Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA 1.1 TỔNG QUAN VỀ MUA BÁN HÀNG HOÁ QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HOÁ 1.1 Khái niệm mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa Trên thế giới hiện nay tồn tại một loại thị trường giao dịch sôi động là thị trường hàng hóa giao sau, nơi diễn ra các hoạt động mua bán hàng hóa tương lai. Mua bán hàng hóa tương lai hay mua bán giao sau là quan hệ mua bán hàng hóa mà việc giao hàng và nhận tiền được diễn ra vào một ngày ấn định trong tương lai theo giá cả đã thỏa thuận tại thời điểm ký kết hợp đồng. Thị trường hàng hóa giao sau ra đời đáp ứng nhu cầu của người mua và người bán: người mua muốn đảm bảo nguồn cung cấp hàng hóa vào một thời điểm nào đó trong tương lai (có thể là 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng sau…) để bảo đảm kế hoạch kinh doanh cũng như kiểm soát được giá cả; người bán muốn chắc chắn khả năng tiêu thụ hàng hóa, với giá cả dự liệu được ở một thời điểm trong tương lai, thậm chí ngay từ khi hàng hóa của họ còn đang trong quá trình sản xuất. Thị trường hàng hóa giao sau là nơi ký kết các hợp đồng giao sau hay còn gọi là hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai (Futures contract).
Việc xác định tính chất giao sau của quan hệ mua bán chủ yếu dựa theo yếu tố thời điểm giao hàng và giá cả của hợp đồng. Hợp đồng giao sau luôn có thời điểm 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giao hàng là một thời điểm nào đó trong tương lai (sau thời điểm ký kết hợp đồng). Tuy nhiên, trên thị trường hàng hóa giao ngay, không phải lúc nào các bên cũng thực hiện việc giao hàng ngay sau khi hợp đồng được ký kết, do mỗi bên đều cần khoảng thời gian phù hợp để chuẩn bị cho việc giao nhận hàng hóa. Trong trường hợp này, việc xác định tính chất “giao sau” hay “giao ngay” không chỉ dựa vào thời điểm giao hàng mà vấn đề quan trọng là “giá cả”.
Nếu như giá cả được thỏa thuận theo giá thị trường tại thời điểm ký kết hợp đồng thì đây vẫn là hợp đồng mua bán giao ngay. Ngược lại, khi các bên lựa chọn một mức giá có dự liệu đến sự biến động về giá cả của hàng hóa trên thị trường tính đến thời điểm giao hàng (giá này có thể cao hơn thời điểm hiện tại) thì quan hệ mua bán này có tính chất giao sau. Thị trường hàng hóa giao sau được chia thành hai loại: thị trường giao sau có tổ chức (tổ chức hoạt động mua bán hàng hóa tương lai qua Sở giao dịch hàng hóa) và thị trường ngoài Sở giao dịch (thị trường OTC). Tương ứng với hai loại thị trường đó, hình thành một số thuật ngữ khác nhau: Hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai, hợp đồng giao sau và hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa.
Hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai được hiểu tương tự như hợp đồng giao sau. Đây là hợp đồng có thỏa thuận về giá cả là giá giao sau và việc giao hàng, thanh toán thường diễn ra vào một thời điểm trong tương lai. Hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai có thể được ký kết và thực hiện trên thị trường có tổ chức (Sở giao dịch hàng hóa) hoặc trên thị trường phi tập trung (thị trường OTC). Hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch là hợp đồng mua bán tương lai được ký kết tại Sở giao dịch hàng hóa.
Ngoài điểm đặc thù về địa 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com điểm ký kết, hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa còn có đặc điểm là khi giao kết hợp đồng, các bên chủ yếu chỉ thỏa thuận, lựa chọn điều khoản về giá và kỳ hạn (thời gian giao nhận hàng hóa). Các điều khoản khác đều đã được Sở giao dịch tiêu chuẩn hóa - điều đó nói lên tính chất tập trung, có tổ chức của thị trường này. “Mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa được hiểu là hoạt động thương mại theo đó các bên thỏa thuận thực hiện việc mua bán một lượng nhất định của một loại hàng hóa nhất định qua Sở giao dịch hàng hóa theo những tiêu chuẩn của Sở giao dịch hàng hóa với giá được thỏa thuận tại thời điểm giao kết hợp đồng và thời gian giao hàng được xác định tại một thời điểm trong tương lai” (Khoản 1 Điều 63 Luật Thương mại 2005). Như vậy, mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa mang những đặc điểm chung của mua bán hàng hóa giao sau, đồng thời có các đặc điểm riêng là: - Về địa điểm và phương thức giao kết: mọi hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch đều giao kết tại Sở giao dịch hàng hóa, thông qua người môi giới hoặc với thành viên tự doanh.
