Luận văn thạc sĩ về Quản lý Nhà nước về Môi trường: Thực trạng và Giải pháp

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls quản lý nhà nước về môi trường thực trạng và giải pháp luận văn ths luật 60 36 01, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Quản lý Nhà nước về Môi trường: Thực trạng và Giải pháp
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2003-2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG
• 1.1. MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC ĐẶC TÍNH CỦA MÔI TRƯỜNG
• 1.2. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỐI VỚI QLNN VỀ BVMT
• 1.3. MÔ HÌNH CƠ QUAN QLMT CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ TRONG KHU VỰC
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG
• 2.2. THỰC TRẠNG HỆ THỐNG QLNN VỀ BVMT
• 2.3. TÌNH HÌNH CÔNG TÁC BVMT TRONG THỜI GIAN QUA
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. SỰ CẦN THIẾT PHẢI KIỆN TOÀN CÔNG TÁC QLNN VỀ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN BỘ MÁY QLNN VỀ BVMT
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2

Tóm tắt

I. Tổng quan về Quản lý Nhà nước về Môi trường tại Việt Nam

Quản lý Nhà nước về môi trường là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Tại Việt Nam, công tác này đã được chú trọng từ nhiều năm qua, đặc biệt là sau khi Luật Bảo vệ môi trường được ban hành. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả quản lý. Các cơ quan chức năng cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn trong việc thực thi các chính sách và quy định liên quan đến bảo vệ môi trường.

1.1. Định nghĩa và vai trò của Quản lý Nhà nước về Môi trường

Quản lý Nhà nước về môi trường là quá trình mà Nhà nước sử dụng các công cụ pháp lý, kinh tế và khoa học để điều chỉnh các hoạt động của con người nhằm bảo vệ môi trường. Vai trò của quản lý này không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát ô nhiễm mà còn bao gồm việc phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Các cơ quan chức năng trong Quản lý Nhà nước về Môi trường

Các cơ quan chức năng như Bộ Tài nguyên và Môi trường, các sở Tài nguyên và Môi trường tại địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi các chính sách bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, sự thiếu hụt về nhân lực và tài chính đã ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các cơ quan này.

II. Thực trạng Quản lý Nhà nước về Môi trường tại Việt Nam

Thực trạng quản lý Nhà nước về môi trường tại Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Ô nhiễm môi trường gia tăng, tài nguyên thiên nhiên bị khai thác quá mức, và các chính sách chưa thực sự hiệu quả trong việc bảo vệ môi trường. Nhiều khu vực vẫn chưa có hệ thống quản lý môi trường đồng bộ, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng.

2.1. Tình hình ô nhiễm môi trường hiện nay

Ô nhiễm không khí, nước và đất đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại nhiều thành phố lớn. Các nguồn ô nhiễm chủ yếu đến từ hoạt động sản xuất công nghiệp, giao thông vận tải và sinh hoạt của người dân. Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, nhiều khu vực đã vượt ngưỡng cho phép về ô nhiễm.

2.2. Hệ thống chính sách và pháp luật về bảo vệ môi trường

Hệ thống chính sách và pháp luật về bảo vệ môi trường tại Việt Nam đã được xây dựng tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, việc thực thi và giám sát các quy định này còn nhiều bất cập. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, dẫn đến tình trạng ô nhiễm kéo dài.

III. Những thách thức trong Quản lý Nhà nước về Môi trường

Quản lý Nhà nước về môi trường tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế dẫn đến áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Bên cạnh đó, nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả của các chính sách.

3.1. Thiếu hụt nguồn lực và nhân lực

Nhiều cơ quan quản lý môi trường thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực để thực hiện các nhiệm vụ bảo vệ môi trường. Điều này dẫn đến việc không thể triển khai các chương trình, dự án bảo vệ môi trường một cách hiệu quả.

