Chương 1: Lý luận về thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự Chương 2: Thực trạng pháp luật và áp dụng thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự trên địa bàn thành phố Hà Nội Chương 3: Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC RÚT GỌN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT, MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA THỦ TỤC RÚT GỌN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm và bản chất của Thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự Tố tụng được hiểu là việc thưa kiện tại Tòa án, là một thuật ngữ pháp lý thuộc luật hình thức, chỉ thủ tục giải quyết các vụ việc theo trình tự Tư pháp. Tố tụng hình sự là toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, là trình tự, thủ tục tiến hành hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự.
Các giai đoạn tố tụng này có tính độc lập tương đối nhưng giữa chúng luôn có quan hệ khăng khít và mật thiết với nhau. Giai đoạn trước là tiền đề của giai đoạn sau và kết quả của giai đoạn sau là sự kiểm chứng tính đúng đắn của giai đoạn trước. Hoạt động tố tụng hình sự thường được các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng thực hiện theo các giai đoạn tố tụng trên. Theo đó, các cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án.
Người tiến hành tố tụng bao gồm: Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán. Các hoạt động tố tụng này được thực hiện có sự tham gia của những người tham gia tố tụng như: bị can, bị cáo, người bị tạm giữ., cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội có liên quan theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định nhằm phát hiện tội phạm và kẻ phạm tội để xử lý kịp thời, nhanh chóng tội phạm theo đúng pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế có những vụ án hình sự diễn ra có tính chất đơn giản, rõ ràng, việc điều tra, thu thập chứng cứ nhanh chóng, không mất nhiều thời gian. Nếu chúng ta tiến hành giải quyết những vụ án đó theo thủ tục thông thường thì sẽ dẫn đến việc lãng phí về thời gian, công sức, tiền của của 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các cơ quan Nhà nước và những người tiến hành tố tụng cũng như những người tham gia tố tụng.
Đồng thời không đáp ứng kịp thời yêu cầu của công cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm. Từ đó, nảy sinh nhu cầu khách quan là cần phải có một thủ tục tố tụng vừa nhanh gọn, vừa bảo đảm được tính khách quan, chính xác để giải quyết các vụ án hình sự có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng. Nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự của hầu hết các nước trên thế giới đều thấy có quy định về thủ tục này trong các hoạt động tố tụng hình sự. Như chúng ta đã biết, trên thế giới có các hệ thống pháp luật cơ bản là hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, họ pháp luật Anh - Mỹ, họ pháp luật tôn giáo và họ pháp luật XHCN.
Nhưng mỗi hệ thống pháp luật lại có những mô hình tố tụng khác nhau. Các nước theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (điển hình là các nước Anh, Mỹ.) thường áp dụng mô hình tố tụng tranh tụng hay còn gọi là mô hình tố tụng công bằng. Các nước theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (điển hình là các nước Pháp, Đức, Bỉ, Hà Lan.) thường áp dụng mô hình tố tụng xét hỏi hay còn gọi là mô hình tố tụng kiểm soát tội phạm. Nhưng dù theo hệ thống pháp luật nào thì mỗi nước đều có một hình thức tố tụng chung, thống nhất để giải quyết các vụ án hình sự.
Mặt khác, tùy thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh và truyền thống văn hóa cụ thể mỗi quốc gia mà có những hình thức tố tụng đặc biệt áp dụng đối với những loại tội phạm đặc biệt như thủ tục rút gọn đối với các vụ án hình sự đơn giản, thủ tục xét xử sơ chung thẩm hoặc chủ thể thực hiện tội phạm đặc biệt như thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phạm tội, đối với người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần.6-7] “Thủ tục rút gọn” trong tố tụng hình sự hay “thủ tục rút ngắn”, “thủ tục giản lƣợc”, “thủ tục đơn giản” là một dạng thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt. Tuy mỗi quốc gia có cách gọi khác nhau nhưng bản chất chung của hình 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức tố tụng này là sự rút ngắn thời gian và giản lược các thủ tục tố tụng không cần thiết so với thủ tục tố tụng thông thường như giảm bớt một số khâu công việc, một số thủ tục giấy tờ, giảm bớt thành phần những người tiến hành tố tụng, thời hạn tố tụng. để việc giải quyết vụ án được nhanh chóng và kịp thời nhưng vẫn đáp ứng các yêu cầu và mục đích tố tụng đặt ra. Nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự của các nước trên thế giới cho thấy việc xác định mục đích của tố tụng hình sự nói chung và tố tụng theo thủ tục rút gọn nói riêng có sự ảnh hưởng mang tính quyết định đến bản chất, mô hình thủ tục rút gọn tại mỗi nước, mỗi hệ thống pháp luật.