- Sở giao dịch hàng hóa có tư cách là trung gian giữa các bên trong việc ký kết, thực hiện các hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, thể hiện thông qua nhà môi giới, trung tâm thanh toán bù trừ, trung tâm giao nhận hàng hóa (Sở giao dịch chịu trách nhiệm cuối cùng về mọi hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa). - Nội dung hợp đồng tuân thủ những điều khoản đã được tiêu chuẩn hóa của Sở giao dịch (những điều khoản theo mẫu) và đều liên quan đến việc ký kết và thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa ở một thời điểm trong tương lai. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Hàng hóa mua bán qua Sở giao dịch hàng hóa thông thường là những loại hàng hóa có sự biến động lớn về giá, thu hút khối lượng lớn các nhà giao dịch tham gia mua bán và không bên nào có khả năng chi phối được thị trường. - Việc thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa không chỉ bằng cách giao hàng hữu hình mà còn có thể thanh toán bù trừ bằng tiền mặt khoản chênh lệch lợi nhuận giữa các bên.
- Các loại hợp đồng mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch bao gồm: hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn. Dưới đây ta sẽ phân tích cụ thể những đặc điểm của hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa.2 Đặc điểm của hoạt động mua bán hàng hoá qua Sở giao dịch hàng hoá 1.1 Địa điểm diễn ra hoạt động mua bán hàng hóa là Sở giao dịch hàng hóa: Sở giao dịch là điểm phân biệt thị trường giao sau có tổ chức với thị trường OTC. Giao dịch giao sau được thực hiện tại một nơi gọi chung là Sở giao dịch hàng hóa. Sở giao dịch được tổ chức gần giống như một công ty và hình thức sở hữu của nó phụ thuộc vào quy định và điều kiện cụ thể của từng nước.
Rất nhiều nước trên thế giới đã có Sở giao dịch và số lượng Sở giao dịch ngày càng tăng. Các Sở giao dịch nhộn nhịp nhất là ở Sydney, Hongkong, Tokyo, Paris, London, Singapore và Toronto… 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Khái quát có thể hiểu, Sở giao dịch hàng hoá là một công ty hoặc tổ chức có tư cách pháp nhân, hoạt động nhằm cung cấp các phương tiện cần thiết cho hoạt động mua bán hàng hoá tương lai. Chức năng cung cấp và duy trì một nơi mua bán cụ thể cho thị trường mua bán hàng hóa giao sau có tổ chức là chức năng chính của một Sở giao dịch hàng hóa. Nơi diễn ra hoạt động mua bán cụ thể đó thường gọi là "sàn giao dịch" hay "khung trường", tại đây các hợp đồng giao sau được các thành viên của Sở mua và bán.
Hiện nay, sàn giao dịch hay khung trường của Sở giao dịch không chỉ là một địa điểm hữu hình để các bên trực tiếp đến mua và bán tại đó, mà còn có thể là một hệ thống điện tử và các chủ thể thực hiện giao dịch trực tuyến. Giao dịch giao sau diễn ra trên các Sở giao dịch hàng hóa ở Mỹ và nhiều nước khác trên thế giới hiện nay được thực hiện trên một hệ thống điện tử gọi là Globex, thay cho việc giao dịch trên các sàn hữu hình.2 Mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa là hoạt động mua bán thông qua trung gian: Trong hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch, Sở giao dịch hàng hóa có tư cách là trung gian giữa các bên trong việc ký kết, thực hiện hợp đồng, thể hiện thông qua thành viên môi giới, trung tâm thanh toán bù trừ, trung tâm giao nhận hàng hóa. Người mua và người bán giao dịch mua bán hàng hóa thông qua Sở giao dịch chứ không trực tiếp giao kết với nhau, họ thanh toán với Trung tâm thanh toán bù trừ của Sở và giao nhận hàng qua trung tâm giao nhận hàng hóa. Sở giao dịch chịu trách nhiệm cuối cùng về mọi hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở.
Cụ thể: Các chủ thể không trực tiếp giao kết hợp đồng với nhau mà mua bán thông qua Sở giao dịch, nhà môi giới: Hành vi tham gia vào giao dịch tại Sở 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giao dịch hàng hoá là việc đưa ra các lệnh mua, bán một cách độc lập, sẵn sàng bán và sẵn sàng mua. Việc các lệnh đó so khớp với nhau không phải là của chủ thể giao dịch mà là của Sở giao dịch hàng hóa. Vì vậy thông thường trong các giao dịch trên Sở giao dịch, người ta không biết và cũng không quan tâm ai là người bán hoặc mua trong hợp đồng với mình, điều cần hơn cả là họ được xác nhận các quyền hợp đồng từ Sở giao dịch. Do đó người ta còn nói các hợp đồng giao dịch trên Sở giao dịch hàng hoá là hợp đồng mang tính vô danh về đối tác.
Bên cạnh đó, các khách hàng không phải là thành viên của Sở giao dịch cũng không đặt các lệnh mua, bán trực tiếp tới Sở giao dịch, mà thông qua trung gian là các nhà môi giới. Các chủ thể thực hiện việc thanh toán theo hợp đồng thông qua Trung tâm thanh toán bù trừ: Mỗi một Sở giao dịch hàng hóa có một Trung tâm thanh toán bù trừ kèm theo để thanh toán mọi giao dịch ở Sở. Trung tâm thanh toán bù trừ có thể là một tổ chức thuộc Sở giao dịch hoặc là một thể nhân hoàn toàn độc lập.