3.2. Nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường

Nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường còn hạn chế, dẫn đến việc nhiều người dân không tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

IV. Giải pháp nâng cao hiệu quả Quản lý Nhà nước về Môi trường

Để nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước về môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các cơ quan chức năng cần tăng cường phối hợp, nâng cao năng lực quản lý và thực thi các chính sách bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường.

4.1. Tăng cường năng lực cho các cơ quan quản lý

Cần đầu tư nâng cao năng lực cho các cơ quan quản lý môi trường từ Trung ương đến địa phương. Điều này bao gồm việc đào tạo nhân lực, cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ cho công tác quản lý môi trường.

4.2. Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng

Cần có các chương trình khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường. Các tổ chức xã hội, cộng đồng dân cư cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, từ đó nâng cao ý thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Quản lý Nhà nước về Môi trường

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình quản lý môi trường hiệu quả có thể giúp cải thiện tình hình ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các mô hình này cần được điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế tại từng địa phương.

5.1. Các mô hình quản lý môi trường thành công

Một số mô hình quản lý môi trường thành công tại các địa phương đã cho thấy hiệu quả trong việc giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Các mô hình này cần được nhân rộng và áp dụng tại nhiều khu vực khác nhau.

5.2. Kết quả nghiên cứu về tác động của chính sách bảo vệ môi trường

Nghiên cứu cho thấy rằng các chính sách bảo vệ môi trường đã có tác động tích cực đến chất lượng môi trường tại nhiều khu vực. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để điều chỉnh kịp thời các chính sách này.

VI. Kết luận và hướng đi tương lai cho Quản lý Nhà nước về Môi trường

Quản lý Nhà nước về môi trường tại Việt Nam cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia tích cực của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc bảo vệ môi trường.

6.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức

Nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thành công của các chính sách bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình giáo dục và tuyên truyền để nâng cao ý thức của cộng đồng.

6.2. Định hướng phát triển bền vững trong quản lý môi trường

Định hướng phát triển bền vững trong quản lý môi trường cần được đặt lên hàng đầu. Các chính sách và chương trình cần hướng tới việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện chất lượng môi trường sống cho thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê toàn cầu cho thấy tổn thất kinh tế do sự cố môi trường và thiên tai đã tăng vọt từ 40 tỷ USD với 20 vụ trong thập niên 1950 lên tới 816 tỷ USD với 86 vụ trong thập niên 1990, tức gấp hơn 20 lần sau 4 thập kỷ. Đáng chú ý, khu vực châu Á gánh chịu tới 45% tổng thiệt hại kinh tế này, trong đó các quốc gia đang phát triển chịu tổn thương nặng nề nhất. Tại Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đang tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ sinh thái tự nhiên. Hàng năm, hơn 1 tỷ m3 nước thải hầu như chưa qua xử lý được xả thẳng ra môi trường, trong khi khoảng 50% trong tổng số 33 triệu ha đất tự nhiên đang đối mặt với tình trạng suy thoái nghiêm trọng.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu đồng bộ và đứt gãy trong hệ thống quản lý nhà nước về môi trường. Mặc dù Bộ Tài nguyên và Môi trường đã được thành lập từ năm 2002, nhưng bộ máy quản lý ở các cấp cơ sở như quận, huyện, xã, phường phần lớn vẫn hoạt động kiêm nhiệm, thiếu nhân lực chuyên trách và công cụ thực thi, trong khi đây chính là địa bàn đầu nguồn trực tiếp phát sinh ô nhiễm.

Luận văn thạc sĩ luật học tập trung đánh giá toàn diện cơ sở lý luận, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và thực trạng tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường tại Việt Nam từ năm 1945 đến giai đoạn sau năm 2002. Mục tiêu trọng tâm là phân tích những bất cập thể chế, nghiên cứu 5 mô hình quản trị môi trường điển hình trên thế giới và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Công trình hướng tới việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế phân cấp, tối ưu hóa công cụ kinh tế, góp phần đạt mục tiêu nâng độ che phủ rừng lên 40% và xử lý triệt để trên 4.000 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết phát triển bền vững và Lý thuyết quản lý nhà nước bằng pháp luật kết hợp công cụ kinh tế.

