Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ MÔI TRƢỜNG 1.1 Môi trƣờng và các đặc tính của môi trƣờng Trên thế giới có khá nhiều các khái niệm khác nhau về môi trường. Lý do chủ yếu là: Thứ nhất, khoa học về môi trường là bộ môn khoa học còn hết sức non trẻ so với các bộ môn khoa học truyền thống khác; cùng với thời gian phát triển, khái niệm về môi trường càng ngày càng được bổ sung, hoàn thiện và chính xác hoá dần. Thứ hai, với các mục đích nghiên cứu hoặc ứng dụng khác nhau người ta đưa ra những khái niệm khác nhau về môi trường cho phù hợp. Ở Việt Nam cũng vậy, chúng ta đã từng thấy có sự tồn tại của những khái niệm khác nhau về môi trường trong các tài liệu khác nhau.
Ở hầu hết các vùng khảo sát, người dân địa phương có xu hướng định nghĩa môi trường là những vấn đề liên quan đến tài nguyên thiên nhiên mà có ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ. Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 đưa ra khái niệm rằng, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên. Theo quan điểm truyền thống, Trái đất trong hệ mặt trời có sự tồn tại của các quyển tự nhiên như: Thạch quyển (Lithosphere), Thổ quyển (Pedosphere), Sinh quyển (Biosphere), Thuỷ quyển (Hydrosphere), Khí quyển (atmosphere). Về thành phần vật chất, Thổ quyển được phát sinh từ Thạch quyển do kết quả phong hoá của các đá dưới tác động của các yếu tố vật lý, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoá học, sinh học.
do vậy, khi nghiên cứu môi trường có thể gọi gộp Thạch quyển và Thổ quyển với nhau với tên gọi chung là Địa quyển (Geosphere). Tất cả các quyển tự nhiên đã nêu trên đều có mối liên kết với nhau, ràng buộc lẫn nhau và tác động qua lại lẫn nhau rất chặt chẽ. Đó chính là bản chất của vấn đề môi trường. Con người được xếp vào các thành tố thuộc Sinh quyển.
Trừ con người ra, tất cả các thành tố, các quá trình khác thuộc các quyển môi trường đều có mối liên kết, tác động qua lại lẫn nhau một cách vô thức và khách quan; mối quan hệ nhân - quả giữa các thành tố và quá trình đó là mối quan hệ khách quan. Còn con người thì lại khác, mọi hành vi và hoạt tác động đến các thành tố và các quá trình thuộc các quyển môi trường nói chung đều được thực hiện một cách chủ quan và có ý thức.1 Định nghĩa môi trƣờng Theo Luật BVMT năm 2005 (Điều 3): "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên." Với những lý giải và mục đích nghiên cứu khoa học như nói ở trên, xin đưa ra khái niệm và định nghĩa về môi trường như sau: Môi trường bao gồm tất cả các nhân tố, các thành phần vật chất tự nhiên và nhân tạo, các quá trình vật lý, hoá học, cơ học, sinh học và các quá trình khác được phát sinh, tồn tại và phát triển trong các quyển môi trường (Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển), và có quan hệ mật thiết với nhau, có mối tác động qua lại lẫn nhau, trong đó con người và các hoạt động của con người giữ vai trò quyết định. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Môi trường cũng có thể được hiểu như là một thể thống nhất của tất cả 5 quyển môi trường khác nhau thuộc Trái đất đang tồn tại và phát triển trong hệ mặt trời mà chúng ta đã biết được cho đến nay. Đó là: Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển.
Thể thống nhất này được gọi là Hệ thống môi trường.2 Đặc điểm của môi trƣờng: - Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật. - Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người. - Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của mình. - Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất.3 Phân loại môi trƣờng Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người.
Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước. Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định.
Ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể,. Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác. Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo. Môi trường tự nhiên và sản xuất xã hội quan hệ khăng khít, chặt chẽ, tác động lẫn nhau trong thế cân đối thống nhất: Môi trường tự nhiên (bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên) cung cấp nguyên liệu và không gian cho sản xuất xã hội 1.4 Mối quan hệ giữa môi trƣờng và PTBV Có thể nói rằng mọi vấn đề về môi trường đều bắt nguồn từ phát triển.
Con đường để giải quyết mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển là phải chấp nhận phát triển, nhưng giữ sao cho phát triển không tác động một cách tiêu cực tới môi trường. Do đó, năm 1987 Uỷ ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc đã đưa ra khái niệm PTBV: "PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai". 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài nguyên nói riêng và môi trường tự nhiên nói chung (trong đó có cả tài nguyên) có vai trò quyết định đối với sự phát triển bền vững về kinh tế - xã hội (KT-XH) ở mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương vì: Thứ nhất, môi trường không những chỉ cung cấp “đầu vào” mà còn chứa đựng “đầu ra” cho các quá trình sản xuất và đời sống. Hoạt động sản xuất là một quá trình bắt đầu từ việc sử dụng nguyên, nhiên liệu, vật tư, thiết bị máy móc, đất đai, cơ sở vật chất kỹ thuật khác, sức lao động của con người để tạo ra sản phẩm hàng hóa.
Những dạng vật chất trên không phải gì khác, mà chính là các yếu tố môi trường. Các hoạt động sống cũng vậy, con người ta cũng cần có không khí để thở, cần có nhà để ở, cần có phương tiện để đi lại, cần có chỗ vui chơi giải trí, học tập nâng cao hiểu biết,. Những cái đó không gì khác là các yếu tố môi trường. Ngược lại môi trường tự nhiên cũng lại là nơi chứa đựng, đồng hóa “đầu ra” các chất thải của các quá trình hoạt động sản xuất và đời sống.
Quá trình sản xuất thải ra môi trường rất nhiều chất thải (cả khí thải, nước thải, chất thải rắn). Quá trình sinh hoạt, tiêu dùng của xã hội loài người cũng thải ra môi trường rất nhiều chất thải. Những chất thải này nếu không được xử lý tốt cũng sẽ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Thứ hai, môi trường liên quan đến tính ổn định và bền vững của sự phát triển KT-XH.
Phát triển KT-XH là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người qua việc sản xuất ra của cải vật chất, cải tiến quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng văn hóa. Phát triển là xu thế chung của từng cá nhân cũng như của cả loài người trong quá trình sống. Giữa môi trường và sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển có mối quan hệ chặt chẽ: Môi trường là địa bàn và đối tượng của sự phát triển, còn phát triển là nguyên nhân tạo nên các biến đổi của môi trường. Mặt khác, môi trường tự nhiên đồng thời cũng tác động đến sự phát triển KT-XH thông qua việc làm suy thoái nguồn tài nguyên - đối tượng của sự phát triển KT-XH hoặc gây ra các thảm họa, thiên tai đối với các hoạt động KT-XH trong khu vực.2 Những vấn đề chung đối với QLNN về BVMT 1.1 QLNN về môi trƣờng QLNN là hoạt động của Nhà nước thông qua các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức trong các cơ quan đó trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của Nhà nước.
Hoạt động QLNN được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức Nhà nước có thẩm quyền. Hoạt động này tạo nên mối quan hệ quản lý giữa một bên là các chủ thể quản lý Nhà nước với một bên là các đối tượng bị quản lý bao gồm các quan hệ xã hội, các hành vi xử xự của con người. Sự tác động, điều chỉnh của chủ thể QLNN lên đối tượng quản lý phải căn cứ vào quy định của pháp luật nhằm thiết lập, củng cố và duy trì các trật tự QLNN. Muốn đảm bảo hiệu lực, hiệu quả QLNN đòi hỏi phải xây dựng, tổ chức sao cho các chủ thẻ quản lý hội đủ các yếu tố cần và đủ như thể chế, quyền lực và các biện pháp cưỡng chế Nhà nước.