Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LIÊN HỢP QUỐC VÀ HỘI ĐỒNG BẢO AN 1. KHÁI QUÁT VỀ TỔ CHỨC LIÊN HỢP QUỐC 1. Lịch sử hình thành Liên hợp quốc Trong lịch sử hình thành và phát triển của xã hội loài người, hòa bình và an ninh quốc tế luôn là nguyện vọng tha thiết, là nền tảng để phát triển quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa các quốc gia. Chính vì vậy, cộng đồng quốc tế đã có nhiều nỗ lực trong việc xây dựng hệ thống an ninh tập thể bảo đảm duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.
Trước khi LHQ ra đời, trên thế giới đã tồn tại một tổ chức an ninh tập thể toàn cầu, đó là tổ chức Hội quốc liên được thành lập sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, thể hiện sự cân bằng quyền lực giữa các cường quốc ở châu Âu. Trong quá trình hoạt động, Hội quốc liên đã không hoàn thành được nhiệm vụ của mình trong việc duy trì hòa bình và an ninh quốc tế khi để cho cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai bùng nổ. Thế giới không thể tồn tại hòa bình nếu thiếu sự điều phối của một tổ chức an ninh tập thể, do đó, ngay trong quá trình diễn ra chiến tranh thế giới lần thứ hai, ý tưởng thiết lập một hệ thống an ninh tập thể hiệu quả hơn Hội quốc liên đã xuất hiện. Không thể làm sống lại Hội quốc liên và cải tổ nó vì tổ chức này đã thất bại rõ ràng, hơn nữa, tương quan so sánh lực lượng giữa các nước trên thế giới lúc này đã có nhiều thay đổi so với thời kỳ thiết lập trật tự Versailles - Washington.
Tổ chức quốc tế được thành lập phải là một tổ chức mới có quy mô toàn cầu, phản ánh được tương quan so sánh lực lượng giữa các cường quốc sau chiến tranh. Ý tưởng đầu tiên của việc thành lập LHQ được thể hiện trong Hiến chương Đại Tây Dương do Mỹ và Anh ký ngày 14/8/1941 với dự kiến thiết lập "hệ thống an ninh chung dựa trên những cơ sở rộng rãi hơn" sau chiến tranh. Ngày 24/9/1941, trong Hội nghị đồng minh họp tại London, Liên Xô 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tuyên bố tán thành những nguyên tắc của Hiến chương Đại Tây Dương, ủng hộ việc thành lập một hệ thống an ninh chung đã mở ra khả năng hợp tác xây dựng LHQ giữa các nước lớn trong đồng minh chống phát xít. Tiếp đó, ngày 1/1/1942, tại Washington, đại diện 26 nước tham chiến chống khối Trục đã ký bản Tuyên ngôn LHQ do Mỹ soạn thảo, cam kết xây dựng một hệ thống hòa bình và an ninh sau chiến tranh.
Tên gọi LHQ chính thức xuất hiện và được sử dụng từ thời gian này. Cuối tháng 10/1943, tại hội nghị Moskva, các Bộ trưởng Ngoại giao bốn nước Liên Xô, Anh, Mỹ và Trung Quốc thông qua bản "Tuyên bố về an ninh chung" khẳng định sự cần thiết phải thành lập trong thời hạn ngắn nhất có thể được một tổ chức quốc tế chung để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế, mà cơ sở của nó là nguyên tắc bình đẳng chủ quyền của tất cả các quốc gia ưu chuộng hòa bình. Ngày 1/12/1943, quyết định này được chuẩn y tại hội nghị thượng đỉnh giữa nguyên thủ quốc gia ba nước Liên Xô, Anh, Mỹ tại Teheran. Do đã đi trước khá nhiều so với người Anh và Liên Xô trong việc lập kế hoạch thành lập LHQ, nên tại hội nghị này, Tổng thống Mỹ Roosevelt đã chủ động đưa ra dự kiến đầu tiên về cơ cấu tổ chức của LHQ gồm ba cơ quan chính là: Đại hội đồng (ĐHĐ - gồm tất cả các quốc gia thành viên để thảo luận các vấn đề chung); Cơ quan "cảnh sát" (chỉ gồm tứ cường Anh - Mĩ - Xô - Trung) có trách nhiệm thi hành, áp dụng các biện pháp cần thiết, kể cả biện pháp quân sự để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế; Ban chấp hành (gồm có tứ cường Anh - Mĩ - Xô - Trung, hai đại diện cho châu Âu, một đại diện cho Nam Mĩ, một đại diện cho Trung Đông, một đại diện cho Viễn Đông và một đại diện cho khối Liên hiệp Anh) để xử lý các vấn đề không liên quan tới hòa bình, an ninh, chiến tranh, quân sự.