Thứ nhất, Lý thuyết phát triển bền vững theo định nghĩa của Ủy ban Môi trường và Phát triển Liên Hợp Quốc năm 1987 khẳng định phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn các nhu cầu hiện tại nhưng không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Môi trường tự nhiên vừa cung cấp nguồn tài nguyên đầu vào vừa là nơi chứa đựng chất thải đầu ra của nền kinh tế. Do đó, việc duy trì cân bằng sinh thái là điều kiện tiên quyết cho sự ổn định kinh tế - xã hội.

Thứ hai, Lý thuyết quản lý nhà nước về môi trường tiếp cận theo quan điểm hệ thống "Tự nhiên - Con người - Xã hội". Bản chất của quản lý nhà nước về môi trường là việc Nhà nước sử dụng tổng thể các công cụ pháp lý, hành chính, kinh tế và kỹ thuật để điều chỉnh hành vi của các chủ thể xã hội, bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành theo Hiến pháp.

Các khái niệm then chốt được áp dụng đồng bộ trong luận văn bao gồm:

• Hệ thống môi trường: Thể thống nhất gồm 5 quyển cấu thành là Địa quyển, Thủy quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển theo tinh thần của Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường 2005.
• Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền: Chủ thể gây tổn hại môi trường phải chịu chi phí phục hồi chất lượng môi trường thông qua các công cụ thuế tài nguyên, thuế môi trường, phí và lệ phí môi trường.
• Đánh giá tác động môi trường và Quan trắc môi trường: Công cụ kỹ thuật pháp lý nhằm dự báo, kiểm soát trạng thái môi trường trước và trong suốt quá trình vận hành dự án.
• Quỹ Môi trường: Thiết chế tài chính hỗ trợ nguồn vốn cho các hoạt động bảo vệ môi trường, điển hình là Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam được thành lập năm 2002 với vốn điều lệ 200 tỷ đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ hệ thống văn bản pháp luật qua các thời kỳ, bao gồm Hiến pháp 1980 (Điều 36), Hiến pháp 1992 (Điều 29), Luật Bảo vệ môi trường 1993, Luật Bảo vệ môi trường 2005, Chỉ thị 36/CT-TW năm 1998 của Bộ Chính trị, cùng gần 200 tiêu chuẩn môi trường quốc gia và các hiệp định quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực hiện phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 7 cơ quan quản lý và doanh nghiệp trọng điểm ở trung ương và địa phương, bao gồm: Bộ Tài nguyên và Môi trường (Vụ Thẩm định và Đánh giá tác động môi trường, Vụ Môi trường, Cục Môi trường), Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công nghiệp, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, và Sở Tài nguyên và Môi trường của 2 tỉnh đại diện công nghiệp - nông nghiệp là Phú Thọ và Vĩnh Phúc. Đồng thời, nghiên cứu lựa chọn mẫu khảo sát đối chiếu với 5 mô hình quản lý môi trường quốc tế gồm Singapore, Malaysia, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Luận văn kết hợp phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp thể chế và phân tích định tính kết hợp định lượng. Phương pháp này giúp nhận diện rõ nét những khoảng trống pháp lý, sự chồng chéo chức năng giữa các bộ ngành và sự đứt gãy trong phân cấp quản lý từ trung ương xuống cơ sở. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt trong giai đoạn 2003–2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thực trạng suy thoái môi trường tự nhiên đang diễn ra ở mức báo động trên diện rộng. Diện tích đất canh tác bình quân tính theo đầu người giảm nhanh chóng, hiện chỉ đạt 0,2 ha/người và ước tính chỉ còn khoảng 0,14 ha/người trong vòng 50 năm tới; khoảng 50% trong 33 triệu ha đất tự nhiên thuộc diện suy thoái, xói mòn và phèn hóa. Chất lượng nguồn nước suy giảm nghiêm trọng với hơn 1 tỷ m3 nước thải chưa qua xử lý mỗi năm. Tại lưu vực sông Cầu, đoạn chảy qua thành phố Thái Nguyên ghi nhận chỉ số BOD5 và COD vượt trên 1000 mg/l, chỉ số NO2 vượt quá 20 lần tiêu chuẩn cho phép. Diện tích rừng ngập mặn suy giảm tới 80% trong 5 thập kỷ qua và khoảng 96% các rạn san hô đang đối mặt với nguy cơ hủy hoại.

