƣờng vĩ vô (cơ chế, chính sách chung của Nhà nƣớc.) và môi trƣờng vi mô (các đối tác, khách hàng, bạn hàng, đối thủ cạnh tranh.) các quan hệ nội tại bên trong trang trại rất đa dạng và phức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 tạp nhƣ các quan hệ về đầu tƣ, phân bổ nguồn lực cho các ngành, các bộ phận trong trang trại, các quan hệ lợi ích kinh tế liên quan đến việc phân phối kết quả làm ra, trong đó lợi ích của chủ trang trại với tƣ cách là ngƣời chủ sở hữu tƣ liệu sản xuất và lợi ích của ngƣời lao động làm thuê là rất quan trọng. Để tạo ra động lực thúc đẩy kinh tế trang trại phát triển thì các quan hệ về lợi ích phải đƣợc giải quyết một cách thoả đáng. Các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tồn tại và phát triển của trang trại đƣợc tóm lƣợc ở sơ đồ 1.1 Trang trại Vị trí địa lý Địa hình Đặc điểm thời tiết khí hậu Các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình hoạt động SXKD của trang trại Quan hệ bên ngoài Tìm kiếm hiệu quả hạn Quan hệ bên trong Thị trƣờng vốn chế rủi ro Đầu tƣ Thị trƣờng lao động Liên kết các trang trại Bố trí cơ cấu sản xuất Thị trƣờng TLSX Quan hệ khách hàng, các Lợi ích chủ trang trại Thị trƣờng thông tin tổ chức trung gian Lợi ích ngƣời lao Các cơ quan quản lý nhà Tìm kiếm thị trƣờng, động nƣớc về kinh tế tiêu thụ sản phẩm Chính quyền địa phƣơng Trang trại phải đồng thời giải quyết tất cả các quan hệ kinh tế trên một cách thoả đáng, hài hoà Sơ đồ 1. Các quan hệ kinh tế trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại Ngoài mặt kinh tế, trang trại còn có thể đƣợc nhìn nhận từ mặt xã hội và môi trƣờng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 Về mặt xã hội, trang trại là một tổ chức cơ sở của xã hội, trong đó các mối quan hệ xã hội đan xen nhau. Về mặt môi trƣờng, trang trại là một không gian sinh thái, trong đó diễn ra các quan hệ sinh thái đa dạng. Không gian sinh thái trang trại có quan hệ chặt chẽ và ảnh hƣởng qua lại trực tiếp với hệ sinh thái của vùng. Ba mặt trên của trang trại có mối quan hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau.
Sự kết hợp hài hoà ba mặt này sẽ bảo đảm cho kinh tế trang trại phát triển bền vững và bảo vệ tốt môi trƣờng, sử dụng tối ƣu các nguồn lực. Mối quan hệ ba mặt cơ bản của trang trại đƣợc trình bày ở sơ đồ 1. KINH TẾ XÃ HỘI MÔI TRƯỜNG Phát triển bền vững Hiệu quả tối ƣu Sơ đồ 1. Mối quan hệ ba mặt cơ bản của trang trại Trong các mặt kinh tế- xã hội và môi trƣờng của trang trại thì mặt kinh tế là mặt cơ bản chứa đựng những nội dung cốt lõi của trang trại.
Vì vậy trong nhiều trƣờng hợp khi nói đến kinh tế trang trại, tức là nói tới mặt kinh tế của trang trại, ngƣời ta gọi tắt là trang trại [2], [36], [42] Theo quan điểm hệ thống có thể thấy trang trại nhƣ là một tổ chức kinh tế mang tính hệ thống rõ rệt (xem sơ đồ 1. Quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại có quan hệ chặt chẽ với môi trƣờng bên ngoài và trải qua ba công đoạn đó là đầu vào (inputs); quá trình (process) và đầu ra (outputs). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 Yếu tố đầu vào Quá trình SX và chế biến Kết quả sản xuất Đất đai Bố trí cơ cấu sản xuất Số lƣợng, chất lƣợng Vốn Tính toán đầu tƣ và cơ cấu sản phẩm Lao động Tổ chức lao động Hình thức, bao gói SP Tƣ liệu sản xuất áp dụng các biện pháp kỹ thuật Tổ chức tiêu thụ SP Kiến thức KHKT Lập KH sản xuất và hạch toán Lợi nhuận Thông tin thị trƣờng kinh tế Điều hành, tác nghiệp Tổ chức chế biến - Ba công đoạn này có mối quan hệ chặt chẽ tác động qua lại và phụ thuộc lẫn nhau. - Một trong ba công đoạn trên gặp trục trặc dẫn đến cả hệ thống bị ngƣng trệ - Nghiên cứu kinh tế trang trại phải đồng thời xem xét trên cả ba công đoạn của nó mới cho ta cái nhìn toàn diện và hệ thống về trang trại và kinh tế trang trại Sơ đồ 1.