Phần công việc chính quan trọng nhất chuẩn bị cho việc thành lập LHQ được tiến hành ở Dumbarton Oaks thông qua hai hội nghị: Hội nghị chính tiến hành từ 21/8 đến 29/8/1944 giữa các chuyên viên đại diện của Mỹ, Anh và Liên Xô. Hội nghị kém quan trọng hơn từ 29/9/1944 đến 7/10/1944 giữa Mỹ, Anh và Trung Quốc. Theo lời một đại biểu Mỹ, các nước lớn "từng đổ máu cho toàn thế giới" đã tự giành quyền đặt cơ sở cho tổ chức quốc tế này. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại các hội nghị này, các nước lớn đã thỏa thuận được nhiều vấn đề quan trọng tạo dựng nền móng cho LHQ sau này như: mục đích và nguyên tắc hoạt động của LHQ; các cơ quan chính của LHQ sẽ gồm có một ĐHĐ, một HĐBA, Ban thư ký, Tòa án quốc tế (TAQT) và theo đề xuất của Mỹ gồm cả Hội đồng kinh tế xã hội (cho đến lúc đó cả Anh và Liên Xô vẫn chủ trương chỉ giới hạn hoạt động của LHQ trong lĩnh vực an ninh mà thôi); cơ chế đảm bảo hòa bình và an ninh quốc tế; hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực kinh tế xã hội; tiêu chuẩn thành viên… Đặc biệt, hội nghị cũng đạt được thỏa thuận rằng chức năng của HĐBA là duy trì hòa bình và an ninh quốc tế, bốn nước lớn tham gia hội nghị Dumbarton Oaks và nước Pháp sẽ là thành viên thường trực của HĐBA.
Tuy nhiên, Hội nghị vẫn chưa giải quyết được một số vấn đề như quy chế của lãnh thổ quản thác, quy chế của TAQT, số phiếu dành cho Liên Xô tại ĐHĐ… mà quan trọng nhất là vấn đề bỏ phiếu tại HĐBA. Để giải quyết vấn đề thủ tục bỏ phiếu tại HĐBA, ngày 5/12/1944, Tổng thống Mỹ Roosevelt đã đưa ra đề nghị: nguyên tắc nhất trí hoàn toàn giữa các thành viên thường trực của HĐBA (Xô - Anh - Mĩ - Pháp - Trung) sẽ được áp dụng cho tất cả mọi vấn đề, trừ vấn đề thủ tục. Mặt khác, nếu một thành viên nào đó của HĐBA (kể cả thành viên thường trực) là một bên tranh chấp trong các cuộc tranh chấp mà HĐBA đang xem xét giải quyết, thì thành viên ấy không được tham gia biểu quyết trong HĐBA. Liên Xô kiên quyết bác bỏ ngoại lệ này và yêu cầu phải duy trì sự nhất trí giữa các nước lớn trong mọi trường hợp.
Các vướng mắc còn tồn tại trong Hội nghị Dumbarton Oaks được nêu ra và giải quyết tại Hội nghị Yanta giữa các nhà lãnh đạo Liên Xô, Anh, Mĩ (2/1945). Tại đây, vấn đề bỏ phiếu trong HĐBA đã được giải quyết. Hội nghị quyết định rằng các thành viên thường trực sẽ sử dụng quyền phủ quyết trong mọi trường hợp trừ các vấn đề thủ tục. Trên cơ sở những thỏa thuận cơ bản này, ngày 25/4/1945, Hội nghị San Francisco được triệu tập nhằm mục đích soạn thảo HCLHQ.
