Chương 1: Một số vấn đề lý luận về giám định tư pháp trong tố tụng hình sự Chương 2: Qui định của pháp luật Việt Nam về giám định tư pháp trong tố tụng hình sự Chương 3: Thực tiễn và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp trong tố tụng hình sự 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIÁM ĐỊNH TƢ PHÁP TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại của giám định tƣ pháp 1. Khái niệm của giám định tư pháp trong tố tụng hình sự GĐTP là một hoạt động bổ trợ tư pháp, là công cụ quan trọng, phục vụ đắc lực cho các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng khi giải quyết một số vụ án cụ thể để làm rõ các tình tiết có liên quan đến chuyên môn, khoa học kỹ thuật. Hoạt động GĐTP ra đời và hoạt động hiệu quả đã đóng góp không nhỏ vào việc giải quyết các vụ án hình sự được nhanh chóng, chính xác, khách quan và đúng pháp luật.
Ngược lại, nếu hoạt động GĐTP không có hiệu quả thì việc giải quyết vụ án khó có thể chính xác và công bằng. Theo từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ“giám định” là “việc xem xét và kết luận về một sự vật, hiện tượng mà cơ quan nhà nước cần tìm hiểu và xác định” [33]. Từ điển Bách Khoa Việt Nam cũng có cách định nghĩa tương tự về nghĩa của từ giám định trong ngành luật là “kiểm tra và kết luận về một hiện tượng hoặc một vấn đề mà cơ quan nhà nước cần tìm hiểu và xác định” [34]. Như vậy,“giám định” là việc sử dụng những kiến thức, phương tiện kỹ thuật, kinh nghiệm thực tiễn để nghiên cứu, xem xét, đánh giá và đưa ra kết luận về một sự vật, hiện tượng, từ đó giúp cho con người có những nhận thức khách quan để giải quyết một vấn đề nào đó.
GĐTP là việc kiểm tra, xem xét và đi đến kết luận về một vấn đề nào đó theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền nhằm đảm bảo cho việc xét xử và giải quyết các tranh chấp của cơ quan này. Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vấn đề luật pháp mà cụ thể là các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, kinh doanh thương mại…nếu phát sinh những vấn đề vướng mắc liên quan đến kiến thức thuộc các lĩnh vực chuyên môn thì các cơ quan THTT sẽ nhờ những cá nhân, tổ chức hoạt động trong 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lĩnh vực chuyên môn xem xét, đánh giá và kết luận khách quan những vấn đề đó để phục vụ cho việc giải quyết vụ án. Pháp lệnh GĐTP năm 2004 là văn bản có tính pháp lý, hệ thống gần như hoàn chỉnh ở nước ta về hoạt động GĐTP đã đưa ra khái niệm tại Điều 1 như sau: Giám định tư pháp là việc sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến vụ án hình sự, hành chính, vụ việc dân sự do người giám định tư pháp thực hiện theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng nhằm phục vụ cho việc giải quyết các vụ án [31]. Luật Giám định tư pháp năm 2012 đã thay thế cho Pháp lệnh giám định tư pháp năm 2004 có đổi mới, mở rộng một số điều luật.
Theo đó khái niệm GĐTP cơ bản được giữ nguyên một số phần, bổ sung thêm chủ thể thực hiện giám định là “người giám định tư pháp” và mở rộng quyền yêu cầu giám định. Giám định tư pháp là việc người giám định tư pháp sử dụng kiến thức,phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, giải quyết vụ việc dân sự, vụ án hành chính theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng hoặc theo yêu cầu của người yêu cầu giám định theo quy định của Luật này [19]. Hiện nay các nước trên thế giới đều có những quan niệm về GĐTP nói chung và GĐTP trong lĩnh vực tố tụng hình sự. Ở nước ta, theo luật hiện hành chỉ có khái niệm GĐTP về những vấn đề có liên quan đến việc giải quyết vụ án hành chính, dân sự và hình sự nhưng không quy định GĐTP trong tố tụng hình sự là gì.
Trong khoa học pháp lý hiện nay ở Việt Nam, có một số quan điểm về giám định tư pháp trong tố tụng hình sự như sau: Quan điểm thứ nhất, giám định tư pháp trong tố tụng hình sự là việc nghiên cứu các vật chứng, chứng từ, tử thi, tình trạng sức khỏe và đặc điểm thể chất của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người sống có ý nghĩa đối với vụ án, do người có hiểu biết chuyên môn tiến hành theo yêu cầu của cơ quan điều tra bằng quyết định trưng cầu giám định. Khái niệm này đã cụ thể hóa các hoạt động giám định trong tố tụng hình sự nhưng phạm vi chủ thể của khái niệm này quá hẹp vì giám định tư pháp trong tố tụng hình sự không chỉ được tiến hành theo yêu cầu của cơ quan điều tra mà còn theo yêu cầu của những người tiến hành tố tụng khác nữa (Viện kiểm sát, Tòa án, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển…) Quan điểm thứ hai cho rằng, trong tố tụng hình sự giám định là việc nghiên cứu, phân tích, xét nghiệm do các nhà khoa học, kĩ thuật và chuyên môn khác tiến hành theo yêu cầu của cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc tòa án về những vấn đề có liên quan đến vụ án hình sự. So với quan điểm thứ nhất, quan điểm này phù hợp hơn với các quy định của BLTTHS năm 2003 xét về mặt chủ thể có thẩm quyền trưng cầu giám định. Tuy nhiên khái niệm này cũng chưa bao quát hết nội hàm các quy định của pháp luật tố tụng về chủ thể có thẩm quyền trưng cầu giám định cũng như những nội dung khác liên quan đến GĐTP trong TTHS.
