Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI THAM Ô TÀI SẢN 1. Khái niệm tội tham ô tài sản 1. Định nghĩa tội tham ô tài sản Về tội tham ô tài sản đã có nhiều định nghĩa khác nhau được đưa ra, như: Tội tham ô tài sản là tội do người có chức vụ quyền hạn thực hiện, là tội phạm thuộc nhóm tội tham nhũng nên khách thể của tội phạm phải là những hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức còn quan hệ sở hữu chỉ là đối tượng tác động của tội phạm (thông qua quan hệ sở hữu mà xâm phạm đến hoạt động của cơ quan, tổ chức) [52, tr.41]; hoặc: Tội tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý [31, tr.17]; hoặc: Tội tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý trong những trường hợp luật định [56, tr. Theo tôi những định nghĩa nêu trên là chưa đầy đủ bởi chưa phản ánh đầy đủ các đặc điểm của tội tham ô tài sản.
Tội tham ô tài sản cũng mang đặc điểm chung của tội phạm nên khi định nghĩa về tội tham ô tài sản cần dựa trên định nghĩa chung về tội phạm được quy định tại BLHS 1999: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [37, Điều 8]. Từ quy định này có thể định nghĩa một cách khái quát hơn: tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện. Đây là cơ sở cho việc xác định khái niệm các loại tội phạm cụ thể trong phần các tội phạm của bộ luật hình sự và là cơ sở cho việc nhận thức, áp dụng đúng đắn những điều luật quy định về từng tội phạm cụ thể trong đó có Tội tham ô tài sản được quy định tại chương XXI “Các tội phạm về chức vụ”. BLHS 1999 quy định: “Các tội phạm về chức vụ là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ thực hiện trong khi thực hiện công vụ” [37, Điều 277].
Còn theo quy định của Điều 278 BLHS 1999 thì: Tội tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý có giá trị từ hai triệu đồng trở lên hoặc dưới hai triệu đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử lí kỷ luật về hành vi này mà còn vi phạm hoặc đã bị kết án về một trong các tội quy định từ điều 278 đến điều 284 BLHS, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm [37, Điều 278]. Qua những phân tích trên có thể định nghĩa Tội tham ô tài sản là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, xâm phạm hoạt động đúng đắn và sở hữu của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm của tội tham ô tài sản Theo quy định của Luật hình sự Việt Nam thì đặc điểm của tội tham ô tài sản bao gồm các đặc điểm sau: Thứ nhất, tội tham ô tài sản là hành vi nguy hiểm cho xã hội xâm phạm hoạt động đúng đắn và sở hữu của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội Hành vi nguy hiểm cho xã hội được hiểu theo nghĩa chung nhất là hành vi gây ra thiệt hại hoặc đe dọa gây ra thiệt hại cho quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ.
Trước hết, tội tham ô tài sản xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội. Hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức là những hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ do pháp luật hoặc điều lệ quy định, những hoạt động này nhằm thực hiện chức năng và nhiệm vụ đã đề ra. Có thể nói, những hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức bị xâm phạm bởi tội tham ô tài sản, chính là những hoạt động theo quy định của pháp luật hoặc của điều lệ buộc phải làm mà không làm, cấm không được làm thì lại làm. Những quy định cụ thể này bị xâm hại bởi từng hành vi phạm tội cụ thể trong từng trường hợp.
Khi tội tham ô tài sản xâm phạm đến các hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức thì chức năng, nhiệm vụ và mục đích đã đề ra của các cơ quan, tổ chức này sẽ không đạt được. Điều đó làm ảnh hưởng xấu đến việc thực hiện đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước, gây ảnh hưởng về an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Chính vì vậy, tham ô được coi là một căn bệnh nguy hiểm, nó gây ra tác hại nhiều mặt, cản trở sự phát triển của xã hội. Đảng và Nhà nước coi tham nhũng là một trong bốn nguy cơ, cần đấu tranh để loại trừ ra khỏi đời sống xã hội.