Sau hai tháng làm việc, ngày 25/6/1945, HCLHQ được Hội nghị nhất trí thông qua. Ngày 24/10/1945, HCLHQ bắt đầu có hiệu lực, sau khi 5 cường quốc là Liên 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xô, Mỹ, Anh, Pháp, Trung Hoa và đa số các nước ký kết khác hoàn thành thủ tục phê chuẩn Hiến chương (HC). Ngày 24/10/1945, do đó, cũng trở thành ngày kỷ niệm thành lập LHQ. Có thể khẳng định được rằng, lịch sử hình thành LHQ không có giai đoạn nào không thể hiện sự hợp tác, đấu tranh và nhân nhượng lẫn nhau giữa các nước lớn, đặc biệt là giữa Mỹ và Liên Xô.
Không có sự hợp tác của các nước lớn thì không có sự ra đời của LHQ vào thời kỳ đầu sau chiến tranh thế giới lần thứ hai. Chính vì vậy, ngay từ khi mới ra đời, LHQ đã luôn mang dấu ấn và chịu sự chi phối bởi các nước lớn cũng như quan hệ giữa họ với nhau. Cơ cấu tổ chức, nguyên tắc vận hành của LHQ phản ánh đúng tương quan lực lượng giữa các nước, đặc biệt là các nước lớn trong giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai. Hơn nữa, rút kinh nghiệm qua những thất bại trên thực tế của Hội quốc liên, nguyên tắc nhất trí giữa các nước lớn với tư cách là lý do cơ bản để LHQ ra đời, đồng thời cũng là điều kiện không thể thiếu, là nguồn sinh lực để LHQ có thể phát huy được vai trò của mình đã được ghi nhận như một nguyên tắc vận hành cơ bản, quan trọng nhất của HĐBA - cơ quan đại diện cho LHQ giữ vai trò chủ yếu trong duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.
Theo đó, các nước lớn với tư cách là thành viên thường trực HĐBA được coi là những "viên cảnh sát" của cộng đồng quốc tế, họ giành được nhiều quyền lực hơn so với các thành viên trong Hội đồng Hội quốc liên. Chỉ có họ mới có quyền "phủ quyết" các quyết định của HĐBA. Vì vậy, hoạt động của LHQ trên thực tế cũng dựa nhiều hơn vào các nước lớn, nó phản ánh sự dàn xếp và cân bằng quyền lực giữa các nước lớn trên thế giới. Tôn chỉ mục đích hoạt động của Liên hợp quốc Điều 1 HCLHQ ghi nhận bốn mục đích hoạt động của LHQ như sau: Một là, duy trì hòa bình và an ninh quốc tế.
Hai là, phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc bình đẳng và tự quyết của các dân tộc. Ba là, thực hiện hợp tác quốc tế trong việc giải quyết các vấn đề quốc 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tế mang tính chất kinh tế, xã hội, văn hóa hoặc nhân đạo, khuyến khích tôn trọng các quyền con người và các quyền tự do cơ bản cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, giới tính, ngôn ngữ hoặc tôn giáo. Bốn là, trở thành một trung tâm phối hợp mọi hành động của các quốc gia nhằm thực thi các mục đích nói trên. Các mục đích hoạt động của LHQ là một thể thống nhất, nó mang tính bao quát, phản ánh mối quan tâm toàn diện của các quốc gia đối với các lĩnh vực khác nhau của đời sống quốc tế.
Trong thực tiễn hoạt động của LHQ, mức độ ưu tiên đối với từng mục đích nêu trên phụ thuộc vào tương quan lực lượng giữa các thành viên của LHQ, vào bối cảnh tình hình quốc tế và xu thế quan hệ quốc tế.