Thứ hai, ô nhiễm khu vực làng nghề và công nghiệp bùng phát dữ dội nhưng thiếu hạ tầng kiểm soát. Khảo sát thực tế cho thấy 100% trong số 1.450 làng nghề (trong đó có 67,3% tập trung tại đồng bằng Bắc Bộ) đều bị ô nhiễm nghiêm trọng. Tại các làng nghề chế biến nông sản thực phẩm, nồng độ khí H2S vượt từ 25 đến 33 lần ngưỡng an toàn. Bên cạnh đó, cả nước có trên 4.000 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng cần xử lý triệt để đến năm 2012 cùng khoảng 100 khu công nghiệp, khu chế xuất mới thành lập hầu như chưa hoàn thiện hệ thống xử lý chất thải tập trung.

Thứ ba, cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về môi trường còn nhiều khoảng trống ở cấp cơ sở. Sau khi thành lập Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2002, hệ thống quản lý môi trường mới chỉ được kiện toàn đến cấp tỉnh thông qua các Sở Tài nguyên và Môi trường. Tại cấp quận, huyện và xã, phường, đội ngũ cán bộ chủ yếu làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, thiếu kiến thức chuyên sâu và thẩm quyền cưỡng chế, dẫn đến tình trạng các vi phạm môi trường tại địa bàn dân cư không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Thứ tư, xu hướng quản trị môi trường quốc tế khẳng định vai trò của việc độc lập hóa cơ quan chuyên trách và đầu tư ngân sách tương xứng. Thống kê toàn cầu chỉ ra 19% các quốc gia tổ chức Bộ Môi trường độc lập, 18% tích hợp trong Bộ Tài nguyên và Môi trường, và 16% tổ chức dưới dạng cơ quan trực thuộc Chính phủ như Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ thành lập năm 1971 hay Tổng cục Bảo vệ Môi trường Trung Quốc. Đáng chú ý, Singapore dành tới 1,2% GDP (khoảng 2 đến 3 tỷ SGD/năm) cho môi trường, còn Malaysia dành khoảng 0,9% GDP giúp nâng tỷ lệ dân số sử dụng nước sạch lên 88%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại nêu trên xuất phát từ việc tư duy quản lý môi trường tại Việt Nam trong thời gian dài vẫn thiên về mệnh lệnh hành chính, thiếu sự kết hợp hài hòa với các công cụ kinh tế thị trường. Cơ chế phân bổ tài chính còn phân tán, nguồn vốn điều lệ 200 tỷ đồng của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam ban đầu còn hạn chế so với quy mô xử lý hơn 4.000 cơ sở ô nhiễm.

Dữ liệu quan trắc thực địa tại các lưu vực sông chính như sông Đồng Nai (DO từ 4-6 mg/l, BOD từ 4-8 mg/l) và sông Sài Gòn (DO từ 1,5-5,5 mg/l, BOD từ 10-30 mg/l, pH từ 4,0-5,5) có thể được trình bày một cách trực quan qua biểu đồ cột so sánh nồng độ các chất ô nhiễm với quy chuẩn loại A và B. Đồng thời, cơ cấu 5 mô hình tổ chức cơ quan quản lý môi trường trên thế giới có thể được hệ thống hóa qua bảng thống kê tỷ lệ phần trăm, giúp các nhà hoạch định chính sách dễ dàng so sánh hiệu quả tổ chức bộ máy. Những so sánh này khẳng định việc kiện toàn bộ máy xuống cấp cơ sở và tăng tỷ lệ chi ngân sách cho bảo vệ môi trường là con đường tất yếu để phát triển bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường từ trung ương đến cơ sở. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì, phối hợp với Bộ Nội vụ và Ủy ban nhân dân các cấp. Hành động cụ thể: Thành lập phòng tài nguyên và môi trường chuyên trách tại 100% quận, huyện, thị xã; bố trí ít nhất 1 đến 2 cán bộ chuyên trách công tác bảo vệ môi trường tại từng xã, phường, thị trấn trước năm 2010 nhằm xóa bỏ hoàn toàn tình trạng kiêm nhiệm.