Tính hệ thống của trang trại Có thể nói rằng trang trại là hình thức tổ chức sản xuất nông nghiệp hàng hoá dựa trên cơ sở lao động, đất đai, tƣ liệu sản xuất cơ bản của hộ gia đình, hoàn toàn tự chủ, sản xuất kinh doanh bình đẳng với các tổ chức kinh tế khác, sản phẩm làm ra chủ yếu là để bán và tạo nguồn thu nhập chính cho gia đình [7]. Vai trò và vị trí của kinh tế trang trại Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất quan trọng trong nền nông nghiệp thế giới. Ở các nƣớc phát triển, trang trại gia đình có vai trò to lớn và quyết định trong sản xuất nông nghiệp và tuyệt đại bộ phận nông sản cung cấp cho xã hội đƣợc sản xuất ra trong các trang trại gia đình [2], [36]. Ởnƣớc ta, kinh tế trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia đình) mặc dù mới phát triển trong những năm gần đây, song vai trò tích cực và quan trọng của kinh tế trang trại đã thể hiện rõ nét cả về kinh tế cũng nhƣ về mặt xã hội và môi trƣờng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 9 Về mặt kinh tế, các trang trại góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị hàng hoá cao, khắc phục dần tình trạng sản xuất phân tán, manh mún, tạo nên những vùng chuyên môn hoá, tập trung hàng hoá và thâm canh cao. Mặt khác qua thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, trang trại góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến và dịch vụ sản xuất ở nông thôn. Do vậy, phát triển kinh tế trang trại góp phần tích cực thúc đẩy sự tăng trƣởng và phát triển của nông nghiệp và kinh tế nông thôn. Về mặt xã hội, phát triển kinh tế trang trại góp phần quan trọng làm tăng số hộ giàu trong nông thôn, tạo thêm việc làm và tăng thêm thu nhập cho lao động.
Điều này rất có ý nghĩa trong giải quyết vấn đề lao động và việc làm, một trong những vấn đề bức xúc của nông nghiệp, nông thôn nƣớc ta hiện nay. Về mặt môi trƣờng, do sản xuất kinh doanh tự chủ và vì lợi ích thiết thực, lâu dài của mình mà các chủ trang trại luôn có ý thức khai thác hợp lý và quan tâm bảo vệ các yếu tố môi trƣờng, trƣớc hết là trong phạm vi không gian sinh thái trang trại và sau nữa là trong phạm vi từng vùng. Các trang trại ở trung du, miền núi đã góp phần quan trọng vào việc trồng rừng, bảo vệ rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc và sử dụng hiệu quả tài nguyên đất đai. những việc làm này đã góp phần tích cực cải tạo và bảo vệ môi trƣờng sinh thái trên các vùng của đất nƣớc [36].
Đặc trƣng của kinh tế trang trại Trong điều kiện kinh tế thị trƣờng, trang trại là một đơn vị kinh tế tự chủ với những đặc trƣng chủ yếu sau: - Tƣ liệu sản xuất mà trƣớc hết là ruộng đất và tiền vốn đƣợc tập trung theo yêu cầu của sản xuất hàng hoá. Sự tập trung ruộng đất và tiền vốn tới một quy mô nhất định theo yêu cầu của sản xuất hàng hoá là điều kiện tiên quyết cho sự hình thành và tồn tại của trang trại [19]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.
