Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với bộ máy nhà nước. Chương 2: Thực trạng vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với bộ máy nhà nước. Chương 3: Phương hướng, giải pháp tăng cường vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIÁM SÁT CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM ĐỐI VỚI BỘ MÁY NHÀ NƢỚC 1.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị và vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với bộ máy nhà nƣớc 1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị Ngày 18 tháng 11 năm 1930, Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam đã ra Chỉ thị thành lập Hội Phản đế Đồng minh – hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận dân tộc thống nhất để tập hợp lực lượng nhân dân làm cách mạng giải phóng dân tộc. Từ đó đến nay, trong lịch sử cách mạng Việt Nam suốt chặng đường 80 năm không bao giờ vắng bóng tổ chức Mặt trận. Trải qua các thời kỳ cách mạng, với những hình thức tổ chức và tên gọi khác nhau, Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam không ngừng lớn mạnh, đã có những đóng góp to lớn vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một hình thức tổ chức của Mặt trận Dân tộc thống nhất trong giai đoạn hiện nay. Thể chế hoá đường lối, chủ trương của Đảng về công tác Mặt trận trong thời kỳ phát triển đất nước, tháng 6 năm 1999 Quốc hội đã thông qua Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Vị trí, vai trò, nhiệm vụ, nguyên tắc tổ chức hoạt động, mối quan hệ giữa Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với các thành viên trong hệ thống chính trị, quyền và trách nhiệm của Mặt trận, những bảo đảm để Mặt trận hoạt động được quy định trong Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là những vấn đề cơ bản về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hiện nay. Tại khoản 1, Điều 1 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quy định: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp và tầng lớp xã hội, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam định cư ở nước ngoài”[17].
Là một tổ chức liên minh chính trị, hệ thống tổ chức của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được tổ chức theo hệ thống tổ chức của Đảng và theo cấp hành chính của Nhà nước: trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã. Ở mỗi cấp hành chính có Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, dưới cấp xã có Ban công tác Mặt trận ở cộng đồng dân cư (thôn, làng, ấp bản, khu phố). Mục tiêu chung của tổ chức liên minh chính trị này trong giai đoạn cách mạng hiện nay là đại đoàn kết toàn dân, giữ vững độc lập thống nhất, chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ, phấn đấu sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, tiến lên dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được quy định tại khoản 2, điều 1 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của hệ thống chính trị của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên, góp phần giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh” [17].
Theo Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 16/8/1999, Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII, thì hệ thống chính trị nước ta bao gồm Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Theo quy định tại khoản 2 điều 1 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, sự quy định này xuất phát từ thực tiễn và yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng, xuất phát từ thể chế chính trị: Việt Nam ta là nước dân chủ, mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Đây còn là vấn đề lịch sử, vấn đề truyền thống từ khi có Đảng cộng sản là có Mặt trận. Sau khi giành được chính quyền, Đảng, chính quyền, Mặt trận là những bộ phận hợp thành hệ thống chính trị.
Tuy vai trò, vị trí, chức năng và phương thức hoạt động có khác nhau nhưng đều có công cụ để thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân và cùng có chung một mục đích là phấn đấu xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, thống nhất, dân chủ, giàu mạnh, có vị trí xứng đáng trên trường quốc tế. Vị trí của Mặt trận Tổ quốc trong hệ thống chính trị được quy định rõ: Với Đảng, Mặt trận Tổ quốc do Đảng lãnh đạo; với chính quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; với các đoàn thể nhân dân, Mặt trận là nơi hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên. Mặt trận Tổ quốc được coi là một bộ phận cấu thành và có vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam, điều này phản ánh tính đặc thù, riêng biệt, thể hiện tính sáng tạo, đặc sắc của cách mạng và đời sống chính trị xã hội nước ta. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không phải tự Mặt trận khẳng định mà do chính nhân dân và lịch sử thừa nhận; đã được thể hiện trong nhiều văn kiện, chỉ thị, nghị quyết của Đảng và pháp luật của Nhà nước.
Trong hệ thống chính trị nước ta, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò to lớn trong việc củng cố và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, là trung tâm trong việc đoàn kết các giai cấp, các tầng lớp, các giới, các tôn giáo. ở cả trong và ngoài nước, góp phần tạo nên sự đồng thuận trong xã hội. Mặt trận là nơi trực tiếp để nhân dân phản ánh tâm tư, nguyện vọng của mình, là cầu nối giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước. Đồng thời, Mặt trận còn tích cực tuyên truyền và động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, hăng hái tham gia các 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phong trào thi đua yêu nước, các cuộc vận động cách mạng nhằm thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước đề ra.
Đối với Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò quan trọng. Ngay từ khi chưa có chính quyền, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Mặt trận đã đảm nhiệm một số chức năng của chính quyền (như Mặt trận Việt Minh, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam trước đây). Khi cách mạng thành công và chính quyền ra đời, với tư cách là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; nên Mặt trận có vai trò to lớn trong việc tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân, như: xây dựng, bảo vệ và giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, công chức nhà nước; tham gia xây dựng và tuyên truyền pháp luật; tiếp dân và xử lý đơn thư khiếu nại, tố cáo của công dân; tham gia một số quan hệ tố tụng, tuyển chọn Thẩm phán, giới thiệu Hội thẩm nhân dân, tuyển chọn Kiểm sát viên; tham gia thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở; tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và nhân dân để phản ánh với Nhà nước; tham gia công tác đặc xá. Để quản lý đất nước và xã hội, Nhà nước phải xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật.
Muốn cho pháp luật đi vào thực tế cuộc sống, thì một nhiệm vụ quan trọng là phải tổ chức tuyên truyền để cho nhân dân - là người trực tiếp thực hiện pháp luật của nhà nước hiểu và thực hiện đúng các quy định của pháp luật. Do có cơ sở xã hội rộng lớn, nên Mặt trận có vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho nhân dân; động viên nhân dân thực hiện nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật do Nhà nước ban hành. Nhà nước và Mặt trận đều là thành viên của hệ thống chính trị. Tuy chức năng, nhiệm vụ và phương thức hoạt động có khác nhau, nhưng đều là các công cụ, các "kênh" để nhân dân thực hiện và phát huy quyền làm chủ của mình.
Nhà nước và Mặt trận đều có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân. Vì vậy, việc phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước với Mặt trận để thực hiện các nhiệm vụ và quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật là một yêu cầu tất yếu. Mọi chủ trương, chính sách và pháp luật cũng như các hoạt động của nhà nước, nếu nhận được sự tham gia, ủng hộ của Mặt trận sẽ là nhân tố quan trọng để thực hiện thành công. Trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước, Đảng ta luôn coi trọng vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong việc tập hợp, xây dựng phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân, trong đó có vai trò giám sát, Nghị quyết Đại hội X của Đảng nêu rõ "Hoạt động của Đảng và Nhà nước phải chịu sự giám sát của nhân dân"[6].
Giám sát bộ máy nhà nước vừa là quyền, vừa là nhiệm vụ quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Thực hiện tốt quyền và trách nhiệm này chính là góp phần củng cố và bảo vệ chính quyền nhân dân, củng cố và bảo vệ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thể hiện tiếng nói của nhân dân, nhân dân thực hiện quyền giám sát trực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.