Thứ hai, hoàn thiện hệ thống công cụ kinh tế và cơ chế tài chính môi trường. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài nguyên và Môi trường. Hành động cụ thể: Triển khai thu đúng, thu đủ phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, khí thải và chất thải rắn theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền; nâng quy mô vốn điều lệ của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam lên mức trên 500 tỷ đồng trong giai đoạn 2008–2012 để trợ vốn kịp thời cho các dự án xử lý chất thải công nghiệp.

Thứ ba, đẩy mạnh xã hội hóa công tác bảo vệ môi trường và phát triển nhãn sinh thái. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cùng các hiệp hội doanh nghiệp. Hành động cụ thể: Ban hành cơ chế ưu đãi thuế đất, thuế thu nhập doanh nghiệp nhằm huy động khoảng 30% đến 40% nguồn vốn xã hội hóa tham gia xây dựng hạ tầng xử lý nước thải tại 1.450 làng nghề; cấp chứng nhận nhãn sinh thái cho các sản phẩm thân thiện với môi trường.

Thứ tư, siết chặt kỷ cương thẩm định Đánh giá tác động môi trường và nâng cao năng lực quan trắc. Chủ thể thực hiện: Cục Môi trường và Sở Tài nguyên và Môi trường tại 63 tỉnh, thành phố. Hành động cụ thể: Đảm bảo 100% các dự án đầu tư mới tại 100 khu công nghiệp, khu chế xuất phải thực hiện thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường trước khi cấp phép xây dựng; thanh tra và xử lý dứt điểm trên 4.000 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng trước năm 2012.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý nhà nước tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban nhân dân và Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp khung lý luận, cơ sở thực tiễn và bài học kinh nghiệm quốc tế giúp tái thiết kế mô hình tổ chức bộ máy quản lý môi trường cấp quận, huyện, xã, phường, đồng thời nâng cao hiệu quả thanh tra, xử phạt vi phạm hành chính.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội và chuyên gia pháp lý tại các cơ quan nghiên cứu lập pháp. Công trình là nguồn tư liệu phong phú cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống văn bản dưới luật hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2005, thiết kế chính sách thuế môi trường và cơ chế vận hành thị trường quyền phát thải.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Luật học, Quản lý tài nguyên môi trường, Khoa học môi trường và Hành chính công. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị với hệ thống số liệu quan trắc toàn diện, bức tranh tổng quan về hiện trạng 1.450 làng nghề và so sánh chuyên sâu 5 mô hình quản lý môi trường trên thế giới.

Thứ tư, lãnh đạo doanh nghiệp, ban quản lý các khu công nghiệp, khu chế xuất và chủ cơ sở sản xuất tại các làng nghề. Tài liệu giúp doanh nghiệp nắm vững các quy định pháp lý về nghĩa vụ đánh giá tác động môi trường, nghĩa vụ nộp phí bảo vệ môi trường và tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ từ Quỹ Bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi khiến công tác quản lý nhà nước về môi trường tại cấp quận, huyện, xã, phường ở Việt Nam còn nhiều hạn chế là gì? Nguyên nhân chủ yếu do cơ chế tổ chức bộ máy ở cấp cơ sở còn mang tính kiêm nhiệm, thiếu cán bộ có chuyên môn sâu về môi trường và nguồn kinh phí hoạt động eo hẹp. Mặc dù cấp xã, phường là nơi trực tiếp phát sinh ô nhiễm từ 1.450 làng nghề và sinh hoạt dân cư, nhưng cán bộ địa phương chưa được trao đủ thẩm quyền và công cụ kỹ thuật để xử phạt kịp thời.

Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền được cụ thể hóa bằng các công cụ kinh tế nào trong quản lý môi trường? Nguyên tắc này được thực thi thông qua 4 công cụ kinh tế chủ chốt: thuế tài nguyên nhằm hạn chế khai thác cạn kiệt thiên nhiên; thuế môi trường để bù đắp chi phí xã hội; phí bảo vệ môi trường đánh trực tiếp trên khối lượng chất thải; và tiền ký quỹ phục hồi môi trường. Các nguồn thu này được tái đầu tư thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam với vốn ban đầu 200 tỷ đồng.

Kinh nghiệm quản lý môi trường của Singapore mang lại bài học thực tiễn nào cho Việt Nam? Singapore thành công nhờ tổ chức Bộ Môi trường độc lập từ năm 1972 dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thủ tướng, kết hợp phân bổ ngân sách môi trường chiếm tới 1,2% GDP, tương đương 2 đến 3 tỷ SGD/năm. Bài học cho Việt Nam là cần xây dựng khung pháp lý nghiêm minh, kiểm soát chặt chẽ quy hoạch thoát nước và chất thải ngay từ khâu cấp phép dự án.

Đánh giá tác động môi trường đóng vai trò gì trong việc phòng ngừa ô nhiễm tại các khu công nghiệp mới? Đánh giá tác động môi trường là công cụ pháp lý bắt buộc giúp dự báo và lượng hóa các tác động tiêu cực đến môi trường đất, nước, không khí trước khi dự án được phê duyệt. Việc thẩm định chặt chẽ hồ sơ đánh giá tác động môi trường giúp ngăn chặn nguy cơ hình thành các điểm nóng ô nhiễm tại khoảng 100 khu công nghiệp, khu chế xuất trên cả nước.

Doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn tài chính từ Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam như thế nào? Doanh nghiệp đầu tư vào các công trình xử lý chất thải, đổi mới công nghệ sạch hoặc khắc phục ô nhiễm tại hơn 4.000 cơ sở nghiêm trọng có thể nộp hồ sơ vay vốn ưu đãi hoặc hỗ trợ lãi suất từ Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Quỹ ưu tiên các dự án xử lý nước thải tập trung tại khu công nghiệp và làng nghề.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với môi trường trong mối quan hệ hữu cơ với mục tiêu phát triển bền vững và hệ thống 5 quyển cấu thành môi trường.
• Công trình phân tích sâu sắc bức tranh hiện trạng môi trường Việt Nam với các số liệu thực chứng về suy thoái đất, hơn 1 tỷ m3 nước thải chưa xử lý và thực trạng ô nhiễm tại 100% làng nghề khảo sát.
• Luận văn làm rõ bước tiến lịch sử của hệ thống pháp luật môi trường từ năm 1945 qua các mốc Hiến pháp 1980, 1992 đến Luật Bảo vệ môi trường 1993 và 2005 sau khi thành lập Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2002.
• Nghiên cứu so sánh 5 mô hình quản trị môi trường quốc tế, rút ra bài học kinh nghiệm về việc tăng tỷ trọng chi ngân sách và hoàn thiện bộ máy quản lý chuyên trách.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về tổ chức bộ máy cấp cơ sở, công cụ kinh tế, xã hội hóa và thanh tra đánh giá tác động môi trường đã được xây dựng khả thi cho lộ trình đến năm 2012.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về tổ chức bộ máy quản lý môi trường cấp địa phương sau khi thành lập Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2002. Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp hãy cùng tham khảo, ứng dụng các luận cứ của luận văn để đồng hành xây dựng một nền hành chính môi trường hiện đại, hiệu lực và phát triển bền vững cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ MÔI TRƢỜNG 1.1 Môi trƣờng và các đặc tính của môi trƣờng Trên thế giới có khá nhiều các khái niệm khác nhau về môi trường. Lý do chủ yếu là: Thứ nhất, khoa học về môi trường là bộ môn khoa học còn hết sức non trẻ so với các bộ môn khoa học truyền thống khác; cùng với thời gian phát triển, khái niệm về môi trường càng ngày càng được bổ sung, hoàn thiện và chính xác hoá dần. Thứ hai, với các mục đích nghiên cứu hoặc ứng dụng khác nhau người ta đưa ra những khái niệm khác nhau về môi trường cho phù hợp. Ở Việt Nam cũng vậy, chúng ta đã từng thấy có sự tồn tại của những khái niệm khác nhau về môi trường trong các tài liệu khác nhau.