Có thể nhận thấy, GĐTP trong tố tụng hình sự là hoạt động xuất hiện trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự.GĐTP chỉ được tiến hành khi được TCGĐ theo quy định của pháp luật TTHS. Nói cách khác, chỉ có hoạt động giám định tiến hành theo trưng cầu của CQTHTT và NTHTT theo quy định của pháp luật nhằm phục vụ cho việc giải quyết vụ án hình sự thì mới là GĐTP trong tố tụng hình sự. GĐTP là công việc đòi hỏi người làm công tác này là những giám định viên tư pháp có đủ trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, có kiến thức về pháp luật, phẩm chất chính trị, có hiểu biết về các lĩnh vực khoa học khác nhau để đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của các CQTHTT trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án nói chung và các vụ án hình sự nói riêng. Đối với các vụ án hình sự, giám định viên sẽ làm công tác chuyên môn và đưa ra kết luận về các vấn đề đã được trưng cầu giám định như: nguyên nhân cái chết, mức độ thương tích, công cụ gây thương tích, thành phần, tính năng các mẫu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vật, tình trạng tâm thần của bị can, bị cáo.
Kết quả của công tác này thể hiện bằng bản kết luận giám định.Đây chính là một tài liệu, chứng cứ khoa học để các cơ quan tố tụng giải quyết được vụ án.Đồng thời, bản KLGĐ còn là tài liệu khoa học bổ ích cho những nghiên cứu về pháp y học, y học, điều tra hình sự, tội phạm học và những ngành khoa học liên quan khác. Từ những phân tích trên, có thể hiểu “Giám định tư pháp trong tố tụng hình sự là việc người giám định tư pháp, người có kiến thức chuyên môn trong những lĩnh vực khác nhau, sử dụng kiến thức, phương tiện, phương pháp khoa học, kỹ thuật nghiệp vụ để kết luận về chuyên môn những vấn đề có liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự theo quyết định trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, các cơ quan khác được thực hiện một số hoạt động tố tụng hoặc theo yêu cầu của người yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật. Tóm lại, GĐTP là một biện pháp bổ trợ vô cùng cần thiết và hữu hiệu trong hoạt động tố tụng hình sự. Hiểu và nắm rõ được bản chất cũng như vai trò của GĐTP sẽ có ý nghĩa rất lớn trong việc giải quyết các vụ án hình sự và phòng ngừa tội phạm nói chung.
Đặc điểm của giám định tư pháp trong tố tụng hình sự GĐTP trong TTHS là hoạt động của cơ quan chuyên môn nhằm đưa ra kết luận có tính chất khoa học về các vấn đề có liên quan đến vụ án hình sự, phục vụ cho quá trình giải quyết vụ án hình sự. Hoạt động này được tiến hành bởi các cơ quan chuyên môn theo trình tự, thủ tục, thời hạn do BLTTHS quy định. Các cơ quan chuyên môn sẽ sử dụng tri thức khoa học để nghiên cứu, kết luận các vấn đề cần giám định nhằm xác lập, thu thập, củng cố, kiểm tra và đánh giá các tài liệu, chứng cứ phục vụ cho khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự. Từ những phân tích trên có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của GĐTP trong TTHS như sau: Thứ nhất đây là hoạt động được thực hiện theo một quy trình bơi quy định của BLTTHS do cơ quan, người có thẩm quyền trưng cầu trong quá trình giải quyết vụ án hình sự hoặc người có yêu cầu giám định theo quy định của pháp luật.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động giám định phải được thực hiện theo một quy trình do pháp luật tố tụng hình sự quy định hết sức chặt chẽ về thủ tục, thời hạn, hình thức, chủ thể trưng cầu giám định, người có quyền yêu cầu giám định, trường hợp giám định.Các thủ tục này được quy định trong BLTTHS và trong Luật Giám định tư pháp. Thứ hai đây là hoạt động không mang tính hành chính, mệnh lệnh – phục tùng mà mang tính khoa học, chất lượng, giá trị của kết luận giám định không phụ thuộc vào cấp hành chính mà phụ thuộc vào trình độ, năng lực và uy tín của tổ chức, người giám định.