Tham ô là một trong những hành vi tham nhũng và cùng với hành vi nhận hối lộ, là hành vi chủ yếu của tham nhũng, đặc trưng, điển hình của tệ tham nhũng. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồng thời, tội tham ô tài sản còn xâm phạm đến sở hữu của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức xã hội, tức là xâm phạm đến các quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức. Người phạm tội tham ô tài sản xâm phạm đến quan hệ sở hữu thông qua hành vi chiếm đoạt tài sản do mình quản lý. Thông qua hành vi chuyển dịch bất hợp pháp tài sản từ chủ sở hữu là cơ quan, tổ chức thành tài sản của mình hoặc của người khác mà mình quan tâm đã làm cho chủ sở hữu mất đi khả năng thực hiện các quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt về tài sản của chủ sở hữu.
Thứ hai, tội tham ô được thực hiện do người có chức vụ, quyền hạn trong quản lý tài sản Chủ thể của tội phạm là con người cụ thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Cũng như các tội phạm khác, chủ thể của tội tham ô tài sản cũng phải đảm bảo các dấu hiệu chung như: có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Ngoài ra, người thực hiện hành vi tham ô tài sản còn phải là người có chức vụ, quyền hạn trong quản lý tài sản. Những người không có chức vụ, quyền hạn này chỉ có thể là đồng phạm tham ô với vai trò là người xúi giục, tổ chức hay giúp sức.
Như vậy, đặc điểm đặc trưng về chủ thể của tội tham ô tài sản là đặc điểm có chức vụ, quyền hạn trong quản lý tài sản. Theo quy định tại Điều 277 BLHS1999 thì Người có chức vụ là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ. Như vậy, người có chức vụ, quyền hạn có những đặc điểm sau đây: - Là người được giữa chức vụ thường xuyên hoặc tạm thời trong cơ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan nhà nước, tổ chức xã hội. Chức vụ này có thể do bổ nhiệm hoặc do bầu cử, hợp đồng hay các hình thức khác như ủy quyền, thừa ủy quyền, thừa lệnh, đại diện… có hưởng lương hoặc không hưởng lương.
- Là người thực hiện một trong các chức năng: đại diện quyền lực Nhà nước, tổ chức điều hành quản lý hành chính hoặc chức năng tổ chức sản xuất kinh doanh theo công việc đã được giao cho họ. - Là những người thực hiện trách nhiệm nhất định theo thẩm quyền chuyên môn mà họ đảm nhiệm. Bên cạnh đó, người có chức vụ, quyền hạn phải là người có trách nhiệm quản lý tài sản, nếu họ không có trách nhiệm quản lý tài sản thì không thể là chủ thể của tội tham ô tài sản được. Đây là điều kiện cần và đủ để một người có thể trở thành chủ thể của tội tham ô tài sản và cũng là dấu hiệu để phân biệt với một số tội phạm khác có tính chất chiếm đoạt.
Người có trách nhiệm đối với tài sản là người được giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý tài sản như: Thủ quỹ, thủ kho, kế toán, người được giao vận chuyển tài sản của cơ quan, tổ chức hoặc đơn vị mình. Ngoài ra, còn những người tuy không được giao trực tiếp quản lý tài sản nhưng lại có trách nhiệm trong việc quyết định việc thu chi, xuất nhập, mua bán, trao đổi tài sản như: Giám đốc công ty, Chủ nhiệm hợp tác xã, người đứng đầu trong các cơ quan, tổ chức là chủ tài khoản hoặc là người có quyền quyết định về tài sản của cơ quan, tổ chức mình. Thứ ba, tội tham ô là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản Một trong những đặc điểm nổi bật của tội tham ô tài sản là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản. Hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là trường hợp người phạm tội có chức vụ, quyền hạn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã làm trái với nhiệm vụ được giao.
Hành vi làm trái với nhiệm vụ được giao có thể là làm không đúng, không đầy đủ, không kịp thời, trái với quy định của Nhà nước hoặc Điều lệ, Quy chế của cơ quan, tổ chức. Hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản là cách thức thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội do người có chức vụ, quyền hạn thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức và quan hệ sở hữu.