Ở hầu hết các vùng khảo sát, người dân địa phương có xu hướng định nghĩa môi trường là những vấn đề liên quan đến tài nguyên thiên nhiên mà có ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của họ. Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 đưa ra khái niệm rằng, môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên. Theo quan điểm truyền thống, Trái đất trong hệ mặt trời có sự tồn tại của các quyển tự nhiên như: Thạch quyển (Lithosphere), Thổ quyển (Pedosphere), Sinh quyển (Biosphere), Thuỷ quyển (Hydrosphere), Khí quyển (atmosphere). Về thành phần vật chất, Thổ quyển được phát sinh từ Thạch quyển do kết quả phong hoá của các đá dưới tác động của các yếu tố vật lý, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hoá học, sinh học.

do vậy, khi nghiên cứu môi trường có thể gọi gộp Thạch quyển và Thổ quyển với nhau với tên gọi chung là Địa quyển (Geosphere). Tất cả các quyển tự nhiên đã nêu trên đều có mối liên kết với nhau, ràng buộc lẫn nhau và tác động qua lại lẫn nhau rất chặt chẽ. Đó chính là bản chất của vấn đề môi trường. Con người được xếp vào các thành tố thuộc Sinh quyển.

Trừ con người ra, tất cả các thành tố, các quá trình khác thuộc các quyển môi trường đều có mối liên kết, tác động qua lại lẫn nhau một cách vô thức và khách quan; mối quan hệ nhân - quả giữa các thành tố và quá trình đó là mối quan hệ khách quan. Còn con người thì lại khác, mọi hành vi và hoạt tác động đến các thành tố và các quá trình thuộc các quyển môi trường nói chung đều được thực hiện một cách chủ quan và có ý thức.1 Định nghĩa môi trƣờng Theo Luật BVMT năm 2005 (Điều 3): "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên." Với những lý giải và mục đích nghiên cứu khoa học như nói ở trên, xin đưa ra khái niệm và định nghĩa về môi trường như sau: Môi trường bao gồm tất cả các nhân tố, các thành phần vật chất tự nhiên và nhân tạo, các quá trình vật lý, hoá học, cơ học, sinh học và các quá trình khác được phát sinh, tồn tại và phát triển trong các quyển môi trường (Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển), và có quan hệ mật thiết với nhau, có mối tác động qua lại lẫn nhau, trong đó con người và các hoạt động của con người giữ vai trò quyết định. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Môi trường cũng có thể được hiểu như là một thể thống nhất của tất cả 5 quyển môi trường khác nhau thuộc Trái đất đang tồn tại và phát triển trong hệ mặt trời mà chúng ta đã biết được cho đến nay. Đó là: Địa quyển, Thuỷ quyển, Khí quyển, Sinh quyển và Nhân sinh quyển.

Thể thống nhất này được gọi là Hệ thống môi trường.2 Đặc điểm của môi trƣờng: - Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật. - Môi trường là nơi cung cấp tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và hoạt động sản xuất của con người. - Môi trường là nơi chứa đựng các chất phế thải do con người tạo ra trong cuộc sống và hoạt động sản xuất của mình. - Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất.3 Phân loại môi trƣờng Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người.

Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước. Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định.

Ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể,. Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác. Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo. Môi trường tự nhiên và sản xuất xã hội quan hệ khăng khít, chặt chẽ, tác động lẫn nhau trong thế cân đối thống nhất: Môi trường tự nhiên (bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên) cung cấp nguyên liệu và không gian cho sản xuất xã hội 1.4 Mối quan hệ giữa môi trƣờng và PTBV Có thể nói rằng mọi vấn đề về môi trường đều bắt nguồn từ phát triển.

Con đường để giải quyết mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển là phải chấp nhận phát triển, nhưng giữ sao cho phát triển không tác động một cách tiêu cực tới môi trường. Do đó, năm 1987 Uỷ ban Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc đã đưa ra khái niệm PTBV: "PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các nhu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai". 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tài nguyên nói riêng và môi trường tự nhiên nói chung (trong đó có cả tài nguyên) có vai trò quyết định đối với sự phát triển bền vững về kinh tế - xã hội (KT-XH) ở mỗi quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương vì: Thứ nhất, môi trường không những chỉ cung cấp “đầu vào” mà còn chứa đựng “đầu ra” cho các quá trình sản xuất và đời sống. Hoạt động sản xuất là một quá trình bắt đầu từ việc sử dụng nguyên, nhiên liệu, vật tư, thiết bị máy móc, đất đai, cơ sở vật chất kỹ thuật khác, sức lao động của con người để tạo ra sản phẩm hàng hóa.

Những dạng vật chất trên không phải gì khác, mà chính là các yếu tố môi trường. Các hoạt động sống cũng vậy, con người ta cũng cần có không khí để thở, cần có nhà để ở, cần có phương tiện để đi lại, cần có chỗ vui chơi giải trí, học tập nâng cao hiểu biết,. Những cái đó không gì khác là các yếu tố môi trường. Ngược lại môi trường tự nhiên cũng lại là nơi chứa đựng, đồng hóa “đầu ra” các chất thải của các quá trình hoạt động sản xuất và đời sống.

Quá trình sản xuất thải ra môi trường rất nhiều chất thải (cả khí thải, nước thải, chất thải rắn). Quá trình sinh hoạt, tiêu dùng của xã hội loài người cũng thải ra môi trường rất nhiều chất thải. Những chất thải này nếu không được xử lý tốt cũng sẽ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Thứ hai, môi trường liên quan đến tính ổn định và bền vững của sự phát triển KT-XH.

Phát triển KT-XH là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người qua việc sản xuất ra của cải vật chất, cải tiến quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng văn hóa. Phát triển là xu thế chung của từng cá nhân cũng như của cả loài người trong quá trình sống. Giữa môi trường và sự 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phát triển có mối quan hệ chặt chẽ: Môi trường là địa bàn và đối tượng của sự phát triển, còn phát triển là nguyên nhân tạo nên các biến đổi của môi trường. Mặt khác, môi trường tự nhiên đồng thời cũng tác động đến sự phát triển KT-XH thông qua việc làm suy thoái nguồn tài nguyên - đối tượng của sự phát triển KT-XH hoặc gây ra các thảm họa, thiên tai đối với các hoạt động KT-XH trong khu vực.2 Những vấn đề chung đối với QLNN về BVMT 1.1 QLNN về môi trƣờng QLNN là hoạt động của Nhà nước thông qua các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức trong các cơ quan đó trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của Nhà nước.

Hoạt động QLNN được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước, các cán bộ công chức Nhà nước có thẩm quyền. Hoạt động này tạo nên mối quan hệ quản lý giữa một bên là các chủ thể quản lý Nhà nước với một bên là các đối tượng bị quản lý bao gồm các quan hệ xã hội, các hành vi xử xự của con người. Sự tác động, điều chỉnh của chủ thể QLNN lên đối tượng quản lý phải căn cứ vào quy định của pháp luật nhằm thiết lập, củng cố và duy trì các trật tự QLNN. Muốn đảm bảo hiệu lực, hiệu quả QLNN đòi hỏi phải xây dựng, tổ chức sao cho các chủ thẻ quản lý hội đủ các yếu tố cần và đủ như thể chế, quyền lực và các biện pháp cưỡng chế Nhà nước.