Tình hình xã hội hiện nay cho thấy sự phát triển của tội phạm ngày càng đa dạng và phức tạp, số vụ án hình sự ngày càng tăng trong khi đó số lượng Thẩm phán và Tòa án có hạn nên tình trạng quá tải trong xét xử ở hầu hết các nước trên thế giới diễn ra phổ biến. Thực tế này dẫn đến nhu cầu khách quan là tất cả các nước thuộc tất cả các hệ thống pháp luật phải tìm ra các hình thức, mô hình tố tụng mới nhanh chóng, hiệu quả, đáp ứng nhu cầu thực tế, phù hợp với tình hình phát triển tội phạm ở đất nước mình. Do đó, các quốc gia theo mô hình tố tụng Anh - Mỹ là rất thuận lợi với yêu cầu trên vì bản chất tố tụng của các nước này cho phép xây dựng được các mô hình tố tụng đặc biệt. Trong đó, có các thủ tục tố tụng giản lược, thủ tục mặc cả thú tội, dàn xếp công khai, mặc cả giảm nhẹ hình phạt, giảm nhẹ tội.
Nhưng vấn đề cơ bản là phải lựa chọn những loại vụ án nào, tội phạm nào cho phù hợp với từng loại mô hình tố tụng đặc biệt.8] Thực tế cho thấy, các quốc gia trên thế giới quy định thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự để giải quyết nhanh chóng, kịp thời một số loại vụ án hình sự nhằm giảm bớt sự quá tải của cơ quan tiến hành tố tụng nhưng vẫn phải đảm bảo các yêu cầu về nguyên tắc cơ bản của mô hình tố tụng chung của nước đó. Nên thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự không đặt ra cho tất cả 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các loại vụ án mà chỉ được áp dụng đối với một số loại vụ án nhất định với những điều kiện cụ thể. Điều kiện thực hiện thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự ở mỗi quốc gia là khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, tổ chức bộ máy và hoạt động của hệ thống các cơ quan Tư pháp, truyền thống pháp luật cũng như yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm ở mỗi nước. Nhưng phần lớn các nước đều áp dụng thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự để giải quyết các vụ án hình sự đối với bị can, bị cáo phạm các tội ít nghiêm trọng, chứng cứ rõ ràng, tính chất của tội phạm không phức tạp, hình phạt áp dụng đối với các tội phạm đó không nặng thường là cảnh cáo, phạt tiền.
Một số nước còn quy định cho phép bị can, bị cáo lựa chọn hình thức tố tụng được áp dụng nếu vụ án có đủ điều kiện để tiến hành theo thủ tục rút gọn. Bên cạnh đó, thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự ở các nước ngoài việc rút ngắn thời gian so với thủ tục thông thường còn có biểu hiện rõ nét nhất trong giai đoạn xét xử đó là việc xét xử vụ án thường do một Thẩm phán đảm nhiệm mà không có Bồi thẩm đoàn hoặc Hội thẩm nhân dân. Như vậy, bản chất của thủ tục rút gọn là một hình thức tố tụng đặc biệt được rút ngắn về thời gian tố tụng, giản lược thủ tục và quy trình tố tụng, thành phần Hội đồng xét xử so với thủ tục thông thường. Bên cạnh một số hình thức tố tụng đặc biệt khác như: khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại, hình thức tố tụng mặc cả thú tội, dàn xếp cung khai, tố tụng đối với người chưa thành niên, người có nhược điểm và thể chất hoặc tâm thần.thì thủ tục rút gọn là một trong những giải pháp hữu hiệu nhằm giải quyết nhanh chóng một lượng án hình sự nhất định, giảm bớt sự qúa tải trong thủ tục tố tụng thông thường.
Hình thức tố tụng này vừa có khả năng mang lại hiệu qủa cao trong việc giải quyết các vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng vừa có khả năng đáp ứng được các đòi hỏi ngày càng cao của người 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân trong việc bảo vệ quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, không vì có sự rút ngắn thời gian, giảm bớt một số thủ tục mà thủ tục rút gọn không tuân theo những nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự một quốc gia. Vì nếu chúng ta đặt ra những nguyên tắc riêng biệt cho thủ tục tố tụng rút gọn thì nó sẽ phá vỡ tính thống nhất trong hệ thống tố tụng của một quốc gia. Bên cạnh đó, nó sẽ tạo ra sự bất bình đẳng trong việc hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ của công dân trong hoạt động tố tụng.
Và do đó, trong một quốc gia với một hệ thống tố tụng thống nhất thì không thể tồn tại hình thức tố tụng khác trái với các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự nước đó. Về mặt lập pháp, các văn bản luật cả trong nước và các nước trên thế giới đều không đưa ra một định nghĩa cụ thể, rõ ràng về thủ tục rút gọn. Nhưng trong các tài liệu, sách báo có liên quan lại có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau.